|

عقل ما قادر به احاطه بر طبیعت نیست

رضا داوری اردکانی در نشست «ما و طبیعت» به مناسبت روز جهانی فلسفه: فلسفه به دو دسته فلسفه نظری و عملی تقسیم می‌شود و فلسفه نظری نیز خود به سه قسم فلسفه الهی، فلسفه ریاضی و فلسفه حکمت. در این تقسیم‌بندی موضوع علم طبیعت، پایین‌تر از علم الهی و ریاضی است. از دیدگاه ارسطو مبحث نفس جزء مباحث طبیعیات است ولی وقتی به ملاصدرا می‌رسیم، او طبیعت را تنزل می‌دهد و نفس را از آن جدا می‌کند. در نظر ارسطو، نفس مبدأ حرکت است اما ملاصدرا نفس را بین الهیات و طبیعیات قرار می‌دهد. این تغییرات معنادار است به این معنا که تلقی از طبیعت تفاوت کرده است. معهذا تا دوره جدید طبیعت معنای ماده، جسم و امری می‌دهد که قابل‌تصرف ما باشد. سوفسطاییان اولین کسانی بودند که پرسش قانون چیست را طرح کردند. در نظر سوفسطاییان قانون طبیعت بر همه‌چیز غالب است. بحث این نبوده که عقل و فهم ما همیشه با طبیعت موافقت دارد بلکه از نظر افلاطون و ارسطو قانون، قانون طبیعت است و ما کاشفان قانون طبیعتیم. در اینجا مراد از عقل، عقل طبیعت است. نباید لفظ طبیعت را به‌تنهایی به کار برد چون نازل است، به جای آن بگوییم عقل طبیعت، چون عقل موجود و نظام مدینه، نظام روابط جهان است. مدینه ایده‌آل افلاطون، مدینه‌ای است که عقل در آن حکومت می‌کند، مدینه‌ای که عقل متعلق به من نیست، متعلق به عالم بالاست. به عبارت دیگر علم، ادراک چیزی است که هست ولی از زمان فلسفه جدید به بعد، دیگر علم این‌طور نیست و ادراکی است که به خارج مربوط است. در دوره جدید، موضوع حق طبیعی مطرح می‌شود و در اعلامیه حقوق‌بشر، برابری و آزادی حق طبیعی مردمان به شمار می‌آید. این حق طبیعی را یونانیان و رواقیان مطرح کردند. در دوره جدید، حقوق علاوه بر قراردادی، طبیعی هم است. در این دوره درک، درک واقع نیست و همه ادراکات حتی علم، امری اعتباری است. علم را باید «فهم من است» دانست و فهم من صورت‌بخش علم و جهان طبیعت است. طبیعت در فکر یونانی حضور دارد ولی در دوره جدید، طبیعت می‌میرد. برای دکارت دو جوهر وجود دارد: جوهر روان (خدا) و جوهر مادی که صفت آن بُعد است. عالم جدید با این طرح ساخته شده که این دو هیچ ارتباطی با یکدیگر نداشته باشند بنابراین علم غالب می‌شود. ارتباط عقل و طبیعت، در دوره جدید با ارتباط عقل و طبیعت در زمان ارسطو و افلاطون متفاوت است. چون عقل قدیم پذیرا بود ولی عقل جدید فعال، سازنده و عقل قرارداد است. عقل قرارداد، عقل عملی است و دوره جدید عقل عملی و نظری را درهم آمیخته است. ما از بیان حد تام عقل و طبیعت عاجزیم. یعنی فهم ما احاطه بر طبیعت پیدا می‌کند و بر طبیعت مقدم می‌شود ولی در تاریخ تفکر، عقل ما قادر به احاطه بر طبیعت نیست. ما طبیعت را نمی‌شناسیم و نمی‌توانیم معین کنیم چیست، عقل را هم نمی‌شناسیم ولی با هر دو هستیم یعنی هم با عقل و هم با طبیعت. و این دو با هم نسبت اضافی از نوع اضافه اشراقیه دارند. به همین دلیل عقل و طبیعت از هم جدا نمی‌شوند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.