|

راه ناهموار پژوهش درمان زوال عقل

عبدالرحمن نجل‌رحیم- عصب‌شناس و عصب‌پژوه

تنها معضلمان این نیست که 44 میلیون نفر در دنیا به زوال عقل از جمله آلزایمر، مبتلا هستند. بلکه نباید فراموش کرد که چندین‌برابر این تعداد، آدمیانی در سرتاسر دنیا، که شاید تعدادشان به صدها ‌میلیون نفر برسد، با اینکه خود از آلزایمر و انواع دیگر زوال عقل رنج نمی‌برند، ولی در هنگام نگهداری، پرستاری و زندگی در کنار افرادی گرفتار این بیماری، دچار مصائب سخت و گاه طاقت‌فرسایی می‌شوند. درواقع این عده وسیع را نیز باید در زمره افرادی دانست که هرروزشان در چالش با این بیماری می‌گذرد. اختصاص بودجه‌های هنگفت دولتی در تأمین امکانات نیز از دشواری و مصائب انسانی این بیماری نمی‌کاهد. همه اینها موجب شده است که مراکز پژوهشی گسترده جهانی تلاش برای پیداکردن راه‌های جلوگیری و درمان در مراحل اولیه این بیماری را در دستور کار خود قرار دهند. اما با وجود اینکه بیش از یک قرن از شناخت تغییرات بنیادین آسیب‌شناختی در ازکارانداختن و انهدام سلول‌‌های اختصاصی در مناطق مهم مغز در این بیماری می‌گذرد، ولی هنوز راهی برای درمان زودرس و جلوگیری از ناکارایی و اضمحلال حافظه نزدیک و سایر توانایی‌های شناختی آن پیدا نشده است. پژوهش‌ها از چهار دهه پیش، نشان می‌دهد که در مراحل پیشرفته بیماری، ترشحات شیمیایی خاصی بر اثر نارسایی و مرگ سلول‌ها در مناطقی از مغز به‌شدت کاهش پیدا می‌کند، که این خود می‌تواند موجب تشدید بعضی از علائم بیماری باشد. از همان موقع پژوهشگران در پی یافتن راهی برای جایگزین‌کردن نقیصه ترشحات شیمیایی در مغز این بیماران بوده‌اند تا به این وسیله بتوانند از بعضی از علائم حافظه‌ای و شناختی بیماری، حتی به‌طور موقت جلوگیری کنند. از دو دهه گذشته، در طول بیش از 10 سالی که در دانشگاه لندن و شفیلد به پژوهش درباره این بیماری مشغول بودم، خود از نزدیک شاهد تلاش مؤسسات عظیم پژوهشی دنیا در این‌باره بودم. در این دوران هنوز حتی درمانی دارویی برای جایگزینی مواد شیمیایی مترشحه نقصان‌یافته در مغز در مراحل پیشرفته بیماری نیز ساخته نشده بود، ولی همچنان تلاش در این زمینه نیز ادامه داشت. درعین‌حال، در آن زمان، عرصه اصلی پژوهش در حال چرخش به‌سوی پیداکردن راه‌های جلوگیری از رسوبات غیرعادی در داخل سلول‌های عصبی و ضمایم آنها بود که موجب اصلی ازکارافتادن و مرگ سلول‌های مغزی و درنهایت موجب کمبود مواد مترشحه لازم برای حافظه و شناخت بود. در حدود دودهه‌‌ای که از پژوهش آزمایشگاهی درباره این بیماری دور بوده‌ام، پیشرفت‌هایی اندک و آهسته در جهت حل معماهای این بیماری را دنبال می‌کردم، درحالی‌که پیشرفت شگفت‌انگیزی اتفاق نمی‌افتاد. پس از برگشت به کار بالینی در ایران، زمانی طولانی نگذشت که تلاش‌های پژوهشگران بعد از حدود بیست‌واندی سال برای ساختن داروهای خوراکی در جهت جایگزینی نقصان ترشحات شیمیایی حاصل از نابودی سلول‌های مغزی در این بیماران به‌ثمر نشست. بنابراین من هم جزء پزشکانی بودم که توانستم از این داروها برای التیام اختلال حافظه و شناخت بیماران خود در ایران استفاده کنم. اما حداقل پس از چهار دهه با وجود فناوری‌های مولکولی مدرن پژوهشی، هنوز تلاش پژوهشگران در پیداکردن راهی برای جلوگیری یا متوقف‌کردن نشست رسوبات پروتئینی مضر در سلول‌های مهم در مناطق فعال در حافظه و شناخت مغز، به نتیجه‌ای مطلوب نرسیده است. بنابراین ما هنوز دارویی معالج برای این بیماری نداریم که بتواند از بروز عوارض فاجعه‌بار آن در مراحل آغازین بیماری جلوگیری کند. بدیهی است که تلاش دانشمندان پژوهشگر، در اجرای این مهم به‌طور خستگی‌ناپذیر تا رسیدن به نتیجه مطلوب، صبورانه ادامه خواهد یافت، همان‌طوری که تاکنون نیز ادامه داشته است. آنچه در پژوهش طولانی درباره این بیماری شاهد هستیم، نشان می‌دهد که انسان هنوز راه دراز، ناهموار و دشواری را برای حل معماها و رازهای ناگشوده حیات و مخاطرات آن، پیش‌رو دارد. شاید این خود درسی برای همه ما انسان‌ها باشد که برای هدف‌های دورودراز خود و رسیدن به آنها از خود صبوری و بردباری نشان دهیم و با کوشش پیگیر و با حوصله قدم‌های کوچک و مطمئن اما استوار و خردمندانه برداریم و از تأخیر در رسیدن، هراسناک و ناامید نشویم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.