راهکارهایی برای کاهش خسارات جانی و مالی زمینلرزهها
طراحی و اجرای سامانه هشدار و پاسخ سريع
اسماعیل فرزانگان*
همواره یکی از سؤالاتی که از دیرباز ذهن بشر را به خود معطوف کرده، پیشبینی رویدادهای مخاطرهآمیز طبیعی از قبیل سیل، توفان و مهمترین آنها زمینلرزه است. دراینمیان کوششهای بشر درباره پیشبینی زمینلرزه، تاریخی دیرینه دارد که مهمترین عامل آن حجم وسیع تلفات و خسارات ناشی از رویداد زمینلرزه بهویژه در مناطق پرجمعیت است. تلاشها و کوششهای فراوانی در این مسیر صورت گرفته و دانشمندان بیشماری به مطالعه پیشنشانگرها و یافتن روشهایی برای پیشبینی زمینلرزهها در سراسر دنیا مشغول هستند که با وجود پیشرفتهای فراوان حاصلشده، هنوز به روشهای دقیق و مطمئن برای پیشبینی زمان و مکان رویدادهای لرزهای آتی دست نیافتهاند. به موازات انجام این مهم، راهکارهای دیگری برای کاهش خسارات جانی و مالی زمینلرزهها اندیشیده شده است که بخش مهمی از آن به روشهای مقاومسازی و طراحی مقاوم سازهها در برابر زمینلرزهها اختصاص داشته و بخش دیگری از آن به گسترش شبکههای لرزهنگاری و شتابنگاری و طراحی سامانههای هشدار سریع زمینلرزه و سامانههای پاسخ سریع زمینلرزه اختصاص یافته است. ما در این مطلب به اهمیت طراحی و اجرای این سامانهها برای شهرهای پرجمعیت و پرخطر از نظرگاه لرزهخیزی خواهیم پرداخت.
سامانههای هشدار سریع زمینلرزه رویداد زمینلرزههای بزرگ در شهرهای صنعتی و پرجمعیت، علاوه بر تلفات انسانی ناشی از تخریب سازهها، میتواند به خسارات عمده در شریانهای حیاتی مانند خطوط انتقال نفت و گاز، نیروگاهها، قطارها و مترو و... منجر شود که خود ممکن است موجب تلفات انسانی فراوان و خسارات اقتصادی گسترده فراتر از خسارات اولیه زمینلرزه شود. راهکار طراحی و اجرای سامانههای هشدار سریع و پیشهنگام زمینلرزه، مهمترین ابزار کنترلی برای کاهش خسارات ثانویه ناشی از رویداد زمینلرزهها و قطعکردن شریانهای حیاتی و از کارانداختن شبکههای ریلی درون و برونشهری است. اساس کار در این راهکار بر اختلاف سرعت سیر امواج لرزهای در پوسته زمین و رسیدن امواج مخرب از کانون زمینلرزه به شهر یا مراکز حیاتی و سرعت انتقال دادههای لرزهای از طریق رادیو یا ماهواره و تولید هشدار رویداد زمینلرزه در مناطق شهری و صنعتی و قطع شریانهای حیاتی استوار است. در این سامانه دستگاههای شتابنگار و لرزهنگار با ثبت اولین امواج زمینلرزه و برآورد پارامترهای اساسی جنبش نیرومند زمین، هشدار لازم را تولید و به مراکز اصلی موردنظر انتقال میدهند. طول زمان بین تولید هشدار و رسیدن امواج مخرب زمینلرزه به مناطق شهری به فاصله کانون زمینلرزه تا آن شهر بستگی دارد. هر چقدر این فاصله بیشتر باشد، زمان بیشتری برای هشدار زمینلرزه ایجاد میشود. تجربههای موفق زمینلرزههایی مانند زمینلرزه چیچی در سال 1999 تایوان و زمینلرزههای رویداده در کشور ژاپن باعث شده است طراحی و اجرای این سامانههای هشدار در دستور کار کشورهای لرزهخیز جهان قرار گیرد. سامانههای پاسخ سریع زمینلرزه مدیریت بحران و آگاهی از دامنه خسارات جانی و تخریب ساختمانها پس از رویداد زمینلرزه، همواره یکی از دغدغههای مسئولان و مدیران بحران بهویژه در شهرهای بزرگ است. اختلالات ارتباطی متعاقب رویداد در سیستمهای مخابراتی معمولی، کمبود نیروهای انسانی و تجهیزات موردنیاز برای کمک به مصدومان، از مهمترین چالشهای پیشِرو در بحرانهای ناشی از رویداد زمینلرزهها در مناطق شهری و پرجمعیت است. مهمترین سؤال دراینمیان و پس از رویداد لرزهای، این است كه کدام منطقه از شهر، بیشترین خسارات و تلفات را داشته تا نیروهای امدادی آن ناحیه را در اولویت خود قرار دهند. سامانههای پاسخ سریع زمینلرزه با هدف فراهمکردن اطلاعات مطمئن و سریع در این زمینه طراحی و اجرا میشوند. در این قبیل سامانهها تعداد زیادی دستگاههای شتابنگار برخط در مناطق مختلف شهر نصب و در صورت رویداد زمینلرزه دادههای جنبش نیرومند زمین توسط این دستگاهها محاسبه و برای تولید نقشههای لرزش زمین به مرکز کنترل و پردازش اطلاعات ارسال و با تلفیق با سایر لایههای اطلاعاتی مربوط به جمعیت و ساختمانها و... نقشههای خسارات تولید و در اختیار مدیران بحران قرار میگیرد. این نقشهها ابزار اساسی برای کمکرسانی و هدایت نیروهای امدادی خواهند بود. این سامانهها نیز در شهرها و مناطق مختلفی در دنیا مانند استانبول در ترکیه، کالیفرنیا و ژاپن اجرا شدهاند. پیشنهاد سامانه هشدار برای تهران بیتردید شهر تهران مهمترین شهر کشور ایران است. تمرکز جمعیت، مراکز سیاسی و اقتصادی، شریانهای حیاتی و...، این شهر را در مقابل بلایای طبیعی آسیبپذیر کرده است. ثبت رویدادهای تاریخی در گستره این شهر، وجود گسلهای مهم و لرزهزا در پیرامون و بستر این شهر، ساختمانهای بسیار، بافت فرسوده و غیرمقاوم در برخی از مناطق به همراه وجود شریانهای حیاتی گسترده در داخل و اطراف تهران، همه عواملی هستند که میتوانند این شهر را در مقابل پدیده زمینلرزههای بزرگ آتی آسیبپذیر کنند. در کنار همه طرحهای مقاومسازی ساختمانها و شریانهای حیاتی، مهمترین راهکار مدیریتی بحران در این شهر که میتواند نقش مهمی در کاهش خسارات ناشی از رویداد زمینلرزه در این گستره داشته باشد، طراحی و اجرای سامانههای هشدار و پاسخ سریع زمینلرزه است. پوشش گسلهای مهم و لرزهزا، نصب دستگاههای شتابنگار در سطح شهر و طراحی سامانه پاسخ سریع میتواند کمک شایانی به مدیریت بحران پس از رویداد زمینلرزهها در این شهر کند. درحالحاضر بیش از 80 ایستگاه شتابنگاری در استان تهران فعال است که بیش از نیمی از آنها در شهر تهران نصب شدهاند. در حال حاضر سامانه پاسخ سریع شهر تهران با استفاده از 20 ایستگاه شتابنگاری برخط در شهر تهران فعال است که مسلما برای شهری با وسعت تهران کافی نیست. توسعه این شبکه با نصب دستگاههای جدید و مدرن، در دستور کار مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی قرار دارد. *رئیس شبکه شتابنگاری زلزله کشور
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.