گفتوگو با علیاصغر سعیدی درباره تأثیر چندشغلهبودن شهروندان بر جامعه ایران
اشتغال در ایران لزوما عامل رفاه نیست
نگار حسینی
در سالهای اخیر با افزایش افسارگسیخته تورم، نیاز افراد به داشتن شغل دوم برای تأمین معیشت، افزایش یافته است هرچند این دوشغلهبودن در برخی موارد بابت داشتن فراغت لوکستر است، غالب اوقات، شغل اول کفاف مخارج خانواده را نمیدهد. با پایینآمدن قیمت نفت و سختترشدن وضع اقتصادی، احتمالا نیاز به چند شغل در میان افراد جامعه و بهویژه سرپرستان خانوار شدت میگیرد. با علیاصغر سعیدی، جامعهشناس اقتصادی و عضو هیأت علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، درباره تأثیرات این چندشغلهبودن بر جامعه ایران گفتوگو کردهایم:
به نظر میرسد بهویژه در سالهای اخیر، مردم ناچارند برای تأمین هزینههای زندگی، در شیفتهای متعددی کار کنند. این روند از چه زمانی آغاز شده و با توجه به پایین آمدن درآمدهای نفتی، برآورد شما از آینده این وضعیت چگونه است؟ مسئله دوشغلهبودن مختص ایران نیست و در همه ساختارهای اقتصادی دنیا وجود دارد. دوشغلهبودن، جنبههای مختلفی دارد. باید بگویم این پدیده به بازار کار بستگی دارد. گاهی این بازار بسیار انعطافپذیر است و ممکن است شغلهای موقتی را ایجاد کند و البته طبیعی است که افرادی متقاضی این مشاغل باشند. باید دید متقاضیان این مشاغل چه کسانی هستند. هنگامیکه از شغل دوم حرف میزنیم، باید بدانیم که انگیزهها و عواملی که در انتخاب شغل دوم مؤثر است، با شغل اول متفاوت است. نتیجه مطالعاتی که در ایران انجام شده است، نشان میدهد حدود 70 درصد شاغلان در شغل دوم، بیش از چهار ساعت کار میکنند. این یعنی 30 درصد افرادی که شغل دوم دارند، ممکن است کمتر از چهار ساعت در روز، در این شغل فعالیت داشته باشند. نکتهای که وجود دارد این است که وقتی میگوییم شغل دوم، در ظاهر به نظر میرسد که انتخاب آن فقط ناشی از وضعیت درآمدی است. البته این درست است و یکی از عواملی که در انتخاب شغل دوم ازسوی افراد مؤثر است، محدودیتهای مالی شغل اول است اما این تمام دلیل نیست. دوشغلهبودن در میان حرفهایها نیز وجود دارد و انگیزهها در این باره متفاوت است. درواقع، لزوما شغل دوم بهتنهایی دلیل کمبودن درآمد یا وضعیت بد اقتصادی فرد نیست. مطالعات دیگری در ایران انجام شده است که نتایج آن حاکی از آن است که در بازه زمانی سالهای 70 تا 80 و بعد از 80 تا امروز، چیزی در حدود 17 درصد نیروی کار در شغل دوم مشغول بوده است. درحالحاضر، این رقم افزایش یافته و در حدود 24 تا 25 درصد نیروی کار در شغل دوم مشغول هستند؛ اما عواملی که در انتخاب شغل اول دخیلاند عبارتاند از: سن، درآمد، میزان تحصیلات، تأهل و جنسیت، اما در شغل دوم، درآمد و سن بیشتر مؤثرند. درواقع، هرچه سن بالاتر میرود، نیاز به شغل دوم بیشتر میشود. درباره درآمد هم واضح است که محدودیتهای درآمدی، یکی از عوامل مؤثر در انتخاب شغل دوم است. جنسیت، از این جهت مؤثر است که در ایران بهطورمعمول، مردان نانآور خانه هستند (هرچند در سالهای اخیر و با مستقلتر شدن زنان، شغل دوم در میان زنانی که خود مسئولیت تأمین معاش خود را به عهده دارند، نیز دیده میشود)؛ اما مورد دیگری که کمتر به آن توجه میشود، آن است که حرفهایها معمولا در ساختار بازار کار ایران دوشغلهاند. افراد در بازار کار چگونه شغل دوم را پیدا میکنند؟ نکته مهمی که وجود دارد و باید به آن توجه کرد، آن است که بهطورمعمول مجموعه روابط و پیوندهای ضعیف و قوی اجتماعی که در انتخاب شغل مؤثر است، روی انتخاب شغل دوم هم تأثیر میگذارد. پیوندهای قوی، معمولا به پیوندهای خانوادگی اشاره دارد و پیوندهای ضعیف، به روابط دوستانه و آشنایی. میشود گفت چون این شبکههای روابط اجتماعی و پیوندهای ضعیف در کشورهای سنتی مانند ایران قویتر است، شغل دوم هم در دسترستر ميشود. تحقیقاتی که انجام شده است، نشان میدهد که در شغل اول تأهل، سن و تحصیلات مؤثر است و در پیداکردن شغل دوم، بیشتر تعداد فرزندان و هزینه خانوار و محدودیتهای مالی نقش دارند. تحقیقات دیگری هم نشان میدهد که سن در انتخاب شغل دوم مؤثر است. اما چرا؟ این بیشتر بابت ساخت بازار کار ایران است. بازار کار یک عرضه دارد و یک تقاضا. در بخش عرضه بازار کار ایران، بخش دولتی یا عمومی بیش از همه شغل عرضه میکند و برای شغل نخست افراد بهترین انتخاب است. این بخش در سالهای اخیر، با عرضه کم روبهروست. افراد در این بخش، امنیت شغلی بالا و دستمزد پایین میگیرند و حوالی 50 سالگی نیز بازنشسته میشوند. این بازنشستگان- اگر بازنشستگی را بازتعریف کنیم و شغل دوم را در حدود چهار ساعت بدانیم- معمولا شغل دوم دارند و این البته هم به سن پایین بازنشستگی یعنی توانایی کارکردن برمیگردد و هم به درآمد خانوار. به نظر میرسد این پدیده درحال گسترش است؛ یعنی کارکردن افراد بعد از بازنشستگی. اینطور نیست؟ علت کارکردن برخی بازنشستهها، تا حد زیادی به درآمد برمیگردد. اولا ساخت خانواده سنتی ایرانی هنوز پابرجاست؛ یعنی حمایت والدین از فرزندان و چون بیکاری جوانان رو به افزایش است و خانواده مخارج آنها را و حتی مخارج تحصیل را میپردازد، بیکاری جوانان به فقر خانواده منجر شده؛ یعنی چون خانواده فرزند را از خود نمیراند، بیکاریاش روی دوش والدین افتاده است. بهعلاوه درآمد بازنشستگان با تورم هیچ نسبتی ندارد و چارهای جز کارکردن برایشان نمیماند. البته دلایل دیگری هم مانند جستوجوی هویت گمشده کاریشان در اثر بازنشستگی، وجود دارد که حتی با شغل دوم هم قابل دستیابی نیست. بهنظرم نظام تأمین اجتماعی در ایران اگر فکر جدی به حال بازنشستگان نکند، خانواده ایرانی آسیب میبیند. شغل دومی که شما تعریف میکنید به طور معمول انتخابی است و مردم لزوما ناچار به انتخاب آن نیستند، بنابراین میتوانیم بگوییم ناچار نیستند زمان بسیار زیادی هم در آن شغل سپری کنند که روی باقی زندگیشان تأثیر ویژهای بگذارد؟ این یک انتخاب است، ولی بهطور معمول فرد به لحاظ محدودیتهای مالی مجبور به این انتخاب میشود. البته اگر در تابع مطلوبیت فرد نگاه کنیم فرد بین شغل دوم و فراغت باید یکی را انتخاب کند. اگر مطلوبیت او فراغت لوکس باشد، امکان اینکه دست به انتخاب شغل دوم بزند، بالاست؛ اما اگر فراغت پستی انتخاب کند احساس نیاز کمتری میکند؛ چون شغل اول زندگی معمولا باید معیشت فرد را تأمين کند. شما فرض را بر این گذاشتهاید که شغل نخست معیشت را تأمین میکند و افراد برای اینکه فراغت باکیفیتتری داشته باشند شغل دوم میگیرند. ولی در میان بخش قابل توجهی از افراد جامعه، شغل اول نیازهای اساسی معیشتی را تأمین نمیکند که ماجرا به تأمین خواستهها (چه لوکس و چه غیرلوکس) برسد و در واقع شغل دوم برای تأمین نیاز است. درست است؛ آنچه گفته شد از ابعاد اقتصاد نظری مطرح است و در شرایط بازار کار ایران فعلا صدق نمیکند. در جامعه ایران ما روزبهروز افرادی داریم که با وجود اینکه شغل اول دارند و این شغل به خاطر ساخت بازار کار دولتی ایران که از شاغل حمایت میکند امنیت دارد اما هنوز نیازمند شغل دوم هستند چون سطح تورم بسیار بالاتر از افزایش حقوق و دستمزدهاست. اینطور میشود این را بازتعریف کرد که شغلداشتن برخلاف کشورهای غربی که شغل را یک عامل رفاه میدانند، در ایران لزوما عامل رفاه نیست و فردی که در بخش دولتی است (ساختار اصلی بازار کار ایران دولتی است)، نمیتواند نیازهای معیشتی را تأمین کند و در نتیجه کار به شغل دوم میکشد. در غرب انعطافپذیری بازار کار شغلهای کوچک و موقت ایجاد میکند و این نه برای تأمین نیازها بلکه برای تأمین خواستهها به کار گرفته میشود. در ایران اما قضیه برعکس است؛ یعنی ما با گروهی روبهرو هستیم که نه تنها محدودیتهای مالی دارند بلکه شغل دوم هم کفاف زندگیشان را نمیدهد؛ پس انتخاب بین فراغت پَست و فراغت لوکس نیست. این تأثیر زیادی روی کارایی سازمانهای اداری دارد. شما هنگامی که به سازمانهای اداری نگاه میکنید، یکی از عواملی که موجب میشود کارایی چندانی در این نظام وجود نداشته باشد، کمبودن دستمزدهاست بهویژه در شرایط بد اقتصادی و البته در ایران بهویژه با کاهش درآمدهای نفتی، این شرایط و کارایی نظام اداری دولتی بدتر خواهد شد. در چنین شرایطی که تورم بیشتر میشود به طور معمول دولتها چه سیاستهایی در پیش میگیرند؟ در سالهای اخیر از کارگران تا کارمندان میزان دستمزدها زیر تورم بوده است. سیاستهایی که در چنین شرایطی به کار گرفته میشوند، سیاستهای تأمین اجتماعی است که انواع مختلفی دارد و به طور عمده از طریق ایجاد رفاه شغلی صورت میگیرد. برخی از اقداماتی که در این سیاستها انجام میشود عبارتند از دادن کمکهای جنسی به کارگران و کارمندان یا مثلا حق سرویس ایاب و ذهاب و کارتهای مختلف رفاهی که بسته به نیازهاست. ما در این موارد مفهومی بهنام نیازهای دستوری داریم؛ یعنی متخصصان و سیاستگذاران در این موارد باید تشخیص دهند چه نیازی مهمتر است و برای تأمین اقدامات باید متمرکز و هدفمند باشند و تلاش کنند با بستههای رفاهی نیازهای رفاهی فرد حفظ شود. شما روی کارمندان دولت تأکید میکنید. بخش قابلتوجهی از شاغلان در بخش خصوصی به کار مشغولند و به طور معمول اگر چنین سیاستهایی تعریف شود هم، چنین بستههایی دریافت نمیکنند. هنگامی که درآمدهای نفتی کاهش مییابد به یک طرح تأمین اجتماعی هدفمند نیاز است؛ چون عموما در چنین شرایطی گروههایی تحت فشار قرار میگیرند که در دهکهای پایین قرار دارند. نظام تأمین اجتماعی ما نظامی بدون تبعیض است؛ مثلا به یارانه نقدی نگاه کنید تقریبا 90 درصد جمعیت یک مبلغ دریافت میکنند، در صورتی که در موقع نوسانات قیمت نفت هرگز طبقات مختلف به یک نسبت تحتتأثیر قرار نمیگیرند، بنابراین این نقطه پاشنه آشیل دولتهاست. اینجاست که هنگام انتخابات کسانی که توانستهاند هدف را روی مسائل رفاهی مردم بگذارند، رأی بیشتری میآورند. این امر نشان میدهد مسئله در نظر مردم مهم است ولی در نهایت دولتها به این مسئله نمیپردازند. در حال حاضر که دو سال از عمر دولت روحانی میگذرد، هیچ طرحی برای شناسایی اقشار آسیبپذیر در دست نیست. این مورد عجیبی است. مثلا نگاه کنید به کشورهای دیگر. در دوره رکود اقتصادی 1970 در انگلستان محققانی چون تاونسند مأمور شدند که گروههای آسیبپذیر را شناسایی کنند. این کار در یک طرح جامع انجام شد و براساس آن طرح رفاهی منسجمی تدوین شد که ضمن آزمون وسع مالی از افراد براساس ویژگی آسیبپذیریشان حمایت کردند. وزارت رفاه ما به این مسئله توجه نمیکند و حتی تحقیقی هم در این مورد صورت نگرفته است. البته علت این نوع طرحهای اجتماعی فراگیر و بدون تبعیض به ساخت درآمدهای دولت که بیشتر بر نفت متمرکز است تا بر مالیات، برمیگردد. در ساخت دولت رانتی همه احساس میکنند درآمدهای دولت حقشان است. دولت بین آنها تمایز قائل نمیشود، سیاستها پوپولیستی میشود و رفتار دولت با همه یکسان است. اینکه کارکردن در چند شیفت موجب میشود فرد به نیازهایی مانند نیازهای بهداشتی و تفریحی و استراحت کمتر رسیدگی کند ممکن است در آینده موجب شود او بیش از فردی که در شیفتهای کمتری کار کرده به مراقبتهای بهداشتی نیازمند شود. این یعنی احتمالا هرچه در کار بهدست آورده باید صرف برگرداندن سلامتاش شود. درنهایت و در نگاه کلان او چیزی بهدست نیاورده است. جامعهای که بخش قابلتوجهی از افراد آن چنین وضعیتی دارند را چگونه میبینید؟ اجازه دهید مسئله را اینگونه بررسی کنیم؛ جوامع فعلی ازجمله جامعه ایران در عصر جهانیشدن، ساخت جامعه مصرفی بهخود گرفتهاند. بنابراین اگر در گذشته افراد جامعه هویت خودشان را از قوم و نژاد و طبقه اجتماعی و خردهفرهنگها میگرفتند، اینک از مصرف و سبک زندگی مصرفی هم میگیرند؛ بهعبارتدیگر، یکی از ویژگیهای جامعه مصرفی نفوذ فرهنگ مصرفی است؛ یعنی افراد جهانبینی و هویت خود را از طریق مصرف تعریف میکنند. هنگامی که تحریم اتفاق افتاد، دسترسی ایران به بسیاری از کالاها فراهم نبود، این هم در سطح کلان و هم در سطح خرد رخ داد. درحالحاضر بیش از اینکه ارزش یک کالا در مبادله باشد، در بیرون از بازار نیز بابت ایجاد هویت و شکلدادن به سبک زندگی اهمیت دارد؛ یعنی ارزش مصرفی. در چنین جامعهای مصرفنکردن یعنی بحران هویت و نمیتوان افراد را با مفهوم قناعت راضی کرد. ما در جامعهای هستیم که همه نوع کالایی از طریق ماهواره و شبکههای اجتماعی نشان داده میشود و ابژه انباشت کالا همهجا هست؛ درحالیکه نمیتوانند بهراحتی مصرف کنند. فردی که در این جامعه زندگی میکند چه متعلق به طبقه کارگر و چه متوسط باشد، احساسی که در اثر تورم و رکود اقتصادی پیدا میکند، فقر مضاعف است. در سالهای آینده این وضعیت دشوارتر میشود. نمیتوان به فردی که همهچیز را میبیند بگویید که قناعت کند. جامعه جدید، جامعه پیچیدهای شده است. تقسیم کار در آن شدیدتر است. در چنین جامعهای حرفهایها نقش بالاتری میگیرند. در بازار کار اتفاقا دو دسته هستند که فقر مضاعف را تجربه میکنند: یک دسته طبقات پایین درآمدی و یک دسته حرفهایهایی که سرمایه فرهنگی بالایی دارند و سرمایه اقتصادی پایینی. بدترین شرایط یک جامعه هنگامی است که میتواند سرمایه فرهنگی تولید کند؛ اما نمیتواند این سرمایه را به سرمایه اقتصادی تبدیل کند. این یکی از مشکلاتی است که در جامعه ما بهچشم میخورد و خیل مهاجران و فرار مغزها هم ناشی از همین است. امکان دارد با کاهش درآمدهای نفتی بخشی از یارانههایی که دولت به بخش بهداشت میداد قطع شود. حرفهایهایی که در بازار بهداشت کار میکنند بهطورمعمول هم در بخش دولتی و هم در بخش خصوصی مشغولند. یکی از مسائلی که بعد از این بهوجود خواهد آمد و روی وضعیت بهداشتی جامعه تأثیر خواهد گذاشت، همین دوشغلهبودن پزشکان در وضعیت تورم است. کاری که دولت روحانی درباره یارانه کرد، این بود که تلاش کند با افزایش حقوق و دستمزدهای حرفهایها در بخش دولتی جلوی خروج و دوشغلهشدن آنها را بگیرد یا دستکم میزان کار اینها در بخش خصوصی را کم کند و انگیزه را برای بخش دولتی افزایش دهد تا کیفیت خدمات بالا رود و درضمن پرداخت از جیب مردم بابت هزینههای درمان کم شود. با کاهش درآمدهای نفتی همان فاصلهای که بین حقوق بخش دولتی و خصوصی در حوزه بهداشت وجود دارد، بیشتر میشود و این فشار روی کیفیت خدمات دولتی تأثیر میگذارد و مردم نهتنها از افزایش هزینه درمان رنج خواهند برد؛ بلکه از کیفیت خدمات بهداشتی هم تأثیر خواهند گرفت. نخستین کاری که دولت لازم است انجام دهد نظارت بر میزان تعرفههاست که تعرفههای درمان بخش خصوصی بالا نرود که برای این کار باید ضعف مقرراتگذاری و نظارت را بپوشاند. شکاف بین بخش خصوصی درمان و بخش دولتی یا دوشغلهبودن پزشکان هم بر کیفیت، هم بر عدالت و هم بر هزینه از جیب مردم اثر میگذارد. بااینحساب هرچه پیش برویم این افرادی که به داشتن شغل دوم ناچارند، ضعیفتر و ضعیفتر میشوند و در یک چرخه معیوب نهتنها زمان که سلامتشان را هم از دست میدهند و دوباره موفق نمیشوند آن را احیا کنند. مخصوصا در مناطق شهری که تقریبا همه هزینهها یک اثر مضاعف بر طبقات پایین دارد، این تأثیر بسیار زیادی میگذارد. هنگامی که پدری چند شیفت کار میکند درعمل، در خانه پدر غایب خواهد بود. این چه تبعاتی روی خانواده، همسر و فرزندان خواهد داشت؟ من مسئله تأثیر غیبت پدر را اینگونه میبینم: بهنظر میرسد در دو دهه اخیر در جامعه ایران علت کاهش میزان باروری یکجور آگاهی فرهنگی است. دو دهه اخیر، خانواده نسبت به فرزندان حساب دیگری باز میکند که بعضی بهغلط آن را فرزندسالاری میخوانند. میشود گفت که درحالحاضر مفهوم فرزند بیقیمت در خانوادهها وجود دارد و حسابی که خانواده برای سرمایهگذاری روی فرزندان میکند کاملا با دو دهه قبل از انقلاب و اوایل انقلاب که میزان باروری بالا بود، متفاوت است. این نگاه دیگری به فرزند است که بهعنوان یک سرمایه فرهنگی به آن نگاه میشود. در جامعه سنتی به بچهها بهعنوان نیروی کار نگاه میشد؛ بنابراین تقاضا برای فرزند بالا بود؛ اما اینکه تقاضا برای داشتن فرزند پایین میآید بابت آن است که نگاه بلندمدتتری به فرزند بهوجود آمده است. پس از این جهت وقتی این تفکر سرمایهگذاری فرهنگی روی بچه بالا باشد، خانوادهها پابهپای بچه در همه دورههای تحصیلی حضور دارند و وظیفه خود میدانند برای او شرایط لازم رشد آموزشی و فرهنگی را مهیا کنند. در شرایط کنونی و در شرایطی که پیشرو داریم، خانوادهها گرفتار مسائل مالی میشوند و درنتیجه نمیتوانند چنین شرایطی را برای فرزندان مهیا کنند و احساس ستم مضاعف یا فشار مضاعف میکنند. از آنجاکه بهطور معمول پدر بابت داشتن شغلی غیر از شغل اول کمتر در خانه است، بیشترین فشار روی دوش مادران است و ناچارند بار تربیت را بهتنهایی بر دوش بکشند؛ البته غیبت پدر تبعات دیگری دارد؛ مثلا کاهش اقتدار خانواده پدرسالار که لزوما پدیده بدی نیست؛ اما اگر ناگهانی رخ دهد ممکن است آسیبهای اجتماعی متفاوتی برای اعضای خانواده داشته باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.