|

امکان پیشگویی با غزل، به‌مناسبت روز حافظ

فسون ما بر او گشته است افسانه

ارشاد رضویان

فلسفه‌ای که امکان پیشگویی با فال قهوه را در نظر نگیرد، نمی‌تواند واقعا فلسفه باشد. والتر بنیامین کادر اول یکی از معماهای پایان‌ناپذیر حافظ، ماجرای تفأل به اوست که گویی در فضای متراکم شهری چون تهران «که شهری است بی‌آسمان» دیگر امکان پیشگویی برایش متصور نیست. حافظ، تصویر قدسی خود را از نظر ما محجوب خواسته و ساخته است. تصویر حافظ در تهران امروزی خیابانی است که مملو از تلویزیون و موبایل و دوربین با نور‌های چشمگیر و پخش تصاویر دو‌بعدی و اکنون سه‌بعدی است که بعد خیال را از ما می‌گیرد و به سپهر تکنولوژی می‌کشاند. از این‌رو تفأل به حافظ نیز منشی تزیینی و سنتی‌ یافته که هر‌چند به دیده احترام ایرانی در کنار اعجاز قرآن، مورد ‌عنایت واقع می‌شود اما به‌سان هر سنتی، تاریخ مصرفش محدود و مقید به تقویم نوروزی و شب یلدایی است. حال این پرسش مطرح است که با ارجاع به گذشته و ارجاع دوباره به دیوان حافظ و حفظ اشعار او و توجه ادبیات مدرسه‌ای و دانشگاهی به شرح معانی ابیاتش و در قیاس دیگر با تدوین برنامه‌های تلویزیونی همراه با مجری‌هایی که مدام با آدابی بخصوص حس خود را به‌ خورد شعر حافظ می‌دهند و یا توجه موسیقی اصیل و استادان بنام‌اش به ابیات حافظ‌، فعل‌و‌انفعال و کنش زیبایی‌شناسی ما می‌تواند مجهز به سپهر قدسی حافظ شود و خواندن ابیات و کشف شرح نزولش پس از گذشت چندین قرن، ما را مشوش و درگیر هیجان سازد و ساحت پیشگویی را به خواجه شیراز بی‌چون‌و‌چرا باز‌گرداند؟ و پرسش دیگر اینکه چرا از میان این‌همه شاعر فارسی‌زبان، مقام پیشگویی به حافظ اختصاص یافته و انبان شاعران دیگر از این تحفه بی‌نصیب مانده است؟ و اصولا شعری را به قصد تفأل خواندن چه بهره و مقامی را نصیب شاعر و شعرش می‌سازد؟ پرسش‌هایی از‌این‌دست دیگر امروزِ روز شگفتی تازه‌ای را به ذهن مخاطب آشنای ادب فارسی‌زبان متبادر نمی‌کند؛ چرا‌که این پرسش‌ها را اربابان ادب و حافظ‌پژوهان بزرگ پرسیده‌اند و پاسخ‌هایی را به زیور طبع آراسته‌اند. در‌عین‌حال در گذار روشنگری و در جوار ساحت علم، دغدغه و تعلق‌خاطر به امور نادیدنی و درک‌ناشدنی، امور غیر‌تجربی و به‌تجربه‌درنیامدنی سبک‌تر شده است و شعر نیز از جریان آشنایی‌زدایی از این عجایب و غرایب بی‌نصیب نبوده است. شاعر امروز به‌گفته بودلر شعرش را از زبان و ذهن آدامس‌ جویده‌شده و دور‌افتاده در لجن کف خیابان می‌سراید و از استعانت به آداب الهام غیر‌این‌جهانی و فرشتگان خیال و پیر مغان و جام جم و شاهد قدسی، تبری می‌جوید. اصولا درک ساحت زمان پیوند با گذشته را مفروض و مقید به نگاه این‌زمانی و این‌مکانی متصور می‌شود. اینکه هر نگاه تفسیری و تحلیلی به گذشته از مجرای امروز و از مبانی تفکر برساخته از فرهنگ امروز امکان‌پذیر است. دریچه بالای رف ما به گذشته «هدایتی» ندارد و نوستالژی شکوه و جلال و عظمت گذشته ایرانی هیچ به کار وضع کنونی‌اش نمی‌آید. تجسد زمان، امور معنا‌دهِ گذشتگان را بی‌معنا می‌کند و از کر‌و‌فر کروبیان عالم بالا، امن عیش این دم را که جاری است میسر نمی‌خواهد. از این سبب بیجا نیست که حافظ در قرن هشتم می‌گوید: «چه نقش‌ها که برانگیختیم و سود نداشت‌/ فسون ما بر او گشته است افسانه». و نیما یوشیج قرن بیستمی، فسون حافظ را افسانه می‌داند، آن‌هم افسانه‌ای با کید و فریب: «حافظا این چه کید و دروغ است / کز زبان می و جام ساقی است‌/ نالی ار تا ابد باورم نیست‌/ که بر آن عشق بازی که باقی است‌/ من بر آن عاشقم کو رونده‌است». افسانۀ حافظ پیوستگی خود را در فاصله کلمه (نشانه) تا عالم معنا از دست داده است و این شاید نه ضعف حافظ‌خوانان ادبار گذشته، که شاید به‌گفته والتر بنیامین ضعف عوالم ذهنی و زبانی امروزیان باشد که با بنا‌کردن مفهوم تجربه بر پایه الگوی ریاضی و علمی، از جهان اسطوره افسون‌زدایی کرده‌اند. حال دوباره این پرسش مطرح‌کردنی است که چرا باید فال حافظ را «ادر کأسا و ناولها» کرد و در موج گرداب ابیاتش غوطه خورد و با باد صبایش سفرها کرد به عالم معنا، به عالم حدوث؟ اگر‌هم چنین امکانی، فراهم‌آمدنی است اسبابش چیست؟ تجربه علمی و ریاضی‌وار امروز امکان جابه‌جایی پرسش‌ها را با مفروضات فراهم می‌کند. آنچه در پرسش جوابی پیدا نمی‌کند می‌تواند فرض حکمی جدید باشد. وظیفه ادبیات نوین این است که تجربه‌ها را متوقف کند و فرضیه‌ها را به اهتزاز در‌آورد. با این رهیافت، فرض را بر این می‌گذاریم که اگر حافظ و شعرش بخواهد در زمان- مکان کنونی آشنایی‌زدایی شود و به حدوثی دور از ذهن و دانش امروزی مجهز گردد چه رفتاری می‌تواند پیدا کند؟ فرض ما این است که به ادبیات امروز کاملا انضمامی و نه استعاری و انتزاعی نگاه کنیم. حالا حافظ چگونه در ذهن و زبان ما از امری «غریب» به امری «قریب» می‌رسد و بر‌عکس. هر‌چند حافظ در شهری چون تهران، کوی رندانه‌ای با بازار‌ فروش رسانه‌های تصویری و ارتباطاتی پیدا کرده است که در جای خود شاید پیوندی محسوس با جام جم او می‌سازد، اما جایی دیگر در شهر، تصویر حافظ را کودکانی بی‌تصویر و مغلوب چهره، بیش و پیش از هرکس دیگر، آشنا جلوه می‌دهند. فال‌فروشانی که در فرصتی چند‌ساله، فضای عموما چهار‌راهه شهر را با دویدن و سر به جیب شیشه ماشین‌ها فرو‌بردن، تجلی نابهنگامی حضور اشعاری چند از حافظ، در دستان و زندگی روزمره ما می‌کنند و بیشترین سهم را در اشاعه شعر حافظ دارند. حافظ با شکوه و عظمت چندین قرنش وصف حالی برای این پدیدار اخیر شهری ندارد. در‌حالی‌که بیشترین مشتری شعر‌خوان خود را از دستان کوچک آنان می‌گیرد. تصویر آنها در التفات شهری نیز به‌محاق رفته است. به ضرب‌و‌زور حافظه تصویری اگر بخواهیم برخوردمان را با آنها در قالب کادر‌بندی‌ها و برش‌هایی، سیر روایی بخشیم، در وقفه‌ای شهری شاید رد‌ پای نخستین مداقه و مکاشفه در مناسک تجلی کنونی حافظ را به‌صورتی تازه پیدا کنیم. قرار بود اشعار حافظ چون زر دست‌به‌دست شود حال آنکه جمعیتی متمایز از جلوه مردمان متوسط‌الحال شهری در لباسی مندرس و چرک در ورق‌هایی با کیفیت نازل، شعر او را به دست ما می‌دهند. سیمای این کودکان نا‌آشنا به‌جای «کروبیان عالم بالا» می‌تواند شکوه و عظمت حافظ را در خاطر مشوش ما، مشوش‌تر کند. مواجهه ما با این کودکان از سر شفقت، اخلاق و وظیفه انسانی است. به‌ظاهر منطقی و از پیش تعریف‌شده است. اخلاق چون مقوله پسا‌کانتی، چون حس وظیفه در ما -که به‌اجبار موجوداتی اخلاقی شده‌ایم- جلوه‌گر می‌شود. اخلاق موهبتی است که نه به‌واسطه دعای نیم‌شب و وقت سحر و زهد و پارسایی یا وجدی عرفانی در قاموس عمل ما حلول کرده که به انتزاع مبادله و امکان مبادله وجهی انتزاعی یافته است. شعر حافظ خریدنی شده و بهای سفری چند با حافظ را در جلوه شهر می‌توان پرداخت. شعر حافظ به متاعی قابل‌فروش بدل شده است. با ظهور عصر مکانیکی تکثیر دیگر می‌توان نسخه‌هایی فراوان از آثار بی‌بدیل هنری فراهم ساخت. مبنای شباهت در مفهوم عکاسی از قدرت نقاشی پیشین که به بازنمایی چهره و تصویر می‌پرداخت، می‌کاهد و نسخه‌های بی‌بدیل هنری سابق‌بر‌این را که مناسک خاص حاضر‌شدن در موزه‌ها و مکان‌های به‌خصوص و اختصاص وقت و حس و آدابی خاص می‌خواست، حالا عمومی و توده‌وار می‌سازد. از نسخه بی‌بدیل حافظ گل‌اندامی حالا بسیار نسخه‌ها با تحشیه و زیر‌نویس و تفسیر، افسون‌زدایی شده است. هرچند ورق‌پاره‌های فال، انسجام دیوان‌بودگی حافظ را می‌گیرند اما امکان مواجهه با اشعار او را در لحظه‌های بریده، شأن نزول جدا جدا می‌بخشند. گرچه ما می‌دانیم همچنان «گذشته»، در «گذشته‌بودن خود» نسخه کامل است و سفر زمانی از گذشته تا به امروز چیزی از کامل‌بودن آن نسخه اصل و قدیمی باقی نمی‌گذارد و حافظ چون گذشته‌ای اتفاق‌افتاده، دست‌نیافتنی است؛ زبانش رمزگذاری دارد و در پاکتی پنهانی برای ما فال می‌فرستد. کادر دوم کادر تصویری دیگر، خداحافظی این کودکان خیابانی است که ما را ترک می‌کنند و به پرسه‌زنی خود ادامه می‌دهند. شخصیت آنها غریب است، این جمعیت ایلیاتی شهری هیچ‌گاه در شهر مأوی ندارند، عموما از متن شهر دورند و حاشیه‌های شهر را می‌سازند. نظام تشویق و تنبیه شهری گاهی حضور آنها را به‌عنوان خواسته‌ای ناچیز می‌پذیرد و گاه حجم اشغالی شهر توسط آنها را تهدید نظم شهر می‌داند. غریبی این پرسه‌زنان شهری می‌تواند با غریبی شعر حافظ چفت‌و‌بست پیدا کند. ما در آشنا‌بودگی زندگی خود، نا‌آشنا‌بودگی و غربت زندگی شبانه آنها را نمی‌شناسیم. شهر آنها را به توازی چهره‌های غریب و آشنای شهر می‌برد. شاید معنای هولناک تعبیر شعر حافظ، یافتن موقعیت فعلی زندگی این کودکان در آینده ما باشد و تعبیر خوب شعر حافظ برای این کودکان، فردای خوبی چون موقعیت فعلی مشتریان باشد. فال-شعر حافظ بین این دو دسته، مبادله‌ای نمادین می‌شود. غریبی زندگی آنها، غریبی کلام حافظ را نشان می‌دهد. تقدیر آنها بیش‌ و‌ پیش از مشتریانِ مخاطب فال حافظ با حافظ گره خورده است. حافظ و مشتریان احتمالی‌اش در شهر، تقدیر زندگی شبانه این کودکان در حاشیه شهر را فراهم می‌سازند. کادر سوم تصویری لانگ‌شات از فضای شهر، کادر سوم است. ظاهرا ما هستیم که شهر را ساخته‌ایم، اما به محض ورود، این شهر است که ما را می‌سازد. گذشتگان ما شهر را ساخته‌اند. تهران با زندگان و مردگانش متنی ساخته است. متنی حاصل انسان و غیر‌انسان. کالبدی و زیر‌پوستی. خونی و رگی که با شورمندی زایدالوصفی جریان دارد و پیدا و پنهان آن را خط و ربط می‌دهد. اضطراب و امید ساکنانش را مسئله‌ساز می‌کند. تهران چون متنی هزارتوهای خاص خود را دارد. امکان تأویل دقیق گزاره‌ها و نشانگانش نیست. از‌این‌رو چون شعر حافظ نظمی خاص می‌یابد. امور پیدایش، تاریخ و امور ناپیدایش، اشباح سرگردانش را می‌سازند. تهران مجموعۀ اتمی ساکنان و اماکن و بناهایش نیست. ما سازندگان این شهر نیستیم، این شهر است که سازنده ماست. شهر متن ما را تأویل‌پذیر می‌کند. ما به متن این شهر قدم می‌گذاریم و با تفألی، تقدیر حوادث و تصادفاتش را می‌پذیریم. اگر شعر حافظ با امکانات متنی، رمز‌گذاری‌ها و رمزگشایی‌های خاص زمانی و مکانی را متصور می‌کند، تهران نیز با جلوه‌گاه‌های متفاوتش با سرنوشت ساکنانش، بازی‌ها می‌کند. یکی از این بازی‌ها تقسیم اشخاص به مفیدها و غیر‌مفید‌هاست. تقسیم افراد به ساکنان و سرگردان‌هاست. تقسیم افراد به جمعیت شب و روز است. مثل شعر حافظ که در هر بیتی ‌حافظ‌بودنش را نمایان می‌سازد و هر بنای شهر استعاره کل شهر را نمایان می‌کند. اشباح شهر وضعیت مستقر زندگانش را به آشوب می‌کشند. آدم‌های به‌حساب‌نیامدنی جمعیت این شهر را مختل می‌کنند و نظام ارزش‌ها و ضد‌ارزش‌های خاص خود را می‌سازند. متن‌ها و حاشیه‌های خود را مدام جا‌به‌جا می‌کند. شعر حافظ به‌گونه‌ای متن‌شناختی با فضای راز‌آلود شهر گره می‌خورد و نیروهای پیدا و الهگان ناپیدا می‌یابد. کادر آخر آخرین تصویر، برگه فال در دست است. وسط چهار‌راه، پشت فرمان ماشین. ازدحام شهر لحظه‌ای کنار می‌رود و لحظه‌ای متولد می‌شود. شوری به دیدار امر غریب می‌رود. ادبیات وارد حریم نادانستگی‌ها می‌شود. اضطراب ادبیات را غیر‌شخصی می‌کند. ارتباط ما در رسانه حافظ با کودکان فال‌فروش، مخدوش و تصویر آنها ناکامل و ناقص است. امکان حضور تصویر ما در ابیات شعر هم می‌خواهد امکانی معطوف به آینده باشد. ادبیات باید تصویر تازه بنا کند. ادبیات باید مردم‌ساز شود، مردمی که هنوز وجود ندارند. مردمی که گم شده‌اند و در سیمای شهر چهره ندارند. مردمی که به حاشیه‌ها پرتاب شده‌اند و در متن‌ها به‌حساب نیامده‌اند. ادبیات اشباح آنها را احضار می‌کند. ادبیات می‌بایست با افسانه‌سازی‌اش امکان حضور آنها را در روایت فراهم کند. به صورت از نظر ما گرچه محجوب است همیشه در نظر خاطر مرفه ماست حافظ

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.