رويكردي تازه براي حل چالشهاي جديد در حوزه علم و فناوري
از ظرفیتهای جهان برای توسعه علمی استفاده کنیم
مرضیه خلیلی. استادیار زمینشناسی دانشگاه شیراز
امروزه مباحثی مانند علم، صنعت و فناوری یکی از عناصر اقتدار هر جامعهای است. علم در جوامع نوین از عنصری منزوی و در اختیار گروهی اندک خارج شده و به ابزاری برای ایجاد قدرت تبدیل شده است، تولید آن به صورت انبوه صورت میگیرد و دولتها در آن دخالت میکنند. در جغرافیای جهانی قدرت، علم در حال ایفای نقش بنیادی است. جمهوری اسلامی ایران در طول عمر 37 سال خود، با وجود تمام مشکلات، از جمله جنگ تحمیلی، فشارهای سیاسی و تحریمهای اقتصادی، در ابعاد علمی و صنعتی پیشرفت قابلتوجهی داشته است. بهجرئت میتوان گفت ایران تنها کشور اسلامی است که توانسته در حوزههای هوافضا، فناوریهای نانو یا در عرصه هستهای در جایگاه مناسبی قرار گرفته و دنیا را متوجه این جایگاه خود کند. این روزها موضوع برجام و البته فرجام آن، سخن محافل عمومی و خصوصی آحاد مردم است و هرکس به فراخور تخصص و دغدغههای ذهنی، به تحلیل آثار رفع تحریمها بر حوزه مدنظر میپردازد. در دانشگاه و مجامع علمی نیز تحلیلهای مختلفی درباره آنچه انتظار میرود در حوزه علم و فناوری پس از برجام رخ دهد، وجود دارد. شاهدیم که پس از مطرحشدن برجام، کشورهای مختلف، اقبال بیشتری در همکاری علمی با دانشگاههای ایران پیدا کردهاند و هیأتهایی به منظور بررسی امکان تبادل استاد و دانشجو در زمینههای آموزشی، اجرای پروژههای تحقیقاتی مشترک و تأسیس شرکتهای دانشبنیان، عازم کشور کردهاند. در این راستا برخی از دانشگاههای کشورمان نیز برای تبادلات علمی با دانشگاههای معتبر دنیا پیشگام شدهاند. این امر در دوران پساتحریم میتواند آثار خود را بهخوبی نمایان کند و شاهد شتابگرفتن رشد علمی کشور و ایجاد فضای علمی آموزشی با کیفیت بالاتر باشیم. البته باید مراقب بود در این تعاملات، مرعوب پیشرفت علمی آنها نشده یا دچار ازخودبیگانگی و دیگرشیفتگی نشویم و مثل گذشته با تکیه بر توان و هویت ملی، قلههای ترقی را یکی پس از دیگری فتح کنیم. از دیدگاهی دیگر، اکنون که امکان تعامل بهتر با دانشمندان و محققان و البته جوانان کشورهای دیگر فراهم شده است، انتظار میرود از این بستر علمی، به منظور نشر افکار اسلامی ایرانی حداکثر استفاده شود تا چهرهای واقعی از فرهنگ و هویت ایرانی به جهانیان معرفی شود. در این دوران که بشریت با بحران هویت روبهرو شده و فرهنگ غربی با تکیه بر فناوریهای نوین تلاش میکند جایگزین فرهنگها و تمدنهای دیگر شود، نوبت احیای تمدن بزرگ اسلامی با تکیه بر تفکر علمی و عقلی است. یکی از اهداف اصلی رسالت، روشنگری و آموزش بوده و پس از ظهور اسلام، مسلمانان توجه ویژهای به این امر معطوف کردهاند بهطوریکه دانشمندان جهان اسلام طی قرنها تلاش با پیشبرد علوم مختلف ازجمله علوم انسانی، فلسفه، نجوم، ریاضی و پزشکی، تمدن بزرگ اسلامی را آفریدند. بنا بر اعتراف محققان غربی و شرقی، اساس تمام علوم و فناوری امروزی، مدیون دانشمندان و نخبگان جهان اسلام است. در این راستا و در دورهای که انتظار میرود شرایط برای رشد و شکوفایی دانش و فناوری، سهلتر و مهیاتر باشد، وظیفه محققان و فرهیختگان و همه اقشار جامعه این است که از این فرصت برای بازگشت به دوران طلایی شکوه و اقتدار تمدن اسلامی بهره بگیریم. این میسر نمیشود مگر با ارزشنهادن به مقوله تحقیق، پژوهش و خودباوری. در دنیای امروز، پژوهشهای علمی، تغذیهکننده دستگاه کنترل قدرتاند بنابراین بهطور مداوم قدرت بیشتر را به کسانی میدهند که صاحب علم و فناوری (قدرت) بودهاند. یکی از مشکلاتی که همواره فراروی محققان و پژوهشگران کشورمان قرار داشته، کمبود حمایتهای مالی و توجه مسئولان به حوزه پژوهش بوده است. انتظار میرود با رفع تحریمها، اهتمام اصلی مسئولان، جذب سرمایه برای ایجاد و تقویت مراکز علمی کارآفرین و شرکتهای دانشبنیان باشد. همچنین به منظور اجرای دقیق نقشه جامع علمی کشور و بر اساس نیازسنجی علمی برای حال و آینده، به کیفیت در آموزش عالی توجه بیشتری شده و با پیگیری جدی ارتباط صنعت و دانشگاه، نقش دانشگاهها و پژوهشگاهها در شکوفایی اقتصادی و ثروتآفرینی به عرصه ظهور برسد. همچنین اگرچه برای رسیدن به توافق ناچار شدیم قسمتی از فعالیتهای هستهای را محدود کنیم، اما انتظار میرود تحریم تحصیل دانشجویان ایرانی در رشتههای مرتبط با انرژی هستهای بهطور کامل لغو شود و محققان بتوانند بهراحتی در این زمینهها فعالیت کنند تا جبران مافات شود. در پایان لازم به ذکر است؛ اینکه همه چیز را به تحریمها ربط دهیم و فکر کنیم پس از رفع تحریمها اتفاق خاصی رخ خواهد داد، تصور درستی نیست. پیشرفت علمی ایران مانند رود خروشانی است که سالهاست به جریان افتاده و برداشتن تحریمها تنها مسیر را برای نیل به اهداف هموارتر میکند. اگر به دنبال یک تحول بزرگ هستیم، باید از خود شروع کنیم و همگان باور کنیم که میتوانیم عقبماندگیهای خود را با تلاش مضاعف و تکیه بر نیروهای جوان و نخبه این سرزمین جبران کنیم. به امید روزی که ثروت کشور در ذهن همگان، نه منابع زیرزمینی بلکه همان نیروی انسانی متخصص دلسوز تداعی شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.