گفتوگو با اشرف بروجردی درباره غیبت مدیران زن در سِمتهای کلیدی و حساس
حضور اجرائی زنان مؤثرتر از مشارکت در قانونگذاری
نگار حسینی: لازم نیست زیاد بگردیم. همین تحریریه روزنامهها جامعه آماری مناسبی برای تحقیق است. کافی است پرسش این باشد: چند روزنامه سردبیر زن دارد؟ پاسخ: روزنامهای نداریم. آیا روزنامهنگاران زنِ توانمند وجود ندارند؟ آیا زنان علاقهای ندارند سردبیر باشند؟ آیا حتی هنگامی که دبیر سرویس بخشهای مختلف روزنامه هستند، حضورشان بهسادگی تحمل میشود؟ این خط را میتوان گرفت تا مشاغل دیگر. چند زن در مجلس شورای اسلامی حضور دارند؟ چند وزیر زن در کابینه هستند؟ چند رئیس دانشگاه زن در ایران وجود دارد؟ همینها کافی است تا این نتیجه را به دست بدهد که زنان در پستهای مدیریتی حساستر و تأثیرگذارتر جایی ندارند. درباره دلایل این حاشیهنشینی زنان با «اشرف بروجردی»، عضو هیأتعلمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، گفتوگو کردهایم:
به نظر میرسد با وجود اینکه زنان در دهههای اخیر بسیار تحصیلکردهتر و توانمندتر شدهاند اما در پستهای حساس و مدیریتی، کماکان نشانی از حضور زنان نیست. دلایل این حضورنداشتن را در چه میبینید؟ اینکه بسیار مشهود و آشکار است که ما حضور زنان را در عرصههای مدیریتی و حتی عرصههای تصمیمگیری نداریم. به سادگی میتوان دید که زنان در تصمیمگیریهایی که منتهی به یک کار اجرائی میشود، حضور ندارند درواقع اگر بخواهیم دقیقتر باشیم، باید بگویم زنان اندکی هستند که ميتوانند در این عرصه حضور داشته باشند. توجیه مردان این است که زنان تجربه مدیریتی ندارند درحالیکه خود مردان عین همین مشکل را داشته و دارند ولی حاضر نیستند که این سهم را در اختیار دیگری هم قرار دهند. این کاملا واضح و آشکار است و علتیابی این مسئله نیاز به بحث جداگانهای دارد که چرا ما به اینجا رسیدهایم که زنها را در عرصههای اجرائی نمیبینیم. اگر سیر حضور زنان را در جامعه در مقاطع مختلف نگاه کنیم، شاید سادهتر بشود این نبود زنان در پستهای حساس را تحلیل کرد. این سیر حضوریافتن چگونه بوده است؟ در مقاطعی از انقلاب و بعد از انقلاب، زنان به ضرورت حضور در اجتماع کمتر توجه داشتند و بیشتر با مسائل جنگ و جبهه درگیر بودند و در آن حوزه حضورشان را به رخ میکشیدند. درواقع، در این مقطع نیز از زنان بهعنوان نیروهای حامی و پشتیبان یاد میشود؛ نه بهعنوان کسانی که در تصمیمگیریها مؤثر بودهاند. نکته دیگر اینکه به نظر میرسد فرهنگ عمومی جامعه، حضور زنان را نپذیرفته است. در اوایل انقلاب، یک بحث کلی در جامعه جا افتاده بود که حرف آخر را اسلام میزند و در این رویکرد نگاه این بود که اسلام اجازه نمیدهد زنان در تصمیمگیریها حضور داشته باشند. درحالیکه واقعیت این نیست؛ وقتی زنان وارد اجتماع شدند و مطالعه کردند و عرصه مطالعه برایشان فراهم شد، به خطابودن این نکته پی بردند. آنها دریافتند که دین با حضور آنها در جامعه مخالف نیست و بنابراین معترض شدند. یعنی به عقیده من بحث، بحث ایدئولوژیک است. بحث دین است که اینجا خودش را نشان میدهد و باور مردان به اینکه دین مانعی برای حضور زنان در جامعه است. اما مواردی را همین اخیرا در جوامعی که متفاوتاند با ما، میتوان دید. مریل استریپ، بازیگر آمریکایی در فیلمی ایفای نقش کرده است که محور اصلی آن حق رأی زنان در انگلستان است و خانم استریپ نقش یک فعال زنان را دارد. با وجود این و درحالیکه مریل استریپ بهعنوان یکی از بازیگران بنام و برنده سه دوره اسکار در سینما شناخته شده است، دستمزد او از دستمزد مرد نقش اول فیلم کمتر بوده است. دراینباره چه میگویید؟ این یک امر فرهنگی است که در درازمدت شکل گرفته و مشکل دیگر این است که خود زنان کمتر معترض میشوند و از کنار مسئله میگذرند درحالیکه میدانند این موضوعی است فرهنگی و نمیتواند صحیح باشد. این انفعال زنانه از کجا میآید؟ بخشی از آن به ویژگی گذشت در زنان بازمیگردد. یعنی روحیه ملاطفت و تساهل و تسامح و همراهی که در میان زنان دیده میشود؛ و بخش دیگر بینتیجهبودن تلاشهایشان است و اینکه هنوز بلوغ مردان به حدی نیست که دراینزمینه بتوان با آنها به بحث نشست و معمولا چنین گفتوگوهایی با مزاح همراه میشود. عافیتطلبی بخشی از این ماجرا نیست؟ به عقیده من، این به معنای عافیتطلبی نیست بلکه به معنای نبود امکان حضور است و اینکه شما راضی هستید به همان وضعیت موجودی که در اختیارتان است. این رضایتمندی است که موجب میشود در موارد بسیاری زنها کوتاه بیایند. در زندگی مشترک، زنان هستند که کوتاه میآیند و بههمیندلیل است که از حق طلاق چشمپوشی یا کمتر آن را مطالبه میکنند؛ چون اینها همیشه این گذشت را بهعنوان شاهبیت زندگی انتخاب کردهاند. آیا این شاهبیت، شاه بیت کارایی بوده است؟ در عرصه اجرا مفید نبوده اما در عرصه زندگی مشترک، مهم بوده است. من فکر میکنم که چون خواهان تدوام زندگی مشترک هستند کوتاه میآیند. باید بدانیم اگر زنان گذشت نداشتند، فروپاشی زندگیها بیش از این مشهود بود و بخش مهمی از پایداری و ماندگاری خانواده، مرهون گذشت زنان است. بههرحال، گمان میکنم نگاهی به آمار طلاق در چند سال اخیر جامعه ایران نشان میدهد که زنها مانند گذشته به آنچه شما آن را گذشت قلمداد میکنید، اهمیتی نمیدهند یا کمتر اهمیت میدهند. این نکته درست است و آن هم به دلیل آموزشها و آگاهیهایی است که آنها به دست آوردهاند. برگردیم به سیر حضور زنان در اجتماع بعد از انقلاب. اوایل انقلاب برای زنان همچون سایر اقشار انقلابی جامعه مهم این بود که بتوانند یک جامعه عدالتپرور داشته باشند. درواقع، رویکرد آنها بیشتر این بود که شرایطی فراهم شود که جامعه، جامعه عدالتمحور باشد و جامعهای باشد که حق افراد را پرداخت میکند و جامعهای باشد که افراد بابت شایستگیها در جایی قرار ميگیرند. بنابراین شما شاهد حضور معنیدار زنان در سیر مبارزات انقلاب هستید. با این اوصاف و با این پیشفرض، یعنی زنان پذیرفته بودند که حق کمتری نسبت به مردان دارند؟ مقصود من از عدالتمحور، نسبت به کل جامعه بود. اولین اتفاقی که بعد از انقلاب افتاد، این بود که برای زنها مانند باقی افراد جامعه مهم شد که شرایطی فراهم شود که همه بتوانند در آن آزادانه نفس بکشند و زندگی کنند و کسی مانعشان نباشد، آزارشان ندهد و مانع رشدشان نشود. این یک بحث کلی بود. بعدها درگیر هشت سال جنگ بودیم. در این هشت سال، زنها بودند که توانستند حمایتها را انجام دهند و جنگ را پیش ببرند و در بسیاری از مواقع به ضرس قاطع میگویم که اگر حضور زنها در حمایت از جبههها نبود، امکان نداشت جنگ پیروز شود. زنها تأمینکننده نیازهای اولیه بودند. این روند ادامه یافت تا جنگ تمام شد. جنگ که تمام شد، زنان متوجه شدند که میتوانند در عرصههای دیگری نیز حضور داشته باشند. درهرحال، این را هم لحاظ کنید که جامعه ما جدا از جامعه جهانی نبود. سیر اطلاعاتی که وارد شد، موجب شد که زنان احساس کنند نسبت به نقش زنان در کل دنیا عقب ماندهاند. در یک مقطعی، به اینجا رسیدیم که زنها در عرصههای مختلف احساس محرومیت کردند. بههرحال نمیتوانستند آزادانه ورزش کنند، در بازار کار جایی نداشتند، نمیتوانستند تاجر باشند، در تصمیمگیریهای کلان مملکت حضور نداشتند و به سمت آموزش حرکت کردند. این شد که رشد حضور زنها در دانشگاه به مرز 67 درصد رسید. این فرصتی بود که ایجاد شد؛ نهاینکه زنها باهوشتر از مردها بودند یا زنها وقت بیشتری برای مطالعه داشتند بلکه به دلیل محرومیت آنان در حوزههای دیگر بود که آنها این محرومیت را اینچنین جبران کردند. بعد زنان به جایی رسیدند که همه تحصیلکرده و توانمند شده بودند و در عرصههای مختلف صاحبنظر بودند. حالا باید در بازار کار حضور مییافتند. اما واقعیت این بود که امکان حضور در بازار کار نداشتند. چرا؟ چون در این فاصله کسی که به مدیریت جامعه رسیده، مرد بوده است و حالا که زن میخواهد وارد شود، میگویند که تو تجربه کار نداری و کسانی بیشتر از تو تجربه کار دارند که این، همان مردی است که توانست این عرصه مدیریت را به دست آورد. همین حالا اگر از کسانی که در رأس کار هستند آمار بگیرید، میبینید که زنهایی که دارای تحصیلات عالیه هستند چیزی حدود سهبرابر مردان تحصیل کردهاند. مدیر مرد تحصیلکرده را با مدیر زن تحصیلکرده بسنجید، میبینید که زنان مدیر سهبرابر مردان مدیر دارای تحصیلات عالیه هستند. درحالحاضر در مجلس شورای اسلامی چند نماینده زن وجود دارد. دراینمیان، دو نوع رویکرد وجود دارد؛ برخی معتقدند که این حضور بیش از آن که سودمند باشد، به ضرر زنان است. از سوی دیگر، گروهی از فعالان زن میگویند حتی با وجود اینکه در مقطعی برای مثال این نمایندگان زن تأثیری مثبت بر جامعه زنان ندارند، در درازمدت این حضور بهنفع زنان است. نظر شما در اینباره چیست؟ من تأکید میکنم که حضور در عرصه اجرا بهمراتب اثرگذارتر از حضور در عرصه قانونگذاری است. یعنی حوزه اجرائی خیلی میتواند نافذ باشد. خیلی میتواند برای پیشبرد اهداف زنان مؤثر باشد. بنابراین میخواهم بگویم که اگر زنان در عرصه اجرا وارد شوند، نقششان بیش از دیگر جاهاست. میتوانند نگاه مردانه را تلطیف کنند؛ یعنی نگاه مردان جامعه را در تصمیمگیریها تلطیف کنند. همیشه این بحث مطرح است که اگر زنان در عرصه تصمیمگیری برای جنگ حضور داشتند، هیچ جنگی در دنیا اتفاق نمیافتاد. بنابراین بهطورقطع فکر میکنم حضور زنان مؤثر است، ولو اندک. اما اینکه در مورد مجلس پرسیدید، باید گفت که تعداد زنان در مجلس بسیار کم است؛ در مقابل 290 نماینده مرد، هشت زن. طبعا سهم تأثیر آنها بسیار اندک خواهد بود. بههرحال من هم فکر میکنم این از اولین گامهایی است که برداشته شده و آن حضور فیزیکی در مجلس است. امیدواریم زنانی به این جایگاه برسند که علاوه بر حضور فیزیکی، نقشی اثرگذار داشته باشند و ایفای نقش آنان بتواند به اصلاح قوانین در جامعه بینجامد. اما مشاهدهها نشان میدهد همین تعداد هم تصمیمی در راستای بهبود شرایط زنان در جامعه نداشتهاند. البته در مقاطعی هم زنانی بودهاند که توانستهاند مؤثر باشند. بنابراین مهم این است که کدام زنان و با کدام رویکرد به مجلس بروند، چقدر توانایی این را داشته باشند که بتوانند حضور زنها را معنادار نشان دهند. به اعتقاد من، حضور فیزیکی بخشی از تأثیر آنها در مجلس است. علاوهبرآن نگرش مهم است، حضور فیزیکی ولو اینکه یک نفر زن هم باشد، مهم است. ولی این هم مهم است که تفکر چقدر ميتواند بهنفع زنها در جامعه عمل کند. برخی از زنان تفکری را القا میکنند که میتواند برای ایفای نقش زنان در جامعه مخرب باشد. درحالحاضر، در خانوادهها هم اوضاع خوبی نداریم. با وجودی که به نظر میرسد جامعه ایران مدرن شده است، کماکان تصور میشود مردان توانمندترند. چطور مردانی که توسط زنانِ به تنگ آمده از عدم حضور در جامعه تربیت میشوند، کماکان این تلقی را دارند که تواناتر از زنان هستند و حق بیشتری دارند؟ به نظرم در سالهای اخیر این نگرش اندکی کمرنگ شده است اما واقعیت این است که نمیتوانیم مباحث فرهنگی را جدا کنیم. جامعه ما یک جامعه دیندار است و مردم با باورهای خودشان زندگی میکنند. باور جامعه هنوز هم بر این است که دین مانع است و دین اجازه نمیدهد زنان در جامعه حضور داشته باشند؛ درحالیکه واقعیت این نیست. البته این بستگی به فهم صحیح از دین دارد. نکته مهم در این زمینه این است که این بحث، بحثی درازمدت است و از دیرباز در فرهنگ، ادبیات و... این برتری مردانه دیده میشود. ادبیات مردسالارانه است. اما چرا جامعه مردسالار و مردانِ این جامعه، این همه از حضور زنان و پررنگترشدن نقش آنان در جامعه واهمه دارند؟ نکته مهمش به نظر من این است که مردان جامعه ما آرامش و آسایش خودشان را بیش از هرچیز دیگری میپسندند و فکر میکنند اگر زن از خانه بیرون برود، آنها آن آرامش را نخواهند داشت. اگر مردی بپسندد که زن باید همفکر او باشد نه اینکه در خدمت او، بحث کاملا متفاوت است. اما الان هنوز هم با این بلیه در جامعه روبهرو هستیم که مرد میخواهد آرامش خود را داشته باشد. مردها خیلی خودشان را دوست دارند و خیلی برای خودشان ارزش قائلاند. به همین دلیل، فکر میکنند مهم است که آنها آسودهخاطر باشند و احساس کنند که در جایگاه برتری قرار دارند. ما حدود 10 سال پیش در خانوادههای ایرانی مطالعهای انجام دادیم که در آن مطالبه زنان و مردان را در زندگی مشترک بررسی میکردیم. جالب است بگویم در این تحقیق، بیشترین مطالبهای که زنها داشتند، این بود که احساس کنند مردها آنها را دوست دارند. یعنی این بیشترین مطالبه در زندگی مشترک بوده است و بیشترین مطالبه مردان در زندگی مشترک این بوده است که احساس کنند در جایگاه برتری در خانواده قرار دارند. برای مثال، حتی مردان از تعبیری مانند تاج سر و سرور استفاده میکردند. این یک کار مطالعاتی بوده است. این مشهود بود که زنها به هر نوع فداکاری رضایت میدادند تا احساس کنند همسرشان آنها را دوست دارند. در مقابل، مرد هم حاضر بود همهجور همکاری کند تا اینکه برتری را در خانواده حفظ کند. به نظر میرسد این بازی در آن دوران یک بازی برد- برد بوده است. پس مشکل از کجا ایجاد شد؟ نتیجه این نگاه مهم است. در این شکل نگاه، زن باید در خانه بنشیند و مرد سر کار برود. حاصل این میشود که مرد چون در جامعه حضور دارد، به مسائل زیادی اشراف پیدا میکند اما زن چون در خانه است و خودش هست و یک رسانه، در حقیقت بیخبر از جامعه است و نمیتواند همسخن مردش شود و فاصله ایجاد میشود و این فاصله موجب میشود زن و مرد به لحاظ روانی از هم فاصله بگیرند. شاید این یکی از دلایل تشویق زنان به حضور در جامعه بوده است. اما حتی در جامعه امروز ایران هم مردها زنهایی را که حرف داشته باشند، نظر داشته باشند و قادر به تصمیمگیری باشند، تحمل نمیکنند. این با تحلیل شما تناقضی ندارد؟ بههرحال، مردها میخواهند برتری خود را حفظ کنند. اگر نتیجه این نوع رفتارِ طرفینی این میشود که زن نمیتواند با مردش همسخن شود، چون او اشراف دارد و این ندارد و چون نمیتواند همسخن شود، نهایتا مرد به سمت این میرود که در جامعه حضور بیشتری داشته باشد و این سیکل معیوب ادامه مییابد. درنهایت مرد مسئول جامعه میشود و زن منفعلتر از گذشته. بنابراین نتیجه مهم است. در نهایت این سیکل معیوب کجا شکسته میشود؟ انفصال خانواده. گسست زن و مرد. زن و مرد به جایی میرسند که امروز ما شاهد هستیم طلاق عاطفی در خانوادههایی که زنان منفعل دارند با وجودی که ظاهرا زندگی مشترک حفظ شده است، بهسادگی دیده میشود. اگر امروز بخواهید آن تحقیق را که 10 سال پیش انجام دادید و به آن اشاره کردید، دوباره انجام دهید، پیشبینی میکنید نتیجه آن چه خواهد بود؟ آیا مطالبه زنان کماکان دوستداشتهشدن و مطالبه مردان برتری در خانواده خواهد بود؟ اینکه زنان میخواهند دوست داشته شوند، یک امر خصلتی است، شاکلهای است، نهادینه شده در درون آنهاست ولی قطعا دایرهاش وسعت یافته است. یعنی زن دوستداشتن را در این نمیبیند که مرد دستی به سرش بکشد و محبت کند و این محبت را در قالب این میبیند که مرد در کنار او باشد و با او همسخن و همکلام شود و نیازهای عاطفیاش را برآورده کند. این خصلتی که به آن اشاره کردم، ذاتی است. برتریجویی مردها هم همینطور است. مردها هم کماکان دوست دارند قدرت برتر باشند و این قدرت برتر را در این میبینند که بتوانند تبلور آن را در سطح جامعه ببینند. پیش از این گفته میشد، زن خوب فرمانبر پارسا، کند مرد درویش را پادشا...، امروز اما زنان دیگر فرمانبر مردان نیستند بلکه آنها فرمانبری از حقیقت را میطلبند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.