کموکاستیهای آموزشهای زیستمحيطی در گفتوگو با «عبدالحسین وهابزاده»
تجربه ناب با طبیعتبودن را از کودکانمان دریغ نکنیم
گروه علم: «عبدالحسین وهابزاده»، از موفقترین مروجان علم و همچنین طرفداران محیطزیست در ایران است. او امسال برنده جایزه ترویج علم شد، اما موفقیتهایش به همین مورد خلاصه نمیشود. «وهابزاده» سال 1384 برنده جایزه ملی محیطزیست ایران شد و سال 85 جایزه مهرگان علم برای کتاب «تنوع حیات» را دریافت کرد. همچنین شهرداری تهران وی را در سال 1387 بهعنوان یکی از 30 خادم محیطزیست ایران معرفی کرد. این همه موفقیت دلایل بسیار دارد، اما یکی از مهمترین دلایل موفقیت وی، شناخت دقیق او از نوع و اهمیت ارتباط انسان، محیط و فرهنگ است. حتی اگر کتابهای وی را نخوانده باشیم یا با فهرست بلند کتابهای او (از جمله کتابهای بومشناسی، مطالعه تجربی، توزیع و فراوانی، برنده جایزه کتاب سال 1389 و سوسیوبیولوژی: تلفیق نوین، برنده جایزه کتاب سال 1386) آشنا نباشیم، با خواندن همین گفتوگوی کوتاه درمییابیم که او برای حل مشکلات محیطزیست، تا چه حد بر آموزش و نقش خانواده، جامعه و رسانهها تأکید دارد.
انسان محصول و پرورده طبیعت است اما زندگی امروزی باعث شده است بخش زیادی از افراد جامعه از طبیعت فاصله بگیرند و در نتیجه آن را نشناسند. همین نشاختن طبیعت هم باعث شده است که نسبت به طبیعت و سرنوشت آن، بیتفاوت باشیم. به نظر شما چنین رفتاری با طبیعت، چه ضررهایی برای ما بهعنوان یکی از اجزای طبیعت و چه ضررهایی برای خود طبیعت، بهعنوان پرورشگاه ما دارد؟ درباره این موضوع میتوان گفت که این یک معامله دوسرباخت است. ما به دلایل علمی میدانیم که انسان در دوره کودکی، یک گرایش ذاتی به سمت عناصر مختلف طبیعت دارد، یعنی نسبت به برخی پدیدههای آن گرایش مثبت دارد و از برخی پدیدهها مثل جانور درنده، تاریکی، ارتفاع و از برخی موجودات عنکبوتمانند و مارمانند پرهیز میکند. از آن طرف نسبت به بسیاری چیزها مانند منظره پرگل و گیاه، جریان آب و باد و حیوانات توجه نشان میدهد. این توجه کودک به طبیعت ذاتی است و باعث تعامل او با طبیعت میشود. بر مبنای همین گرایشهای ذاتی است که او طبیعت را میشناسد و در آینده میتواند از خطراتش پرهیز و از منابعش بهرهبرداری کند. تأثیر این تعامل کودک با طبیعت، یک تأثیر دیرپا است که تا آخر عمر باقی میماند. البته این تعامل در سنین کودکی، جنبه دانشی ندارد بلکه وجه انگیزشی و عاطفی آن بیشتر و بهمراتب قویتر است. بنابراین کودکی که تا 11، 12سالگی، ارتباط مرتب و تنگاتنگی با عناصر طبیعت داشته باشد، در آینده نسبت به آن واکنش بسیار شدید عاطفی خواهد داشت، یعنی به طبیعت علاقهمند و نسبت به سرنوشت آن دلنگران است و سعی میکند به محیطهای طبیعی برگردد. در نتیجه مطالعات، معلوم شده است که کودکان، هر اندازه بیشتر در طبیعت باشند، احتمال اینکه در آینده به آن محیطها برگردند، نیز بیشتر است. به این ترتیب کودک، موجودی توانا، پرانگیزه، علاقهمند به طبیعت، خلاق و... بار میآید. از سوی دیگر همانگونه که گفتم چون این تعامل با طبیعت او را نسبت به سرنوشت طبیعت حساس میکند، بنابراین در آینده، مدافع طبیعت و محیطزیست هم خواهد بود. بر اساس استدلالهایی که بیان کردم، بریدهشدن از طبیعت در این دوره، یک معامله دوسرباخت است. یعنی از یک طرف نسلهای جوان ما میبازند، چون آدمهایی کمعلاقه و گریزان از طبیعت و محتاط بار میآیند که ممکن است پیامدهای روحی- روانی بسیار بدی هم به همراه داشته باشد، برای مثال اضطراب و تشویش در بین بچههای مدارس ما زیاد است. بر اساس یک بررسی جدید که بین سال های 2008 تا 2011 توسط یک گروه علمی دانشگاهی در ایران انجام شده، معلوم شده است که حدود یکچهارم از بچههای مدارس ما، یا چاقاند یا اضافه وزن دارند. این موضوع نگرانکننده است. از طرفي بين چاقي و بهره هوش نيز در اينها يك رابطه معكوس ديده شده، يعني آنها كه چاقترند بهره هوشي نيز در آنها كمتر است. اینها پیامد جدابودن از طبیعت و حضور کمتر در محیطهای طبیعی، تحرک کمتر و موضوعات مرتبط با طبیعت است. یعنی در نتیجه این ارتباط ضعیف با طبیعت، هم نسل آینده و هم طبیعت ما میبازد زیرا در آینده که این کودکان انسانهای بالغ و منشأ اثر در جامعه میشوند و سمتهای مختلفی پیدا میکنند، بهعنوان یک شهروند به اندازه کافی نسبت به طبیعت علاقه نشان نمیدهند و نسبت به سرنوشت آن به اندازه کافی دلنگران نیستند. گفتید این رفتار دوسرباخت، در نتیجه قطع ارتباط انسان و طبیعت پدید آمده است. اما میدانیم در بسیاری از کشورهای پیشرفته، با وجود بهرهمندی بیشتر از تکنولوژی، اهمیت طبیعت را درک کردهاند و از آن هوشمندانه استفاده میکنند، اما رفتار ما که چندان هم صنعتی نیستیم، موجب تخریب محیطزیست میشود. چرا؟ بهنظر میرسد که اینگونه رفتار با طبیعت، مربوط به مرحله خاصی از توسعه است. کشورهای غربی هم در دورهای از توسعه خود، به محیطزیستشان بسیار آسیب زدند. نباید اینگونه فکر کرد که آنها همیشه مثل امروز تمیز و مرتب با محیطزیست برخورد میکردند و فقط ما هستیم که اینقدر خشن با طبیعت برخورد میکنیم. اینگونه رفتار با طبیعت نشاندهنده مرحله خاصی از توسعه است. در نظر داشته باشید که انگلیسیها، در مرحله خاصی از صنعتیشدن، بخش زیادی از جنگلها را از بین بردند. اسکاتلند که روزگاری، سرزمینی پوشیده از جنگل بود، امروز تقریبا عاری از جنگل است یا آمریکاییها، مناطق وسیعی از جنوب کشور را به زمینهای بایری تبدیل کردند که شنهای روان همه جای آن را پوشانده بود. ولی در نظر داشته باشید که اینگونه رفتار با طبیعت، خاص یک دوره از توسعه است و وقتی از این مرحله عبور میکنند و نتیجه این مشکلات محیطزیستی را میبینند، آرامآرام به فکر میافتند که باید این مشکلات را حل کنند. برای مثال معضل آلودگی زیستمحیطی شهرهای صنعتی در آمریکا و تلاش برای حل آن، موضوعی است که در سه، چهار دهه گذشته نسبت به آن توجه نشان دادند. پیش از آن بسیاری از شهرهای بزرگ آمریکا هم آلوده بودند. زمانی که من دانشجو بودم، هوای لسآنجلس، قابلاستنشاق نبود. پس آنها هم در مرحله خاصی از توسعه خود، دچار این گرفتاریها شدند. فقط در یک روز بیش از هزار نفر در اثر آلودگیهای ناشی از سوزاندن بیشازحد زغالسنگ، در لندن مردند. ما هم امروز در اینجا در حال عبور از این مرحله هستیم. یعنی این بیداری محیطزیستی که ما در عامه مردم میبینیم، درواقع خبر خوش یا نویدی است که نشان میدهد جامعه به محیطزیست علاقهمند و نسبت به سرنوشت آن حساس شده است. گذشته از این درباره بریدگی از طبیعت، اینگونه تصور نکنیم که آنها، با طبیعت عجین هستند ولی ما امروزه از طبیعت بریده و فاصله گرفتهایم. به نظرم آنها هم این مشکلات را داشتند و امروزه هم تا حدودی همین مشکلات را دارند ولی از آنجا که آنها همه مراحل توسعه را زودتر از ما آغاز کردند، به پیامدهای زیانبار بریدگی از طبیعت هم زودتر از ما پی بردند و زودتر از ما در فکر چاره هستند. برای مثال اروپاییها بهجد به این موضوع که کودکان باید رابطه درستی با طبیعت داشته باشند، واقف شدند و در نتیجه آن، بیش از هزار مدرسه طبیعت در اروپا فعال است ولی با اینهمه هنوز هم در آمریکا، کانادا یا استرالیا چنین نیست. هرچند این کشورها از ما پیشرفتهتر هستند اما با اینهمه دغدغه بریدگی از طبیعت را دارند. فرض کنیم مشکل را درک کردیم. برای حل این مشکل چه باید بکنیم و چه کسانی یا گروههایی (مانند دولت، سازمانهای مردمنهاد یا رسانهها و...) برای حل مشکل باید پیشگام شوند؟ حل این مشکل وظیفه فرد یا گروه خاصی نیست و همه باید برای حل این مشکل اقدام کنند. من نقش و وظیفه دولت را آنقدر مهم و در خط مقدم نمیبینم. به گمان من درحالحاضر، یکی از عواملی که مشکلات بریدن و قطع ارتباط با طبیعت را موجب شده است، توجه بیشازحد و افراطی خانوادهها، به موضوع تحصیل نظری کودکانشان است. همه آنها میخواهند کودکانشان به دانشمندان کوچکی تبدیل شوند. آنها فکر میکنند بچهها هرچهبیشتر پشت میز مدارس بنشینند و بیشتر درس بخوانند، برای آیندهشان بهتر است درحالیکه همه پژوهشهای انجامشده نشان میدهد کودکان در چنین نظامهای آموزشیای، افرادی بار میآیند که تواناییهای فیزیکی و بدنی و همچنین مهارتهای حرکتی کافی ندارند. وقتی کودکی در چنین نظام آموزشی با طبیعت قطع ارتباط کند، در آینده به آن علاقهمند نمیشود، بیشازحد بیتحرک و چاق میشود و این کودکان بیانگیزهاند. ما همه این پیامدهای ناخواسته را در کودکان مدارس خود میبینیم. به همین دلیل به گمان من، بیداری اجتماعی حتی از اقدامات دولت هم مهمتر است. به همین دلیل به باور من رسانهها در این زمینه میتواند نقش مهمی داشته باشند. رسانهها میتوانند جامعه را بیدار کنند تا دریابند کودکان ما بیش و پیش از آنکه به محفوظات بهظاهر علمی نیاز داشته باشند، نیازمند آن هستند که توانا و علاقهمند به طبیعت بار بیایند. چنین نگرش و دستاوردی از کلاسهای درس پدید نمیآید بلکه از تجربه طبیعت برمیخیزد. ما به آموزش نظری بیش از اندازه اهمیت میدهیم. ما طبیعت را فراموش کردیم و اهمیت تجربه طبیعت را درک نمیکنیم و گمان میکنیم که لازم است کودکان ما هرچهبیشتر از این کلاس به آن کلاس بروند. شما به تلقی اشتباه خانوادهها از شیوههای مفید آموزشی برای کودکان اشاره كرديد ولی واقعیت این است که بسیاری از خانوادهها علاقهمند هستند که کودکانشان دکتر، مهندس، وکیل یا خلبان شوند. آنهایی هم که کمتر رؤیاپرداز باشند، به داشتن یک شغل برای فرزند قانع هستند. همه این موارد با تحصیل در مدارس کنونی حاصل میشود و والدین ضرورتی برای ارتباط زیاد با طبیعت نمیبینند. این سخن شما تا حدودی درست است، اما در نظر داشته باشید که در این بین، عواملی حضور دارند که شاید مرئی هم نباشند و چون مرئی و محسوس نیستند، ما به اندازه کافی به آنها توجه نمیکنیم. ما برای هوایی که تنفس میکنیم ارج و قربی قائل نیستیم. تا کی؟ تا زمانی که دیگر نتوانیم نفس بکشیم، در آن زمان است که به اهمیت هوای پاک پی میبریم. ما نمیدانیم که تواناشدن و باانگیزهشدن کودکان ما در تعامل مستقیم با طبیعت شکل میگیرد، زمانی که این کودکان به اندازه کافی توانا و باانگیزه شدند، میتوانند به دکتر و مهندس عالیقدری تبدیل شوند. اگر ما آنها را محدود كرده و ارتباط آنها را با طبیعت قطع کنیم، شايد در كوتاهمدت متوجه پيامدهاي ناگوارش نشويم، اما به اين معني نيست كه چنين پيامدهايي در آينده كودك روي نخواهد داد. كليه استعدادهاي حسي، حركتي، عاطفي و شناختي كودك در تعامل با عناصر طبيعت، سنگ و خاك و آب و گل، حيوان و گياه تحقق پيدا ميكند و نبود اين رابطه به شكلهاي مختلف، اثراتش در آينده هويدا خواهد شد. مثلا بيانگيزگي را در نظر بگيريد. در آينده اين افراد هر چقدر هم که درس خوانده باشند، انسانهای باانگیزه و توانايي نخواهند بود که بتوانند پیگیر علایق خود باشند. ما در گذشته چنین ارتباطهایی را بهطور خودبهخودی داشتیم. هر کودکی میتوانست در حیاط خانه خود یا در محله با کودکان همسنوسال خود بازی کند. دسترسی به محیطهای بیرون برای کودکان بسیار آسانتر بود. بنابراین کودکان در تعامل با طبیعت و اجزای آن مانند خاک و آب و درخت و جانوران بودند. ما در کودکی با بچههای دیگر بازی میکردیم و از این طریق سازگاریهای اجتماعی در ما تقویت میشد اما امروزه کودکان ما در اجتماع متراکم شهری و در خانههای کوچک آپارتمانی رشد میکنند که عاری از هر نوع حیوان و گیاه است و درنتیجه این فرصت برای آنها فراهم نیست. با توجه به نگرانی خانوادهها درباره امنیت و ایمنی محلات، کودکان فرصت بازی و تعامل با یکدیگر را در کوچه و خیابان هم از دست دادند. تمام سالهای طلایی عمر کودکان ما، پشت میزهای مدرسه طی میشود. پیامدهای چنین چیزی را شما میتوانید امروزه در نسل جوان ما ببینید. برخی از جوانان ما نمیتوانند زندگی خود را بدون قلقلک حاصل از ماده مخدر یا ماده آرامبخش بگذرانند. بسیاری از جوانان ما به قدر کافی سازگاری اجتماعی ندارند. آمارهای بالای طلاق را نیز تا حدودی میتوان به این موضوع نسبت داد. کار گروهی در پروژههای تحقیقاتی ما بسیار دشوار است. ما میلیاردها تومان پول خرج میکنیم که یک تیم فوتبال موفق داشته باشیم اما به نتیجه نمیرسیم. چرا؟ چون این تیمها را نمیتوان در بزرگسالی شکل داد. افراد در سنین بالا نمیتوانند مانند چرخ و دنده بهخوبی بهعنوان اعضای یک تیم فوتبال با هم جفتوجور شوند. این افراد باید از کودکی و هنگام بازی و تعامل با یکدیگر، یاد بگیرند چگونه باید با دیگران در ارتباط باشند. بنابراین ما از راههای مختلفی میتوانیم پیامدهای ناگوار بریدگی از طبیعت را در کودکان خودمان ببینیم. ما تا دیروز چون این موضوع را در حساب پساندازمان داشتیم، نسبت به آن بیاعتنا بودیم اما امروز که به این زندگی متراکم شهری آمدیم، نتایج زیانبار آن را آشکارا مشاهده میکنیم. شما در صحبتهای خود به اهمیت ارتباط و تعامل درست با طبیعت اشاره کردید که همه اینها قابلقبول است، اما در بخشهایی از صحبتهای خود به این موضوع اشاره کردید که برای اینکه نسل خلاق، توانا و باانگیزهای داشته باشیم، باید با طبیعتبودن را تجربه کنیم. من ارتباط خلاقیت و با طبیعتبودن را درک نمیکنم. تا وقتی که ما نگاه تکاملی به انسان نداشته باشیم، نمیتوانیم این موضوع را بهخوبی درک کنیم. به یاد داشته باشیم ما به مدت چند میلیون سال، در محیطهای طبیعی زندگی میکردیم و عناصر طبیعت را میشناختیم. بههمیندلیل است که میگویم ما به این عناصر گرایش ذاتی داریم. این گرایش ما گرایش آموخته نیست، بلکه گرایش ذاتی است. کودک روستایی با طبیعت آشناست و با اجرای طبیعت بهراحتی تعامل میکند. در جریان یک تعامل خودانگیخته و ذاتی با عناصر طبیعت است که خلاقیت در ما رشد میکند. کودک وقتی با سنگ و چوب بازی میکند، شکل و وزن و قابلیتهای آنها را میشناسد و کارکردن و استفاده از آنها را یاد میگیرد. هرچند کودک بهظاهر در طبیعت بازی میکند اما واقعیت این است که هنگام بازی، تواناییهای خود را ارتقا میدهد. مجموعه تواناییهای حسی، حرکتی، شناحتی و عاطفی کودک در این تعامل با طبیعت رشد میکند. این کودک فردا، ممکن است قصاب یا جراح مغز شود ولی در هر دو حالت باید ابزار را بشناسد و بتواند با استفاده از مهارتهای فیزیکی و بدنی خود، از این ابزارها بهخوبی استفاده کند. برای موفقیت در این امور، باید هماهنگی عصبی-ماهیچهای زیاد داشته باشد. این مهارتها در آن تعامل اولیه با طبیعت شکل میگیرد، نه با پشت میزنشستن و خواندن و نوشتن زیاد. تکامل انسان را با محیط اطراف سازگار کرده است. امروزه نیز ما در محیط شهری زندگی میکنیم و انتظار داریم تکامل، ما را با شرایط و وضعیت امروزی سازگار کند، پس نباید به دلیل قطع ارتباط با طبیعت نگران باشیم. در نظر داشته باشید تغییرات تکاملی، تغییرات چند میلیونساله است نه تغییری که در یک دوره 10ساله، صد ساله و هزار ساله روی دهد. وضعیت زندگی شهری ما اقتضا میکند وقت و توجه کمی را صرف غذا کنیم اما ما درعمل به موضوع غذا مانند میلیونها سال پیش فکر میکنیم، یعنی همانگونه که تکامل حکم کرده است. ما هماکنون به چیزهایی علاقه داریم که میلیونها سال پیش علاقه داشتیم. ما در طول تکامل میلیون ساله به مواد انرژیزا، چربی و قند و نمک علاقه داشتیم. ما هنوز هم بهدنبال شیرینی و شوری و نمک هستیم. همه صنعت مواد غذايي بر روي اين سه مزه و تامين آن، حتي گاهي به شكل افراطي و زيانبار سرمايهگذاري ميكند. بنابراین نباید گفت چون زندگی شهری امروزی ما چیز دیگری را اقتضا میکند، پس ما موجودات دیگری هستیم. ما همان موجود چند میلیون ساله هستیم که باید بتواند خودش را به نحوی با زندگی امروزی سازگار کند. یک مثال دیگر میزنم. ما در میلیونها سال گذشته در گروههای صد و 150نفره زندگی میکردیم. همه اعضاي این گروهها با هم قوموخویش بودند. دیدن غریبه موجب عصبیت و بروز تهاجم در آنها میشد. ما امروزه در شهرهایی با جمعیت 10 میلیون نفر زندگی میکنیم ولی هنوز هم میخواهیم عضو گروههای صد تا 150نفره باشیم. دفتر تلفن هرکسی را که باز کنیم، میبینیم بسیاری از مردم با همین تعداد افراد در ارتباط هستند. پس میبینیم همچنان بر مبنای همان فرایندهای تکاملی زندگی میکنیم. در صحبتهایتان به این موضوع اشاره کردید ارتباط و تعامل ما با طبیعت بسیار کم شده است. برای تقویت تعامل و ارتباط درست با طبیعت چهکار میتوان کرد؟ دولت و سازمانهای متولی تعلیم و تربیت، باید به موضوع طبیعت و ارتباط و تعامل درست با طبیعت بپردازند اما مهمتر از همه اینها، نقش و دیدگاه خانواده و جامعه است. بنابراین نقش رسانهها در اینکه این اهمیت را به خانوادهها یادآوری کنند و نشان دهند کودکان ما پیش و بیش از آنکه به محفوظات علمی نیاز داشته باشند، به تجربه طبیعت نیاز دارند، نقش تعیینکنندهای است. بهنظر من رسانهها در این زمینه میتوانند و باید کارهای زیادی انجام دهند. برخی اوقات در رسانهها با اخباری در زمینه حیوانآزاری و طبیعتآزاری مواجه میشویم. برای مثال، همین امروز فیلم کوتاهی در رسانههای اجتماعی با مضمون «سلاخی پلنگ به دست پژمان پلنگکش» منتشر شد، مضمون این فیلم هم از نام آن به خوبی مشخص است. بهنظر شما، ما انسانها که محصول طبیعت هستیم، چرا اینقدر خشن با طبیعت برخورد میکنیم؟ برخلاف بسیاری که گمان میکنند حیوانآزاری و طبیعتآزاری نوعی دشمنی ما با عناصر طبیعت است، من گمان میکنم چنین رفتارهایی، نشاندهنده نوع خاصی از توجه به طبیعت است، منتها نوع ابتدایی توجه، یعنی توجهی که رشد نکرده و تربیت نشده است. برای درک بهتر، مثالی ذکر میکنم. بسیار پیش آمده وقتی به طبیعت میرویم، میبینیم قارچها کنده شده و روی زمین ریخته شده است. در مورد گیاهان دیگر نمیبینیم کسی آنها را کنده و روی زمین ریخته باشد ولی درباره قارچها، شاهد چنین چیزی هستیم. برخی از دیدن این اتفاق نتیجه میگیرند ما موجودات مخربی هستیم و دلمان میخواهد همهچیز را در طبیعت خراب کنیم ولی اگر این موضوع صحت داشته باشد، چرا با گیاهان دیگر اینگونه رفتار نمیکنیم. من این پدیده را بهگونه دیگری تفسیر میکنم. به گمان من، دیدن یک قارچ جلب توجه میکند و آن فرد میخواهد ببیند این چیست و پس از مدتی کلنجاررفتن با قارچ، آن را میاندازد. پس خود این عمل نشاندهنده توجه او به موجود زنده است اما این نوع توجه، توجهی رشدنیافته و تربیتنشده است. آنچه ما در این مورد نیاز داریم، رشددادن و تربیتکردن و توجه به طبیعت و اجزا و عناصر آن است، نه تخطئهکردن آن. یک کودک روستایی با سگ بازی میکند و قلاده به گردن آن میاندازد و کارهایی میکند که ممکن است بیننده گمان کند آنها دارند حیوان را آزار میدهند اما واقعیت این است که این کودک با حیوان بازی میکند و از نوع واکنشهای حیوان لذت میبرد. البته بهتر است کودک از تعامل لطیف با حیوان و واکنشهای آن لذت ببرد اما این رفتار لطیف چه زمانی حاصل میشود؟ زمانی که آن کودک از تواناییها و پتانسیلهای حیوان به اندازه کافی باخبر باشد. آن وقت میتواند بهتر و راحتتر با این حیوان بازی کند و از بازی با او لذت ببرد، بهگونهای که در این بازی، حیوان اذیت نشود. بنابراین من اینگونه حیوانآزاریها را نشانه نوعی توجه تربیتنشده و ابتدایی به حیوان ارزیابی میکنم. آن چیزی که ما نیاز داریم، تخطئه این توجه نیست، بلکه ارتقادادن و تربیتکردن این نوع توجه است. برخی بر این باورند باید توجه مردم را به زیباییهای حیوانات و گیاهان جلب کرد تا طبیعتدوستی را بین آنان رواج داد. واقعیت این است برخی والدین یا معلمان به کودکان میگویند به این پرنده یا گیاه نگاه کن، ببین چقدر زیباست، حیف است آن را نابود کنیم. بههمیندلیل این تصور در کودک ایجاد میشود که چون قورباغه یا خرچنگ زیبا نیست، میتوان از بین برد. به باور من این نوع آموزش از بیخوبن اشتباه است. اینکه معلم سر کلاس بگوید این پرنده یا پروانه زیباست، برای کودک یا دانشآموز قابل درک نیست. کودک باید خودش این زیباییها را با حضور در طبیعت درک کند. او باید پروانه یا قورباغه را در دستش بگیرد و آن را لمس کند تا زیباییهای واقعی آن را لمس کند. برخلاف گفته شما که ممکن است کودک قورباغه را زیبا نبیند، باید گفت تجربههای شخصی خود من بیانگر چیز دیگری است. وقتی که ما در طبیعت یک بچه قورباغه یا خرچنگ را در دست میگیریم و به کودکان نشان میدهیم، کودکان بسیار ذوقزده میشوند و به آن توجه میکنند. خود من کل دانشآموزان یک کلاس ابتدایی را با نشاندادن یک خرچنگ به هیجان آوردم، بهگونهای که ذوقوشوق دانشآموزان باعث جلب توجه مدیر و دیگر معلمان شد. پس شرط اینکه کودکان بتوانند زیباییها و جذابیتهای حیوانات و گیاهان را درک کنند، این نیست که ما سر کلاس درس راجع به زیباییهای آنها صحبت کنیم، بلکه کودک باید با حضور در طبیعت، از نزدیک این زیباییها را تجربه کند. به قول سهراب: واژه بايد خود باد / واژه باید خود باران باشد. این زیباییها را نمیتوان در کلاس برای کودکان بیان کرد، بلکه پس از آنکه دانشآموز در طبیعت حیوانات و گیاهان را تجربه کرد، میتوان در کتاب و در کلاس درس درباره زیباییهای چنین پدیدههایی با آنها حرف زد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.