رفع آسیبها با استفاده از روش علمی
سرمایههای انسانی را آسان ازدست ندهیم
مسعود حاجیعلیلو.استادتمام دانشکده مهندسی عمران دانشگاه تبریز
چالشهایی که در جوامع پیشرفته مطرح میشود، صرفا از روشهای علمی و راهحلهای کارشناسانه مورد بررسی قرار گرفته و تلاش در جهت حل آن صورت میگیرد. راهحلهای غیرعلمی و غیرکارشناسی ممکن است در یک مقطع کوتاه، مشکل را کنترل کند ولی در درازمدت بهگونهای پیچیدهتر ظاهر شده و موجب آسیبهای جدی خواهد شد. در کشورهای پیشرفته و توسعهیافته، رابطه مستقیمی بین توان علمی- پژوهشی و توان اقتصادی- سیاسی وجود دارد. تجربیات دهههای اخیر نشان داده است اقتصادهای دانشبنیان بهمراتب پایدارتر بودهاند. کشور چین یک مثال بارز در این زمینه است. هماکنون چین بهسرعت در حال رشد علمی و جزء بزرگترین تولیدکنندههای علم و فناوری است. موفقیتهای غیرقابلکتمان چین نمیتوانست در بستر غیرعلمی، پایدار بماند. ژاپن خیلی پیشتر از چین، راه پیشرفت را از مسیر علمی شروع کرده است و هماکنون جزء قطبهای اقتصادی و علمی محسوب میشود. کشور ما با اینکه در برخی زمینههای علمی، پیشرفتهای قابلتوجهی در سطح جهانی داشته است اما در بسیاری از زمینههای دیگر توسعه علمی به صورت نقطهای و جزیرهای بوده و وقتی این نقاط در کنار هم قرار میگیرند، به دلیل نبود ارتباط قوی ساختاری، نمیتوانند مجموعهای منسجم را برای رفع معضلات بزرگ کشور تشکیل دهند. با اینکه نمیتوان همه مشکلات مربوط به پژوهش و فناوری در کشورمان را به تحریمها مربوط دانست ولی اجرای برجام و برداشتهشدن تحریمها، به دلایل زیر میتواند در رشد علمی و فناوری کشور تأثیرگذار باشد: 1- قطعا مهمترین عامل در پیشرفت علم و فناوری یک کشور، سرمایه انسانی است و با توجه به اینکه این سرمایه از نوع مرغوبی است و تقاضای زیادی در جهان برای بهدستآوردن آن مشاهده میشود، یکی از ضروریترین کارها، حفظ این سرمایه در کشور است. نبود آرامش روانی به دلیل تحریمها و متعاقب آن تهدیدها و مشکلات مربوط به ارتباطات با مراکز علمی و فناوری دنیا، جزء دلایل مهاجرت بخشی از سرمایه انسانی بوده و گواه آن، میل به مهاجرت در سالهای اخیر است. قطعا برداشتهشدن تحریمها و انجام برجام در ابتدا بهلحاظ روانی و بعدها با مشخصشدن نتایج آن، باعث افزایش ثبات و احساس امنیت روانی شده و در کاهش میل به مهاجرت و افزایش کیفیت کارهای علمی و پژوهشی مؤثر خواهد بود. 2- یکی از دلایل افت علمی دانشجویان، نداشتن انگیزه کافی برای تلاشهای علمی، به دلیل نامشخصبودن آینده بعد از فارغالتحصیلی است. تعداد بسیار زیاد فارغالتحصیلان بیکار در کشور، بر همگان روشن است. قطعا اجرائیشدن برجام باعث افزایش رونق کسبوکار شده و با ایجاد شغلهای بیشتر و جذب فارغالتحصیلان، موجب افزایش نشاط و امید بیشتر به آینده در بین دانشجویان میشود و فضای علمی دانشگاهها بارورتر خواهد شد. از طرف دیگر، رونق کسبوکار باعث افزایش تقاضا برای کارهای پژوهشی و فناورانه شده و فضای پژوهشی دانشگاهها و دیگر مراکز علمی پررونقتر خواهد شد. 3- یکی از مشکلات سالهای اخیر که در اثر تحریم ایجاد شده بود، عدم دسترسی و امکان خرید برخی مواد، قطعات یا تجهیزات خاص آزمایشگاهی و صنعتی بود که برای برخی کارهای علمی و فناوری ضروری است. این موضوع باعث شده است در بعضی موارد، امکان پژوهش در زمینههای خاصی دچار مشکل شود. در برخی موارد نیز عدم اطمینان از تهیه این وسایل باعث شد پژوهشگران از انجام تحقیق در آن زمینه منصرف شده و به زمینههای صرفا تئوری و عددی روی آورند. 4- یکی از مشکلات تحریمها، کاهش ارتباطات بین مراکز علمی داخل و خارج از کشور است. تعامل علمی دانشمندان و محققان باعث رشد و شکوفایی آنها میشود. در کشورهای پیشرفته، هر سال پروژههای علمی زیادی بهصورت مشترک بین چندین کشور انجام میشود. این امر باعث همافزایی علمی و فناوری میشود و افقهای جدیدی را برای انجام کارهای علمی بزرگتر در جهت حل مشکلات منطقهای یا جهانی بهوجود میآورد. متأسفانه مراکز علمی و پژوهشگران کشور ما آنطورکه شایسته است، وارد شبکههای جهانی علم نشدهاند. این امید و آرزو وجود دارد که با کاهش تنشهای سیاسی، راه برای این ارتباطات هموارتر شود. در این میان، مشکلات مربوط به تحریم بانکها، مزید برعلت شده و اعضای هیأتعلمی گاهی برای پرداخت هزینه مربوط به چاپ مقالات، خرید کتاب و ثبتنام در کنفرانسهای بینالمللی، مجبور به پیداکردن راهحلهای غیرمستقیم میشدند که این خود موجب کاهش تمایل به مشارکت در مجامع بینالمللی میشد. باید اضافه کرد که در فضای تنشآلود تحریمها، دانشمندان بزرگ بینالمللی نیز تمایل کمتری برای سفر به ایران داشتند، درحالیکه این نوع سفرها هم موجب آشنایی دانشجویان با این افراد شاخص میشود و در آنها انگیزه ایجاد میکند و هم میتواند مقدمهای بر انجام تعاملات علمی مشترک باشد. 5- اجرای برجام، باعث خواهد شد شرکتهای بزرگ بینالمللی علاقهمند به سرمایهگذاری و مشارکت در پروژههای صنعتی پیشرفته، وارد کشور شوند. این امر میتواند با مدیریت درست، به ورود فناوریهای نوین به عرصه صنعت داخلی و مشارکت شرکتهای صنعتی و مراکز علمی در این پروژهها منجر شود. علاوه بر این میتواند باعث شود شرکتها و صنایع داخلی نیز تلاش بیشتری در جهت نوسازی صنعت خود برای بالابردن کیفیت و افزایش بهرهوری داشته باشند. این امر منجر به بالارفتن سطح علمی و فناوری بهصورت عمومی شده و در این میان مراکز علمی و پژوهشی نیز میتوانند صنعت را در این مسیر یاری کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.