|

مدیر پیشین بخش مطالعات خاورمیانه دانشگاه «جورج واشنگتن»، به «شرق» گفت:

مصری‌ها فقط به رفتن «مبارک» فکر می‌کردند

نوژن اعتضادالسلطنه

بن‌بست کامل سیاسی و تداوم اقتدارگرایی، ارزیابی کلی «ناتان جی. براون»، کارشناس آمریکایی مسائل خاورمیانه و مدیر پیشین بخش مطالعات خاورمیانه دانشگاه «جورج واشنگتن»، از اوضاع مصر امروز است. او که تمرکز اصلی کارهایش روی اسلام سیاسی به‌طور خاص در مصر و جهان عرب بوده، معتقد است پارلمان بعدی مصر ضعیف و متفرق خواهد بود. او که علاوه بر همکاری با بنیاد «کارنگی»، اکنون عضو هیأت مشاوران پروژه «دموکراسی خاورمیانه» است، در گفت‌وگو با «شرق» اشاره کرد که عدم موفقیت سیاست‌مداران اسلام‌گرا و غیراسلام‌گرای مصری در دستیابی توافق با یکدیگر، به ارتش دست بالا را داد. این پژوهشگر آمریکایی که نویسنده آثار بسیاری درباره جهان عرب از حاکمیت قانون در کشورهای آن حوزه تا سیاست دهقانی و مبارزه علیه دولت در مصر است، باور دارد اکنون سیاست‌مداران مصری به جای تلاش برای ایجاد احزاب منسجم سیاسی در حال دوزوکلک علیه یکدیگر هستند و حکومت نیز هرگونه فضایی برای سازماندهی نیروهای سیاسی را بسته است.

‌ارزیابی کلی شما از وضعیت سیاسی و اجتماعی کنونی مصر چیست؟ از زمان به قدرت‌رسیدن «عبدالفتاح سیسی»، چه تغییرات عمده‌ای در مقایسه با دوره «محمد مرسی» ایجاد شده است؟ اولویت اکثریت رأی‌دهندگان در انتخابات پیشِ‌رو چه خواهد بود؟ در مصر، بخش‌های امنیتی‌محور دولت، ارتش و جناح‌های مختلف درون نیروهای امنیتی و اطلاعاتی بر اوضاع مسلط هستند. آنان غیرپاسخ‌گو هستند حتی در برخی از موارد حاضر به پاسخ‌گویی به یکدیگر نیز نیستند. دیگر نهادهای دولتی مانند دستگاه قضائی و دستگاه مذهبی نیز وضعیت مشابهی دارند و خود را در موقعیتی فراتر از آن می‌بینند که بخواهند پاسخ‌گو باشند. در چنین شرایطی، فضای اندکی برای سیاست باقی می‌ماند. انتخابات نیز به همان ترتیب اهمیت چندانی ندارد. ‌به‌نظرتان انتخابات در مصر تا چه اندازه شفاف برگزاری خواهد شد؟ آیا سیسی توانسته اعتماد مردم را درباره برگزار انتخابات شفاف و عادلانه جلب کند؟ صداهای مخالف واقعا در نطفه خفه شده‌اند و مجبور به سکوت هستند. ممکن است برای روشنفکران و چهره‌های عمومی، فضایی برای طرح نظرات انتقادی وجود داشته باشد بااین‌حال، مخالفت سازمان‌یافته اپوزیسیون بسیار دشوار یا بهتر است بگویم ناممکن است. در چنین جوی، دشوار است بتوانیم بگوییم نظر اکثریت مردم مصر چیست. ‌اکنون نظام سیاسی مصر، چگونه نظامی است؟ یک شبه‌دموکراسی سکولار یا نظامی اقتدارگرا؟ نظام سیاسی امروز مصر در چه قالب و تعریفی می‌گنجد؟ سیستم کنونی مصر، سیستمی آشکارا اقتدارگراست. نهادهای دولتی بدون هرگونه نظارت دموکراتیک واقعی مشغول به اجرای خواسته‌های خود هستند. ‌عده‌ای از تحلیلگران سیاسی درباره بازگشت نمایندگان حزب «دموکراتیک ملی» و نزدیکان «حسنی مبارک» در پارلمان بعدی هشدار می‌دهند؟ آیا به‌نظرتان این تهدیدی جدی است؟ راهیابی نزدیکان مبارک به مجلس چه تأثیری بر عرصه سیاسی مصر خواهد گذاشت؟ حزب دموکراتیک ملی هرگز به‌عنوان یک نهاد به‌مثابه یک نیروی سیاسی نبود بااین‌حال، این جریان، مردمی که خواستار نزدیکی به قدرت بودند را به‌سوی خود جلب کرده بود. بازگشت افراد نزدیک به حزب دموکراتیک ملی، به معنای بازگشت آن جریان به‌عنوان یک سازمان نیست. این می‌تواند بدان معنا باشد آنانی که در جریان خیزش سال 2011 میلادی خوار و رسوا شدند، بار دیگر بازخواهند گشت. ‌ به‌نظرتان کشورهای خارجی به‌ویژه کشورهای منطقه، در انتخابات پارلمانی مصر اعمال نفوذ و مداخله خواهند کرد؟ فکر نمی‌کنم تأثیر خارجی در انتخابات گسترده باشد. شایعاتی درباره حمایت‌های صورت‌گرفته از برخی از احزاب و گرایش‌ها مطرح شده‌اند. برای من قضاوت درباره میزان حقیقت‌داشتن یا نداشتن این شایعات کار دشواری است. بااین‌حال، من هیچ‌گونه شواهدی نمی‌بینم نشان دهد این موضوع بتواند در نتایج انتخابات پیشِ‌روی مصر تأثیرگذار باشد. ‌نظرتان درباره انشعاب در حزب «وفد»، مهم‌ترین جریان لیبرال مصری، چیست؟ لیبرال‌ها چه جایگاهی در پارلمان بعدی مصر خواهند داشت؟ آیا کناره‌گیری فردی مانند «محمد البرادعی» از عرصه سیاسی، نشانه‌ای از شکست لیبرال‌ها در مصر نیست؟ علت ناکامی آنان را در چه عاملی می‌دانید؟ مصر اکنون فاقد احزاب سیاسی واقعی است. احزاب قانونی مجموعه‌ای از افراد هستند. به‌نظر می‌رسد آنان بیشتر وقت خود را صرف دوزوکلک علیه یکدیگر می‌کنند تا آنکه بخواهند سازمان‌های حزبی واقعی را تشکیل دهند. البته این موضوع لزوما تقصیر آنان نیست. فضا برای سازمان‌های مستقل در مصر درحال‌حاضر بسیار محدود شده است. درنتیجه، ایجاد انشعاب در رهبری احزاب اهمیت محدودی دارد، چراکه در سطح کلان‌تر، حوزه مبارزه و فعالیت خود احزاب محدود شده است. ‌جنبش‌هایی مانند «6 آوریل» و «تمرد» در روزهای انقلاب توانستند طیف وسیعی از مردم را به‌سوی خود جلب کنند بااین‌حال، اکنون به‌نظر می‌رسد آنان هواداران پیشین را ندارند؟ علت اصلی این موضوع را در چه می‌دانید؟ یک حزب سیاسی واقعی نیاز دارد تا بر مبنای حوزه‌ای مشخص تعریف شود. جریاناتی که از آنها نام بردید، نه‌‌فقط از منظر ایدئولوژیک تعریف مشخصی از خود ارائه نداده‌اند، بلکه منافع و سازماندهی معینی نیز ندارند. حوزه‌ها و پایگاه‌های احتمالا مشخصی ازجمله در میان کارگران یا اسلام‌گرایان وجود دارند بااین‌حال، آنان اجازه سازماندهی ندارند. سازمان‌های انقلابی که در فاصله سال‌های 2011 و 2013 میلادی شکل گرفته بودند، واقعا مدل‌های پایداری را بنا نکردند. آنان فقط در میان بخشی از جمعیت مصر و برخی از طیف‌ها، قادر به جذب هوادارانی شدند. ‌ارزیابی شما از تحولات مصر در جولای 2013 میلادی و سرنگونی دولت مرسی چیست؟ آن تحولات را کودتا می‌دانید، یا همراهی ارتش مصر با خواست اکثریت؟ اگر به شعارهای سرداده‌شده در سال 2011 میلادی بازگردیم، من می‌توانم بگویم همه‌چیز حول یک شعار محوری بود «ارحل» (مبارک باید قدرت را ترک کند). به همین دلیل، مسیر انقلاب شکست خورده بود. انشعاب و تفرقه در میان ائتلاف انقلابی در سال 2012 میان اسلام‌گرایان و غیراسلام‌گرایان، این فرصت را برای ارتش فراهم کرد تا قدرت را در دست گیرد. تا آنجا که به رویدادهای سال 2013 میلادی بازمی‌گردد، هر آن کسی که رویدادهای اتفاق‌افتاده را کودتا نخواند، نشان می‌دهد با معنای واژه «کودتا» و مفهوم آن ناآشناست، چراکه در جریان وقایع مصر فرمانده ارتش قانون اساسی را به حالت تعلیق درآورد و ر‌ئیس‌جمهوری منتخب مردم در انتخابات را از قدرت برکنار کرد. این مصداق واقعی کودتاست. البته کودتا حمایت گسترده مردمی را با خود به همراه داشت (درک چگونگی این حمایت دشوار است، اما قطعا در شهرهای بزرگ و اصلی ارتش حامیانی داشت) بااین‌حال، مورد کودتا در مصر نیز مانند بسیاری از دیگر کودتاهای روی‌داده، بود. ‌احزاب چپ‌گرا در انتخابات آینده مصر، چه جایگاهی خواهند داشت. آیا قادر به کسب کرسی خواهند بود یا مانند گذشته در موضعی حاشیه‌ای قرار خواهند داشت؟ چرا چپ‌گرایان قادر به جلب افکار عمومی اکثریت مصری‌ها با شعار عدالت اجتماعی نیستند؟ شکست چپ‌گرایان مصری در سازماندهی جنبش کارگری سبب خواهد شد آنان از نظر سیاسی در حاشیه قرار گیرند. ‌حزب «سوسیالیست‌های انقلابی» نیروی سیاسی چپ و جوانی است که پس از انقلاب مصر تشکیل شد. اخیرا در اخبار آمده بود آنان با انتشار بیانیه‌ای با اخوانی‌ها ائتلاف کرده‌اند. این موضوع چه تأثیری بر چشم‌انداز سیاسی آن حزب خواهد گذاشت؟ ما در خاورمیانه، پیش‌تر نیز شاهد ائتلاف احزاب چپ و اسلام‌گرا بوده‌ایم. آیا این موضوع درنهایت به ضرر آن جریان چپ‌گرا نخواهد بود؟ همین‌طور است. خاطرات خونبار گذشته از ائتلاف چپ‌گرایان و اسلام‌گرایان نشان می‌دهد این تاکتیک شکست خورده است. ‌«حمدین صباحی»، سیاست‌مدار برجسته ناصریست مصری، در اولین انتخابات ریاست‌جمهوری برگزارشده در مصر، جایگاه سوم را در کسب کرد و توانست نظر جوانان حاشیه‌نشین مصری را به‌سوی خود جلب کند. او و جریانش «کفایه» به همراه سایر ناصریست‌ها، در انتخابات آینده چه نقشی خواهند داشت؟ او از نظر سیاسی بسیار ضعیف است و تقریبا محلی از اِعراب نخواهد داشت. ‌صحبت‌هایی درباره لزوم کنارگذاشتن سلفی‌ها و کل احزاب اسلام‌گرا از انتخابات مطرح شده است. به‌نظرتان دولت مصر قصد اجرای سناریو مشابه اخوان را برای سلفی‌ها دارد؟ نقش سلفی‌ها در انتخابات آینده مصر چه بود؟ حزب «النور» رازی بزرگ است. بسیاری از هواداران آن حزب احتمالا شکست آن جریان را خواهند پذیرفت. ما نمی‌دانیم آن جریان چه میزان آرایی را خواهد توانست به سمت خود جذب کند. ‌آیا موضوع اعدام مرسی و بدیع و سایر رهبران اخوان‌المسلمین جدی خواهد بود یا آنکه تحت فشار افکار عمومی و جامعه بین‌المللی، دولت مصر این حکم را اجرا نخواهد کرد؟ برگزاری محاکمات رهبران اخوان چه تأثیری بر نتیجه انتخابات خواهد گذاشت؟ به‌نظر می‌رسد رژیم حاکم بر مصر نگرانی‌ای درباره اعتبار بین‌المللی خود ندارد. من هیچ‌گونه نظری دراین‌باره که دولت مصر چگونه می‌تواند قضیه مرسی را مدیریت کند، ندارم بااین‌حال، سرکوب اخوان‌المسلمین هیچ‌گونه شواهدی را پیشِ‌روی ما نمی‌گذارد که نشان دهد درجه سرکوبگری دولت کنونی مصر کاهش خواهد یافت و سخت‌گیری‌های اعمال‌شده نیز کمتر می‌شود. به‌گمانم تحولات در بدترین مسیر در جریان بوده‌اند. ‌وضعیت اخوان‌المسلمین و شاخه سیاسی آن حزب «آزادی و عدالت» در انتخابات پیشِ‌رو چگونه خواهد بود؟ نمایندگان مستقل نزدیک به اخوان مانند دوران مبارک به مجلس راه خواهند یافت؟ آیا امکان فعالیت قانونی دوباره اخوان در بلندمدت وجود خواهد داشت؟ برای کوتاه‌مدت و میان‌مدت، رهبری اخوان‌المسلمین و هواداران آن تمایلی برای شرکت در انتخابات ندارند. درباره وضعیت آن جریان در بلندمدت نمی‌توانم اظهارنظری کنم. ‌جایگاه الازهر در سیاست مصر و انتخابات مصر چه خواهد بود؟ آیا آن نهاد مهم مذهبی، نفوذ مؤثری خواهد داشت؟ الازهر و علمای آن جایگاه خود را فراتر از انتخابات می‌بینند و به‌دلیل همین شأنی که برای خود قائل هستند، احتمالا در انتخابات مداخله و اعمال نفوذی نخواهند داشت. ‌با غیرقانونی‌شدن فعالیت اخوان، به‌نظرتان تا چه اندازه امکان رادیکال‌شدن فعالیت اعضای آن گروه وجود خواهد داشت؟ اخوان‌المسلمین درحال‌حاضر نیز در حال انقلابی‌ترشدن در رویکرد خود نسبت به مسائل مختلف است بااین‌حال، هنوز بحث بر سر آن است چه معنایی از «انقلاب» مدنظر است و باید استنباط شود اختلاف‌نظر وجود دارد. ‌آیا سیسی برای پارلمان مصر جایگاهی قائل است و آن را به مشروعیت می‌شناسد، یا آنکه صرفا می‌خواهد انتخابات نمایشی و مجلسی فرمایشی تشکیل شود و زمام امور در دست خود او باشد؟ سیسی را چگونه رهبر می‌یابید آن‌گونه که برخی از تحلیلگران معتقدند، او را دیکتاتوری مصلح مانند رضاشاه یا آتاتورک می‌دانید؟ پارلمان آینده مصر به احتمال زیاد ضعیف و متفرق خواهد بود. نقش ذکرشده برای پارلمان در قانون اساسی قابل‌توجه است درنتیجه، نهادی بی‌اهمیت نخواهد بود؛ بااین‌حال، نیروهای سیاسی قدرتمندتر احتمالا به پارلمان به دیده یک مانع آزاردهنده خواهند نگریست. تا آنجا به مقایسه «سیسی» با رضاشاه و آتاتورک بازمی‌گردد، فکر می‌کنم رژیم کنونی حاکم مصر متفاوت از رژیم‌های سیاسی تحت زمامداری رهبران ذکر شده است، چراکه فاقد چشم‌انداز سیاسی قوی است. ‌مصر در حال نزدیکی به چین و روسیه است. آیا این موضوع بر رویه و خط‌مشی نظام سیاسی آن کشور تأثیرگذار خواهد بود؟ این موضوع به‌طور نمادین مهم است، چراکه نشان‌دهنده ایجاد فاصله میان مصر با آمریکاست بااین‌حال، من گمان نمی‌کنم این نزدیکی در زمینه‌های اقتصادی یا امنیتی، تأثیر قابل‌توجهی بر چشم‌انداز جهت‌گیری مصر داشته باشد. ‌پیش‌بینی شما درباره ترکیب مجلس آینده مصر چیست؟ همان‌گونه که اشاره کردم، پارلمان آینده مصر ضعیف و متفرق خواهد بود. پارلمان بعدی مصر، مجموعه‌ای متشکل از افراد خواهد بود و نه یک بدنه قانون‌گذاری با حضور بلوک‌ها و گرایش‌های متفاوت و قدرتمند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.