بازنگری باورها نسبت به اهمیت ایمنی ساختمانها
الزامات کاهش ریسک لرزهای سازهها در کشور
افشین کلانتری*
سازمان ملل متحد برای ترویج فرهنگ عمومی آمادگی و شناخت اقدامات لازم برای کاهش حوادث طبیعی از جمله سیل، توفان و زلزله، روزی را با نام روز جهانی کاهش بلایای ناشی از حوادث طبیعی اعلام کرده است. معرفی راهکارهای کاهش آسیب و ارتقای آگاهی راجع به این رویدادها، از جمله موضوعاتی است که در مراسم و فعالیتهای این روز، به آنها میپردازند. زلزله از جمله این رویدادهای طبیعی است که در مقایسه با خطرات طبیعی دیگر، بیشترین خسارتها را در کشور ما به وجود میآورد. توجه به این خطر طبیعی، در برنامهریزیها در سطح کلان و اقدامات انجامشده در مقیاس خرد به حفظ سرمایههای انسانی و مالی در کشور میانجامد. این نگاه در چشمانداز جمهوری اسلامی ایران در افق 1404 هجری شمسی نیز ظاهر شده و بندهای مشخصی را با هدف تحقق کاهش آسیبپذیری در کشور به خود اختصاص داده است. لرزهخیزی شدید و نبود یکپارچگی مدیریت کلان ریسک لرزهای در کشور، موجب شده همواره در زلزلههای متوسط تا شدید، آسیب و خسارتهای زیادی به کشور وارد شود؛ بهگونهایکه به عنوان مثال در زلزله ورزقان با شدت لرزهای «قابل انتظار» در منطقه زلزلهزده، میزان خسارتهای واردشده بر اساس اعلام رسمی به بیش از 10هزار میلیارد ریال رسید. این میزان خسارت در مقایسه با گزارشهای منتشرشده در رویدادی مانند زلزله بم با شدت زیاد، درخورتوجه است. این موضوع نشانگر آن است که با وجود افزایش دانش فنی و گسترش فناوری و اقدامات مقطعی و جزیرهای در بیش از 10سال گذشته، ایمنی لرزهای در کشور ارتقای قابل توجهی نداشته است. این موضوع زمانی جدیتر میشود که یادآور شویم پس از زلزله بم، زلزله شدیدی در محدوده هیچ یک از شهرهای بزرگ کشور روی نداده و برخی از ما گرفتار آمارهای اطمینانبخش و نگاه خوشبینانه به ایمنی لرزهای در زلزلههای متوسط اخیر هستیم. سالخوردگی روزافزون بسیاری از ابنیه و تأسیسات بخشهای مهم، مانند صنعت در کشور و توسعه روزافزون زیرساختهای شهری و روستایی نیز از این منظر، زمینه افزایش ریسک لرزهای را فراهم میکند. طرحهای مؤثری مانند طرح کاهش آسیبپذیری لرزهای ساختمانهای مهم کشور هم، اگرچه بدون مطالعات پایه اولویتسنجی پروژهها بود، بعضا با وجود توجه کافی در آغاز کار (که بخشی از آن، از اثرات رویداد بم ناشی شد)، به مرور و به دلایل مختلف متوقف شد و بهطور جدی ادامه نیافت. با توجه به چندبعدیبودن عوامل مؤثر در ایمنی لرزهای سازهها در کشور لازم است نهادهای مرتبط بهطور هماهنگ برای انجام اقدامات لازم در زمینه کاهش ریسک یا خسارات احتمالی ناشی از زلزله، برنامهریزی کنند و از موازیکاری در حوزههای مختلف بپرهیزند. این موضوع اقتضا میکند که بخشهای مختلف همچون خدمات، مسکن، صنعت و سایر بخشهای مرتبط در این زمینه، نگاهی دقیق به آسیبپذیری و ریسک لرزهای ابنیه بخش خود داشته باشند و این موضوع را در ابعاد جغرافیایی و زمانی، بررسی کنند؛ چراکه هم قابلیت باربری لرزهای و هم خطر لرزهای محتمل در این بخشها، تابعی از پارامترهای جغرافیا و زمان خواهد بود. درهمینراستا، مجریان و مهندسان شاغل در فعالیتهای عمرانی نیز وظیفهای سنگین بر دوش خواهند داشت. حفظ کیفیت مناسب در روالهای طراحی و اجرای پروژههای عمرانی، نکتهای است که در عمل، زیر نظر این قشر صورت میگیرد و جنبههای تخصصی و تعهدات اخلاقی این گروه در اجرای درست این مهم، نقشی اساسی خواهد داشت. اقدامات ساختوساز مسکن شهری و روستایی در قالب نظام فعلی، به شدت از این عوامل متأثر هستند. تجربه مشاهده آسیبهای ناشی از زلزله مردادماه سال 1393 ایلام نشان میدهد ساختمانهای مسکن روستایی که فقط مدت کوتاهی پیشازاین رویداد با همت بنیاد مسکن انقلاب اسلامی و سایر نهادهای مرتبط بازسازی شدند، در اثر رویداد لرزهای متوسط با آسیبهای شدیدی مواجه شدند. بدیهی است آسیبپذیری در این سطح با پیامدهای اقتصادی درخورتوجهی همراه خواهد بود. حلقه مهمی از زنجیره مدیریت کاهش آسیبپذیری لرزهای در کشور، ارتباط میزان آسیبپذیری در کشور با اقتصاد پروژه در طول عمر پروژه است. اقدام جدی در این زمینه، همکاری پیوسته و نزدیک مراکز پژوهشی و نهادهای متصدی امر از جمله شرکتهای بیمه در کشور را طلب میکند. سه مجموعه دستگاه حاکمیتی، بخشهای فنی و مهندسی و جامعه عمومی در کنار هم به واسطه این برنامهریزی یکپارچه، امکان دستیابی و حرکت برای ارتقای ایمنی و کاهش ریسک لرزهای را خواهند یافت. آسیبشناسی، پیداکردن ابهامات و تولید گزینههای مناسب برای تصمیمگیری در حوزههای گوناگون مرتبط با موضوع، در این فرایند نقشی اساسی دارد. در این راستا، پژوهش در حوزههای نوین به عنوان راهکاری برای شناساندن نقاط ضعف، تولید گزینههای تصمیمگیری و معرفی روشهای ارتقای عملکرد و کاهش آسیبپذیری لرزهای، ضروری است و ابزاری مهم خواهد بود. شناخت هر یک از این حلقهها و آسیبشناسی وضعیت موجود و ارائه راهکارهای ارتقادهنده به عنوان مأموریتی مهم برای مراکز پژوهشی مرتبط در کشور تعریفپذیر است. دستگاههای حاکمیتی در کشور با وضع قوانین لازم، امکان بازتعریف نقش مجموعههای پژوهشی را در چرخه نظام فنی-اجرائی کشور دارند. شناسایی و هماهنگی این راهبردها در نظام فنی -اجرائی موجب میشود اهتمام به ارتقای کیفیت در پروژههای عمرانی، با کمک شاخصهای قابل اندازهگیری میسر شده و هدف کاهش آسیبپذیری در برابر زلزله به عنوان یکی از حوادث طبیعی محقق شود.
*عضو هیأتعلمی پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.