گفتوگو با رضا توفیقجو
افتخارات فاتحان هیمالیا در قاب «سینماحقیقت»
کیانا آذر: رضا توفیقجو، کارش را در سینما با نویسندگی مطبوعات آغاز کرد. در پروژه ناتمام «زنگی و رومی» دستیار کارگردان ناصر تقوایی بود. پس از آن چند تجربه کاری ساخت فیلم در حیطه تلویزیون و تئاتر، به مستندسازی روی آورد. این کارگردان در نهمین جشنواره «سینما حقیقت» با فیلم «گزارشی از ماناسلو» شرکت کرد و به زندگی سه کوهنورد ایرانی فاتح قله اورست پرداخت. با او به بهانه نمایش فیلم در سینما- حقیقت به گفتوگو پرداختیم.
چرا این سوژه پرخطر را انتخاب کردید؟ دیماه سال 92 بود که از طرف یکی از دوستانم- داوود ملکحسینی- به من پیشنهاد ساخت فیلم مستند درباره سه کوهنورد ایرانی که توانستند یکی از قلههای هیمالیا را فتح کنند، شد. «ماناسلو» هم نام یکی از 14 قله هیمالیا با ارتفاع بالای هشتهزارمتر است. این سه کوهنورد که یکی از آنها جان باخت، زندهیاد جعفر ناصری، امید آمحمدی و حسین صالحی بودند. جالب این بود که آنها در هنگام صعود، تصویربرداری هم میکردند. همانزمان من راشهای آنها را دیدم. با دیدن آن تصاویر به این نتیجه رسیدم، بیشتر از اینکه این فیلم از نقطهنظر ورزش کوهنوردی برایم اهمیت داشته باشد، جنبه انسانیاش برایم مهم بود. البته ورزش هم برایم اهمیت داشت ولی در درجه دوم. منظورتان از جنبه انسانی چیست؟ اینکه انسانها برای رسیدن به اهدافشان از همهچیز میگذرند، حتی از وجود خودشان. ضمن اینکه در خبرها خوانده بودم که یکی از این کوهنوردان هنگام صعود گم شد و جان باخت. بهطوریکه برای نجاتش خلبان هلیکوپتر امداد میگفت از یک ارتفاعی دیگر بالاتر نمیتوانم پرواز کنم. با خودم گفتم چرا یک انسان اینقدر خطر میکند و تا جایی پیش میرود که از همهچیز بگذرد تا هدفش محقق شود یا چنین اخباری درباره کوهنوردانی که به قله دماوند میروند هم وجود دارد. آنها با خطرات زیادی مواجه میشوند. خب یافتن پاسخ این چرایی مسئله مهمی برایم بود. بنابراین در ساخت فیلم کنجکاوی شخصیام هم کمک کرد. شما به عبارت دقیقتر خواستید از مستند گزارشی صرف به مستند خلاقه نزدیک شوید و علاوه بر نمایش واقعیت، داستان خود را هم بگویید. در فیلم «گزارشی از ماناسلو» مرز واقعیت و بازسازی همان واقعیت محو شده است. در این صورت با وجود تفسیرتان آیا دیگر میتوان گفت که به مفهوم «مستندنگاری» وفادار ماندهاید یا نه؟ ما بههرحال برای خوانش هر اثر هنری- عکاسی، مجسمه، تجسمی، موسیقی و... چه خوانش تصویری، دیداری و شنیداری داشته باشیم، باید جوری عمل کنیم که مخاطب خود را در آن ببیند. رابطه مخاطب با اثر هنری زمانی شکل میگیرد که مخاطب بخشی از وجود خود را در آن اثر ببیند. ضمن اینکه قبل از ساخت فیلم مستند، خود فیلمساز هم باید با موضوع یا شخصیتها ارتباط برقرار کند. خودت رو پیدا کن. در فیلم صحنههایی میبینید که بچهها در شهر هستند. اما من معتقد بودم که هویت آنها در کوه شکل میگیرد و با گذاشتن نماهای شهری خواستم عمق این تفاوت را نشان بدهم. قصد داشتید بخشی از خودتان را هم پیدا کنید؟ اینگونه هم میتوان دید. بالاخره آدمها دنبال خودشان هم هستند. پس شما به همذاتپنداری مخاطب اعتقاد دارید؟ بله. اما در همذاتپنداری، برانگیختهشدن احساسات هم مدنظر است. درحالیکه لزوما فقط نباید در فیلم مستند احساس تماشاگر برانگیخته شود. ممکن است درباره دیکتاتور فیلمی بسازید. دراین صورت چگونه میخواهید احساس تماشاگر هم درگیر شود؟ خب من دلم نمیخواهد که کوهنورد یا دیکتاتور باشم. ولی میتوانم بهعنوان انسان خود را جای هیتلر بگذارم و او را واکاوی کنم. ممکن است نسبت به او موضع مثبتی نداشته باشم؛ ولی میخواهم درک شود و نه لزوما احساساتی را بربینگیزد. اما شما در فیلم تا حدی احساسات تماشاگر را برمیانگیزانید. چرا؟ باور کنید راشهای زیادی داشتم تا به احساساتیگری دامن بزنم ولی آنها را دور ریختم و از این مسئله پرهیز داشتم. حتی برادر جعفر دوست داشت که جعفر قهرمان شود. ولی با اینکه جعفر قهرمان بود، من از قهرمانپروری دوری کردم. ضمنا من به همه شخصیتها پرداختم. مثل حسین که بیشتر تقدیرگر است. امید مقداری محافظهکار است و خود جعفر عقل عافیتاندیش ندارد. مثلا در فیلم هنگام صعود، حسین میگوید که ما به هوای خراب برخوردیم و همینجا را قله اعلام میکنیم و برمیگردیم. همانموقع کات میخورد به صحنهای که جعفر تلاش میکند بالاتر برود و باوجود توصیه حسین به تلاشش ادامه میدهد. در صحنههای دیگر امید طبق دیسیپلین منظم کوهنوردی جلو میرود و سعی میکند ریسک نکند. اما طبیعتا با مرگ جعفر همه حواسها به سمت او میرود و از آنجا که مرگ انسان دردآور است، تماشاگر احساساتی میشود و همه حواسها به آن سمت میرود. کوهنوردها علاقه داشتند که شما از آنها فیلم بسازید؟ آنها علاقهمند بودند. منتها هنگام کار فکر نمیکردند که پروژه چنین ابعادی داشته باشد. در ابتدا فکر میکردند که نظیر پروژههای تلویزیونی است. اما من بهعنوان فیلمساز کار خودم را انجام دادم. استقبال از فیلمتان در جشنواره چگونه بود؟ با اینکه نمایش نخست فیلم در جشنواره زمان بدی بود؛ ساعت 11:45 صبح، ولی سالن پر شده بود. بهطوریکه برخیها برای نشستن صندلی نداشتند. دستآخر خود بچهها خوشبختانه از نتیجه کار راضی بودند. عدم همکاری فدراسیون کوهنوردی یکی از مسائلی بود که در فیلم بچهها از آن یاد کردند، ولی خیلی به این مسئله نپرداختید. چرا؟ واقعیت این است که ماجرای حمایتکردنها و حمایتنکردنهای فدراسیون کوهنوردی بیشتر مربوط به خود کوهنوردهاست. من به این مسئله ورود نکردم. اما به غیر از این بچهها، کوهنوردان دیگر هم از عملکرد این فدراسیون راضی نیستند. با تحقیقاتی که داشتیم، تقریبا به این نتیجه رسیدیم که فدراسیون خیلی حقش نیست در همه افتخارات این بچهها سهیم باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.