|

روایتی از کلاس‌های 3 استاد درس حافظ در دانشگاه تهران

آزاده تاج‌علی : ١: وقتی راه می‌رفت، همه فکر می‌کردند از کت و شلوارش دارد شعر حافظ می‌ریزد روی زمین. وقتی راه می‌رفت، سرش رو به پایین بود و انگار روی صفحه‌های موزاییک طبقه چهارم داشت ردپای بدیع‌الزمان فروزانفر را می‌دید یا شاید داشت حرف‌های جدیدی درباره یک واژه از یک مصراع شعر حافظ مکاشفه می‌کرد؛ کاشف فروتن واژگان، دکتر مظفر بختیار*، داشت راه می‌رفت تا در جلسه اول کلاس حافظ یک برایمان درس بگوید. وارد شد. عینک دسته‌قطوری داشت. رفت روی صندلی‌اش پشت میز کوچکی در کلاس ٢١١ نشست. کمی بعد، گفت: می‌دانید گل سوسن امروز کدام گل است؟ یک راهنمایی هم کرد که حافظ می‌گوید: «چون سوسن آزاده چرا جمله زبانی». همه ما مثل دیوار پشت‌سرمان، ساکت بودیم و خیلی برایمان بد شده بود که با آن‌همه ادعا این پرسش ساده را نمی‌توانستیم پاسخ بدهیم. خود دکتر بختیار با صدای بلند زاگرسی‌اش گفت: زنبق. بعدش هم مثل یک مغنی ماهر، زخمه‌اش را برداشت، دستش را روی سیم‌های سازش گذاشت و سکوت تأثیرگذاری حاکم شد. استاد توضیح داد: ببینید گل زنبق از آن پایین تا بالا یک زبان بلند دارد. راست می‌گفت اما چرا هیچ‌کس این را پایین شعر حافظ ننوشته بود. جلسه بعد، استاد درس حافظ دوباره آمد و حساب همه ما ٣٠ نفر سال‌اولی ادبیات را رسید. گفت درخت سرو نماد چیست؟ همه فریاد زدیم قدِ بلند. او گفت: خیر و با آهنگ خوانین بختیاری در خیرگفتن، زهره همه ما آب شد و جرئت نکردیم دیگر افاضات کنیم. خودش توضیح داد: نماد یک زن قدبلند است که چادر پوشیده. باور نمی‌کردیم اما با سندهای شعرها و کتیبه‌ها گفت که زنان ایرانی این پوشش را داشتند و با ترکیب قد بلندشان و افتادن چادر روی قامتشان، تصویر قشنگی برای عاشق‌ها پیدا می‌شده. فکر نمی‌کردیم که درس حافظ برای افشاگری هم کاربرد داشته باشد. همین شد که تا آخر ترم مثل ماشین تایپ، تند‌تند هرچه استاد می‌گفت را می‌نوشتیم و بعدش می‌رفتیم در شهرهایمان به پدرومادرهایمان می‌گفتیم یا به دوستانمان پز می‌دادیم. دکتر بختیار یک‌بار هم در کلاس حافظ گفت: ایرانی‌ها آن‌قدر از قدیم اهل خودنمایی بودند که واژه پز در زبان چینی یک معنی‌اش ایرانی است. ٢: درخت‌های بلندقد در حیاط دانشکده ایستاده‌اند به تماشای پاییز خودشان. از سمت خیابان طالقانی، یک استاد دارد وارد می‌شود. آرام است و تنها، اما کم‌کم اطرافش پر می‌شود از سال‌اولی‌های ادبیات و سال‌آخری‌های فلسفه. سال ٧٩ است و دکتر محمدرضا شفیعی‌کدکنی تازه از پرینستون آمده. قبول هم کرده که به دانشجوهای لیسانس حافظ درس بدهد. می‌دویم به سمت کلاس ٣٢٣ با نیمکت‌های طولانی و چوبی. می‌نشیند روی میز و ساده حرف می‌زند. اول دفتر سیمی دانشجویی‌ام می‌نویسم: حافظ٢. خیلی هیجان دارم چند جلسه گذشت و یک روز ناگهان دیدیم استاد سر کلاس دارد هق‌هق می‌زند. داشت این بیت را می‌خواند: «در کار گلاب و گل حکم ازلی این بود/ کان شاهد بازاری وین پرده‌نشین باشد». داشت می‌گفت: گل، اشاره به امام‌حسین(ع) دارد که پس از عاشورا، سر مبارکش شاهد بازاری شده و گلاب، روی حضرت‌زینب(س) است که در کجاوه‌ای داغدار نشسته است. بیشتر دانشجوها با استاد گریه کردند اما شاید يا بايد این حرف‌ها را دقیق می‌نوشتیم چون در جلسه امتحان حافظ دو ماه بعد از آن روز، استاد با یک اخم کوچک وارد شد و نهیب زد: هیچ سؤالی در کار نیست. روی برگه‌ها، ٢٠ مورد از حرف‌های سر کلاس درباره مسلک حافظ، اشعری‌بودنش و هرچه جز این گفتم را بنویسید. ٣: از ترم پیش جز من کسی در کلاس حافظ دو نیست. اتاق کوچکی با نیمکت‌های چوبی کوتاه گذاشته‌اند برای 10، 12 دانشجوی ادبیات. استاد وارد می‌شود، دامن عبایش را جمع می‌کند و می‌رود روی صندلی‌اش می‌نشیند. شروع می‌کند به خواندن شعر سایه و از دخترکی می‌گوید که با ابریشم قالی می‌بافد و حتما خیلی هم زیباست. دکتر علی شیخ‌الاسلامی صدای خوبی دارد و اعراب کلمه‌ها را خیلی قشنگ و با کشیدن عمدی یک حرف، ادا می‌کند. شعرسایه‌خواندنش این‌قدر بی‌مناسبت با حافظ، همه ادبیاتی‌ها را خوشحال می‌کند. نیمکت آخر، دفتر سیمی‌ام را دوباره نوشته‌ام حافظ دو. دیگر از خوش‌خیالی مألوف ادبیاتی‌ها درآمده‌ام. نمره ترم پیش که زیباترین یادگاری از دکتر شفیعی‌کدکنی بود یادم داده بود که حافظ‌فهمی و حافظ‌دانی، با هیجان و تخیل ممکن نیست. دیگر هرچه استاد می‌گفت می‌نوشتم تا روز مبادا به دردم بخورد. دکتر شیخ‌الاسلامی یک روز گفت: «در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست»، یک معنی خیلی ساده دارد: واژه استخاره یعنی خواستن خیر و در کار خیر، خواستن خیر معنی‌ای ندارد و حاجتی به آن نیست.

دکتر بختیار تابستان امسال به دیدار خدای حافظ رفت

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.