پیامدهای افزایش مقالههای علمی فارسی
واکاوی نظر موافقان و مخالفان
محمدرضا سیدیان
بهتازگی اخباری منتشر شد مبنی بر اینکه «زبان فارسی، جایگاه هفدهم را در بین زبانهای علمی دنیا به خود اختصاص داد». این خبر از بسیاری جهتها مهم بود ازجمله اینکه زبان فارسی در یک دهه گذشته (سال 2005)، از این لحاظ در رتبه 28 جهان قرار داشت. انتشار این خبر، موجب اظهارنظرهای فراوانی شد، برخی این تغییر جایگاه را بهعنوان یک موفقیت ارزیابی کردند و خواستار تداوم این روند شدند، از طرف دیگر، مخالفان هم گفتند این ارتقای رتبه موضوع چندان مهمی نیست و از این خبر نمیتوان نتیجه گرفت ایران در زمینه علم و فناوری پیشرفت کرده یا دستاورد تازهای در این زمینه ارائه کرده است. دلایل موافقان و مخالفان بسیار متنوع است. 1- برخی مخالفان انتشار مقالههای علمی به زبان فارسی، بر این باورند که امروزه زبان انگلیسی، زبان علم دنیاست و همه پژوهشگران باید مقالههایشان را به زبان انگلیسی عرضه کنند. از طرف دیگر، وقتی کسی مقالهاش را به زبان فارسی عرضه میکند، بسیاری از مخاطبان بالقوه خود را از دست میدهد و مخاطبانش را به فارسیزبانان و هموطنان خود محدود میکند. به باور آنان، علم جدید در کشورهایی مانند آلمان و فرانسه، ریشهدارتر از ایران است، اما آنها هم مقالههایشان را به زبان انگلیسی مینویسند. کشوری مانند ژاپن هم از کشورهایی است که بهتازگی به جمع کشورهای صاحب علم پیوسته است، اما آنها هم با توجه به سالها فعالیت برای انتشار مقالههای علمی به زبان ژاپنی، درنهایت بیشتر مقالههایشان را به زبان انگلیسی منتشر میکنند. از طرف دیگر، موافقان بر این باورند که هرچند زبان علمی در حالت کلی و عام، همان زبان انگلیسی است و همه پژوهشگران هم باید به زبان انگلیسی بنویسند، اما بسیاری از موضوعات پژوهشی ماهیتا بومی و منطقهای است و انتشار آن به زبان فارسی یا انگلیسی تأثیر چندانی در افزایش و کاهش شمار مخاطبان ندارد. به بیان دیگر، به باور این افراد لزومی ندارد همه مقالهها به زبان انگلیسی ارائه شود. 2- مخالفان مقالههای علمی فارسی استدلال میکنند افزایش تعداد مقالهها به زبان فارسی، نشانه جایگاه زبان فارسی بهعنوان زبان علم نیست، بلکه نشانه آن است که بسیاری از پژوهشگران ما از ارائه دستاوردهای خود به زبان انگلیسی ناتوان هستند. نمونه بارز این ضعف را میتوان در سمینارهای علمی بینالمللی نیز مشاهده کرد. در بسیاری از سمینارها، صرفنظر از کیفیت مقاله، مشخص میشود پژوهشگران ما بر زبان انگلیسی مسلط نیستند و نمیتوانند دستاوردهایشان را به زبان انگلیسی ارائه دهند. به بیان دیگر، به باور این دسته از افراد، انتشار مقاله به زبان فارسی نه یک انتخاب که اجبار در نتیجه ضعف و ندانستن زبان انگلیسی است. مخالفان این دیدگاه هم بر این باورند که ضعف در سخنرانی به زبان علمی، خاص ایران نیست و مشکلی جهانی است. درضمن ضعف ایرانیان در مکالمه به زبان انگلیسی را نباید با توانایی پژوهشگران کشورهای دیگر مانند هند مقایسه کرد چون انگلیسی در هند زبان رسمی است و درنتیجه همه مردم با این زبان بهخوبی آشنا هستند. 3- مخالفان مقالههای علمی فارسی مدعی هستند در هر صورت تعداد مشخصی پژوهش در کشور صورت میگیرد و بههمینترتیب محققان ایرانی، تعداد مشخصی مقاله در سال منتشر میکنند. پس افزایش مقالههای فارسی نتیجه کاهش مقالههای انگلیسی پژوهشگران ایرانی است، درحالیکه موافقان انتشار مقاله علمی به زبان فارسی، تأکید میکنند در سالهای اخیر، تعداد مقالههای فارسی و انگلیسی، به موازات هم رشد کرده است. 4- هرچند مخالفان تولید و عرضه مقالههای علمی به زبان فارسی، میگویند انتشار مقالههای فارسی نمیتواند باعث پیشرفت پژوهشگران و ارتباط آنها با پژوهشگران دیگر کشورها شود، موافقان هم بر این باورند که تولید مقالات علمی به زبان هر کشوری، یکی از معیارهای توسعهیافتگی علمی آن کشور است که در آینده موجبات پیشرفتهای بیشتر را فراهم میکند. آنها از کشورهایی مانند ژاپن، آلمان و... نام میبرند که در کنار انتشار مقاله به زبان انگلیسی، به زبان خود نیز بسیار توجه میکنند. 5- مخالفان انتشار مقاله به زبان فارسی میگویند هدف اصلی از انتشار مقاله به زبان فارسی، تقویت زبان فارسی و درنتیجه بسط و گسترش فرهنگ ایرانی اعلام شده است. طبیعی است در فرهنگ ایرانی، مردم عادی کوچه و خیابان و کلمههایی که در زندگی روزمره به کار میبرند، نقش دارند نه پژوهشگران دانشگاهی و اصطلاحات تخصصی که هیچگاه وارد زبان عامه مردم نمیشود. آنها پیشنهاد میکنند مدیران فرهنگی به جای تشویق انتشار مقاله علمی به زبان فارسی و تلاش برای معادلیابی اصطلاحات تخصصی، فکری به حال کلمههای پرکاربردی مانند رادیو، تلویزیون، تلفن و مانند آن کنند. اما موافقان این روند تأکید میکنند مدتهاست این کلمهها به زبان فارسی وارد شدهاند و دیگر نمیتوان و نباید با آنها مقابله کرد، بلکه باید در فکر سیل کلمههای بیگانهای بود که هر روزه، همراه با فناوری نوین وارد زبان ما میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.