گفتوگو با دارا دارایی و حمزه یگانه، ۲ عضو گروه «داماهی»
مخاطب بسیار مهم است اما نه به اندازه خود موسیقی
سیامک قلیزاده: اگر پیگیر اخبار موسیقی باشید، هرروز نام یک گروه جدید به گوشتان میخورد؛ گروههایی که تشکیل میشوند و معلوم نیست چه بلایی سرشان میآید یا گروههایی که میمانند و درواقع به هدفشان میرسند. برخی دنبال تجربههای منحصربهفرد و ارائه موسیقی برای مخاطب خاص هستند که بیشترشان موسیقی بیکلام تولید میکنند؛ مانند کوارتت کاسته. تعداد دیگری هم فراگیر و وارد بازار اصلی موسیقی میشوند. اما همیشه مورد حمله و هجوم برخی کارشناسان و حتی برخی مخاطبان هستند؛ شاید پالت مثال خوبی از آنها باشد. گروههای جریان اصلی پاپ هم داستان دیگری دارند و در این دو گروه نمیگنجند. حالا گروهی پیدا شده که خلأ میان این دو دسته را پر میکند. «داماهی» گروه عجیبوغریبی نیست اما در نوع خود «جالب» است. هم کلاممحور است و خواننده پاپ دارد، هم موسیقی آن به خودیخود بسیار جدی و حسابشده پیش میرود. همچنین به درجهای رسیدهاند که با وجود استفاده از انواع سبکها، باز هم سبک آلبومشان را «پاپ» میدانند و بهدنبال عنوانهایی مانند «تلفیقی» نیستند. دلیلش را شاید بتوان در تجربه و کاراکتر اعضا جستوجو کرد. حمزه یگانه و دارا دارایی که تجربههای زیاد و مهمی در سبکهای مختلف موسیقی دارند و البته ویژگیهای شخصیتیشان بسیار متفاوت است. رضا کولغانی نماد یک جوان پرشور است که از قضا در بازیگری هم دستی بر آتش دارد. شایان فتحی درامری با ویژگیهای تکنیکی بسیار بالا و البته تحصیلات آکادمیک که در ایران حضور نداشته است. ابراهیم علوی، نوازنده عود گروه که شاید گفتن هرچیزی در رابطه با او قضاوتی اشتباه باشد. در محل تمرین گروه با حمزه یگانه و دارا دارایی گفتوگو کردیم. در این مصاحبه امیر بهاری هم حضور داشت و کمک کرد تا گرههای گفتوگو باز شود.
در رابطه با روند شکلگیری آلبوم گفته بودید که شعرها به انتخاب رضا کولغانی بوده است. همچنین در آلبوم میبینیم که آهنگساز هیچکدام از قطعات، «رضا» نیست. یعنی شما ملودی میساختید و برای او پخش میکردید تا شعر مناسب پیدا کند؟ دارا دارایی: در رابطه با چهار یا پنج آهنگ که از قبل وجود داشته مانند دخترک یا محله خاموشان، شعر و ملودی از قبل وجود داشت. در اجرای ما از این قطعات هم شباهت با ملودی اصلی وجود دارد. قطعاتی مثل «صدا» یا «صندلی» را حمزه ساخته بود و از قبل روی شعرها کار شده بود. شعر «یار عزیز» را هم من وقتی کتاب ابراهیم منصفی را ورق میزدم پیدا کردم و آهنگش را ساختم. در مورد قطعات دیگر اما رضا تناسب ملودی و فضای شعر را پیدا میکرد. رضا یک بانک شعر و آهنگ دارد. با توجه به چیزی که گوش میکند در لحظه و به صورت ناخودآگاه از آن استفاده میکند و در اکثر موارد هم انتخابهای درستی انجام میدهد. اینکه قسمت بزرگ آلبوم، شعرهای منصفی است درواقع سمتوسوی فکری و سلیقه رضا کولغانی است؟ دارایی: بله شاید؛ راستش ما خیلی به پیوستگی معنایی و شعرها در آلبوم دقت نکردیم. یک خط آهنگین و ریتمیک در کارها داشتیم که از قضا شعرهای برخی از آهنگها خیلی هم عمیق شد. این موضوع باعث نشد که پیوستگی و انسجام آلبوم کم شود؟ اصولا یک آلبوم باید چه ویژگیهای داشته باشد که منسجم شود؟ حمزه یگانه: المانهای مختلفی وجود دارد که یک آلبوم را منسجم میکند. از نظر ساخت موسیقی و فضای ریتمیک، آلبوم «داماهی» انسجام لازم را دارد و تنها شعرها نیستند که در این موضوع نقش دارند. قطعا اگر من در آهنگهایی که ساختم، ذهنیت اعضای داماهی را در نظر نمیگرفتم، آلبوم اینگونه نمیشد. توجه من به این بود که چیزی که میسازم با قطعات دیگر آلبوم همخوانی داشته باشد. پس فکر نمیکنید اگر هرکدام از قطعات سبک متفاوتی داشته باشد به انسجام آلبوم ضربه میزند؟ دارایی: خیر؛ به نظر من انسجام و یکدستبودن آلبوم در لایههای فکری گروه حاصل میشود. کاراکتر خاص اعضا وقتی کنار هم قرار میگیرد و به یک برآیند میرسد انسجام ایجاد میکند. یگانه: وقتی من با رضا کولغانی و ابراهیم علوی که اهل جنوب هستند آشنا شدم، حسهای ریتمیک و فضایی که داشتند روی من تأثیر زیادی گذاشت. همین باعث شد در تنظیم آهنگها یا بداههنوازی هم من ذهنیت آنها را در نظر بگیرم و حدس بزنم که در لحظه آنها به چه ملودی و ریتمهایی فکر میکنند. معمولا وقتی قرار است آهنگها به شکل گروهی تنظیم شود، اعضای گروه در کنار هم ساز میزنند و هرکس ایده خودش را وارد میکند. اکثر مواقع این بداههنوازیها و بالوپردادن به ملودی اصلی با ریتم شروع میشود. درواقع درامر شروع میکند به نواختن و بقیه اضافه میشوند؛ اما شما گفته بودید شایان فتحی، درامر گروه چون در ایران نبوده بهعنوان آخریننفر به این روند اضافه شده است. آیا چنین چیزی در دنیا مرسوم است؟ این موضوع باعث نشد تا خلاقیتی که شایان میتوانست وارد آلبوم کند کمتر باشد؟ دارا دارایی: قطعا اگر «شایان» در جلسات تمرین حضور دائمی داشت نتیجه کار متفاوت بود. ایدههایش بسیار متفاوت و حتی گاهی بیش از حد برایم عجیب بود تا جایی که نمیتوانستم قبولشان کنم. شایان دو هفته قبل از کنسرتها به ما اضافه میشد (پیش از ضبط آلبوم) و فقط سعی میکرد تا آهنگها را یاد بگیرد؛ در نتیجه فرصت این نبود که ایدههای اصلی آهنگ را وارد کند. این در حالی است که شایان به دلیل پشتوانه آکادمیکش ایدههایی دارد که اگر بیشتر همراه ما بود به حتم تأثیر زیادی در آلبوم میگذاشت. در رابطه با ریتم و شیوه تنظیم گروهی باید بگویم که پیش از اضافهشدن شایان ما چارچوب کلی آهنگ را مشخص میکردیم که نقش هرکس معلوم باشد. برای مثال، آهنگ «گلبوته» که اتفاقا شایان نقش مهمی در آن دارد اینگونه شکل گرفت که ما دو روز وقت داشتیم شایان اضافه شد. ما مشخص کرده بودیم که این قطعه با ساززدن شایان شروع میشود و بعد از آن یکسری از ایدههایش را وارد آهنگ کرد. درواقع شما لاین درام در ذهنتان مشخص بود و در تمرینات به گونهای این صدا را تصور میکردید؟ دارایی: بحث برای هر قطعه متفاوت است. حمزه برای آهنگهای خودش پارتیتور مشخصی داشت. من فضای کلی لاین درام را برای آهنگهای خودم داشتم و با حضور شایان تکمیل میشد. یگانه: ما قبل از آلبوم چند کنسرت داشتیم و در این مدت شایان چندین بار تمرین و اجرا کرده بود. با کلیت کار آشنا بود و دردسری در ضبط نداشتیم. دارایی: نکته جالب این بود که شایان در استودیو خیلی دقیقتر و فشردهتر درام زد که بسیار متناسب با ضبط آلبوم بود. اما در اجراهای زنده که آزادی عمل بیشتری دارد، خیلی متفاوت عمل میکند. به نظر شما وجه تمایز شایان که در ایران نبوده و تحصیلات آکادمیک دارد با درامرهای داخلی چیست؟ دارایی: اصولا سعی میکنم چنین مقایسهای انجام ندهم. باید شایان را با درامرهایی که پیشینه «جز» و «لاتین» دارند، مقایسه کرد. من تفاوت را بین گذراندن پلههایی میدانم که افراد طی میکنند تا به چنین جایگاهی برسند. شایان هیچ پلهای را فراموش نکرده است. موسیقی را فراتر از ساز درام آموخته و اصولا تنها از دریچه سازش به موسیقی نگاه نمیکند. یگانه: درام چون ساز ملودیکی نیست باید زمان بیشتری برای آموختن مباحثی مانند هارمونی و سلفژ گذاشت. شایان این کار را به خوبی انجام داده، ضمن اینکه سازهای دیگر مثل پیانو و بیس هم مینوازد. دارایی: نکته دیگر تکنیک بالا و شناخت استایلهای مختلف است. همچنین او به خوبی سازش را صدابرداری کرد که این نکته وجه تمایز اصلی شایان با دیگران است. به هر حال در دوره «درامرز کالکتیو نیویورک» شرکت کرده و این تأثیر زیادی در حرفهایشدنش داشته است. یکی از آفتهای موسیقی ایران و البته مخاطبان، پیروی از مد است. برای مثال موسیقی تلفیقی مد شده بود و در ابتدا یک ارزش محسوب میشود و مخاطب هم از این روند پیروی میکند. چند سالی است که گروههای زیادی سراغ استفاده از موسیقی جنوب رفتند. روندی که شاید با پویا محمودی و گروه باراد آغاز شد و بعد از آن سهیل نفیسی، دارکوب، کماکان، کاکوبند و داماهی در حال ادامهدادن تجربیات اینچنینی هستند. حتی ابراهیم منصفی هم روزبهروز شناختهتر میشود. به نظر شما دلیل بهوجودآمدن چنین پدیدهای چیست؟ یگانه: شاید دلایل جامعهشناسی زیادی وجود داشته باشد. برای من تنوع ریتمهای جنوب بسیار جذاب است و این در نقاط دیگر ایران وجود ندارد. همچنین ریشه آفریقایی در این ریتمها وجود دارد که در موسیقیهای مختلف جهان تأثیر گذاشته است. برای مثال با تأثیرش در موسیقی لاتین سبک «آفرولاتین» پدید آمده است. حتی موسیقی جز هم به نوعی وامدار این ریشه آفریقایی است. در ایران هم ریتمهای جنوبی و بلوچی برای من که به سبک جز علاقه دارم، جالب توجه است. شاید دلیلی هم در بخش کلامی برای کشش من وجود داشته باشد که مرتبط با ابراهیم منصفی است. منصفی جدای از شاعربودن، آهنگساز هم بود و همین باعث شده تا شعرهایش بسیار آهنگین باشد و این بسیار اهمیت دارد. لهجه جنوبی هم بسیار انعطافپذیر و ریتمیک است. کار روی کلام فارسی به نسبت لهجههای محلی دشوارتر است. دارایی: من جواب واضحی براي این سؤال ندارم و در واقع دلیلش را نمیدانم. اما در رابطه با داماهی یا حتی دارکوب انگیزه بیشتر موزیکال است. تنها برای جذب مخاطب بیشتر و پیروی از مد باعث نشد که ما سراغ این تجربه برویم. به نظرم حتی اگر بهدنبال مد هم چنین جریانی اتفاق افتاده باشد و خروجیهای باکیفیت در آن کم باشد، باز هم جریان مثبتی است که باعث شناختهشدن این موسیقی و کسی مانند منصفی میشود. در رابطه با خودم نکته جالبی وجود دارد؛ چند شب پیش داشتم آلبوم «مهر» ساخته پویا محمودی را گوش میدادم که ناگهان فهمیدم دلیل کشیدهشدن من به این موسیقی همین آلبوم است و همان لحظه هم به پویا پیام دادم. نفوذی که موسیقی جنوب دارد شاید به دلیل باورهای خاصی باشد که اهالی جنوب دارند و همین باعث میشود خیلی عجیب ساز بزنند. شاید بتوان از نظر پزشکی تأثیر موسیقی را که در مراسم «زار» اجرا میشود، روی ذهن بررسی کرد. در روند شکلگیری داماهی و رویارویی شما با موسیقی جنوب فقط لذت و تجربه کار روی این موسیقی مهم بود یا اینکه قصد آشناکردن مخاطب عام با این نوع موسیقی را داشتید؟ یگانه: من همیشه در کنار سبکهایی مثل پراگرسیوراک و جَز به موسیقی بلوچی هم علاقه داشتم و حتی یک سوییت براساس این موسیقی نوشتم که موضوع پایاننامه دانشگاهیام بود. فضای کاری در داماهی خیلی به موسیقیهای مورد علاقه من و بهخصوص بلوچی نزدیک بود و توانستم کارهایی را که همیشه دوست داشتم، دنبال کنم. دارایی: در مرحله دوم مخاطب مطرح میشود. ابتدا بحث لذتبردن خودمان از موسیقی مطرح میشود و بعد به دنبال بازی با مخاطب میگردیم. یگانه: خب ما همیشه دوست داریم کاری که انجام میدهیم، مخاطب داشته باشد و بیفایده نباشد. کارهای زیادی میتوان انجام داد ولی وقتی مخاطبی در کار نباشد برای من جذابیتش از بین میرود. دوست دارم هم کار موردعلاقهام را انجام دهم و هم اینکه کمکی به جریان موسیقی باشد و مخاطب خود را پیدا کند. اما اینجا میزان مخاطب مهم میشود. شما تجربههای بیشتری در موسیقی جز دارید ولی این موسیقی طرفدار و مخاطب زیادی در ایران ندارد. در گذر زمان این موضوع باعث شده که شما به سمت کارهایی با مخاطب بیشتر حرکت کنید؟ یگانه: دوست دارم که مخاطب داشته باشم ولی نه بهگونهای که از سبک شخصی و موردعلاقه خودم دور شوم. الگوهای ذهنی در من وجود دارد که به خاطر مخاطب از آن دور نمیشوم. دارایی: موافقم. به مخاطب فکر میکنیم ولی نه تا حدی که مسیر موسیقایی دلخواه خودمان را گم کنیم. اسطورههای موسیقی محلی هرروز از دنیا میروند و این موسیقی نادیده گرفته میشود. با این روند آیا ممکن است چندسال دیگر برداشت مردم از موسیقی اصیل جنوب عوض شود و فکر کنند چیزی که گروههایی مانند شما ارائه میکنند موسیقی اصیل جنوب است؟ چنین خطری وجود ندارد؟ یگانه: موسیقی محلی تخصصیتر است و مخاطب خاص دارد. در نقاط مختلف دنیا دولتها هستند که حافظ این آثار هستند. موسیقی محلی سرمایه ملی محسوب میشود. در رابطه با داماهی هم شاید حتی مخاطب فقط برای موسیقی ما نیست که جذب میشود و گاهی اسامی و نوازندهها باعث این جذب مخاطب میشوند. من مخاطبان جنوبی زیادی در کنسرت دیدم؛ از این گذشته در بیشتر موارد مخاطبی که به خاطر موسیقی جذب نشده را نمیتوان جدی گرفت. یگانه: از زمان گروه «آبرنگ» تا الان مخاطبان خاصی با ما همراه هستند و تغییر چندانی در طیف مخاطب احساس نمیکنم. برای اینکه از بحث دور نشویم؛ پس شما فکر میکنید این روند ضربهای به موسیقی اصیل محلی نمیزند و باعث سوءبرداشت از آن نخواهد شد؟ یگانه: موسیقی محلی هم شاید مانند دریاچه ارومیه باشد که بسیار مهم است و اگر سهلانگاری شود از بین میرود. اما مثالی میزنم تا بحث روشن شود. گروه پراگرسیو راک «ELP» آلبومی منتشر کرد با نام «pictures at an Exhibition» که باعث مطرحشدن «موسورسکی»، آهنگساز قرن 19، شد. بعضی این عمل را خیانت به موسیقی کلاسیک دانستند ولی خیلی از افراد با این آلبوم توانستند با کارهای کلاسیک آشنا شوند. حالا اگر کسی به موسیقی «داماهی» رویکرد مثبت داشته باشد شاید سراغ موسیقی اصیل جنوب برود و با آن هم آشنا شود. دارایی: نکته مهمی در کارهای ما و گروههای دیگری مثل «باراد» یا «آویژه» و خیلیهای دیگر وجود دارد که درواقع یک موسیقی قدیمی را با استفاده از المانها و حتی سازهای دیگر به زمان حال پرتاب میکنیم. این اقدام مهمی است و ما اگر بتوانیم این کار را درست و باکیفیت انجام دهیم درواقع در رسالت خود کمکاری نکردهایم. نکات دیگر را باید دولت پیگیری کند و نگذارد که موسیقی اصیل از بین برود. به نظر شما داماهی توانایی شنیدهشدن در جهان را دارد؟ یا فقط مخاطب ایرانی میتواند با آن همراه شود؟ یگانه: در بخش جهانی فرم اهمیت زیادی دارد. اگر موسیقیهای محلی با فرم مشخص ارائه شوند قابلیت جهانیشدن پیدا میکنند. از این منظر موسیقی داماهی قابلیت شرکت در جشنوارههای «World music» یا حتی جَز را دارد. در مورد مخاطب داخلی برای خودم هم جالب است بدانم که چه افرادی با چه دلایلی از آلبوم استقبال کردند. زبان فارسی برای مخاطب جهانی عامل بازدارنده نیست؟ یگانه: برای من بهعنوان موزیسین، زبان یک موسیقی خاص است. درواقع ریتم کلمات و نحوه ادای زبان عامل جذب من میشود. دارایی: دقیقا نکته بسیار مهمی بود. برای مثال وقتی رضا کولغانی و ابراهیم علوی شروع به حرفزدن میکنند، من جذب این ریتم گفتوگو میشوم. یگانه: یکی از دلایل پسرفت موسیقی در ایران پخشنشدن زبانهای دیگر از صداوسیماست. این عمل بهنوعی شباهت دارد به اینکه اجازه ندهند موسیقی گوش کنید. من گاهی یک کانال خارجی نگاه میکنم فقط برای اینکه زبانشان را گوش کنم، حتی بدون اینکه هیچ دریافت معنایی از آن زبان داشته باشم. به نظرم اگر قرار است ما موسیقی جنوب را وارد کارمان کنیم باید تا حدی به زبانشان هم آشنا باشیم و موسیقی آنها را زیاد گوش داده باشیم. برخی از قطعات آلبوم اشعاری دارد که برای مخاطب داخلی هم قابل فهم نیست و اگر کسی اهل جنوب نباشد شعر را دریافت نمیکند. این موضوع باعث جدایی و فاصلهانداختن بین آلبوم و مخاطب نمیشود؟ دارایی: اصلا به چنین چیزی فکر نکردیم که ممکن است مخاطب معنا را نفهمد. خودمان بدون اینکه شعر را دقیق بدانیم معنا را متوجه میشدیم. همین که در شعر میگوید «گوشوارهاش طلاست» برای ما کافی بود (خنده دستهجمعی). یگانه: حتی من تفسیرهای شخصی خودم از بعضی کلمات را داشتم (خنده). دارایی: خیلیها به ما گفتند این کار اشتباه است و مخاطب اگر شعر را نفهمد آلبوم را پس میزند. اما من یقین دارم بیشتر کسانی که آلبوم را دوست دارند با قسمتهایی که متوجه نشدند ارتباط بیشتری گرفتند و لذت بردند. چرا رضا در برخی از قطعات که موسیقی نزدیک به جَز دارد از شیوه خوانش پاپ استفاده میکند؟ درحالیکه به نظر میرسد آمادگی و توانایی خواندن به سبک جز را دارد؟ یگانه: من جز شدن یا نشدن یک آهنگ را بیشتر در بخش هارمونی میبینم، نه ملودی. هیچگاه یک جز استاندارد که خواننده خط ملودی به سبک جز میخواند برایم جذاب نبوده است. اما ممکن است روی ملودی یک آهنگ عادی مثل «تولدت مبارک» هم هارمونی جَز تصور کنم. دارایی: به نظرم آهنگ «صدا» بیشترین نزدیکی را به سبک جز دارد و اتفاقا فکر میکنم در این آهنگ، رضا مانند قطعات دیگر عجین نشده است. در این مقطع رضا با تمام تواناییای که در کاراکتر خواندنش دارد باید خیلی بیشتر تلاش کند تا استایلهای دیگر را بخواند. روی پروژههای شخصی دیگری کار میکنید؟ یگانه: یک آلبوم بههمراه ماهان میرعرب و کاوه سروریان آماده انتشار داریم که خیلی حالوهوای ایرانی و آکوستیک دارد. یک پروژه نیمهکاره هم وجود دارد که در راستای تکآهنگ «گفتوگو» است. سبک تلفیقی و جز دارد که خیلی تکنیکال است. بهنوعی برای خودم آزمایش تکنیکی بود که حالا در بخش نوازندگی درام مشکل داریم. دارایی: به غیر از گروههایی که بهعنوان نوازنده فعالیت میکنم هیچ پروژهای ندارم و تمام تمرکزم را روی داماهی گذاشتهام. روی آلبوم بعدی داماهی کار میکنید؟ دارایی: بله؛ سعی میکنیم ایرادهای قبلی را برطرف کنیم و علاوه بر موسیقی جنوب به سمت نقاط دیگری از ایران هم حرکت کنیم. همچنین با افراد جدیدی هم احتمال همکاری وجود دارد. «اشوو» کلمه پرتکراری در آلبوم بود. معنی خاصی دارد؟ زندهباد، دمتگرم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.