گفتوگو با «خسرو سینایی» به بهانه نمایش «در کوچههای عشق» در هفته دفاع مقدس
فیلمسازان ایرانی بیشتر به بخش اکشن جنگ پرداختند
عسل عباسیان: روز دوشنبه عصر، مصطفی ملکیان، استاد فلسفه و اخلاق، در کنار دو هنرمند سینما و تجسمی؛ خسرو سینایی و فرزاد ادیبی، در خانه هنرمندان، از رابطه هنر با صلح گفتند. این جلسه توسط مصطفی ملکیان با چنین مدخلی آغاز شد: «هرچه میزان لذت انسانها از ادبیات بیشتر شود، خشونت در جوامع نیز کمتر خواهد شد». وی همچنین اشاره کرد: «ادبیات باعث بیشترشدن قدرت تخیل در انسانها میشود». او چنین ادامه داد: «هنرهای 9گانه یعنی ادبیات (یا هنر مکتوب)، سینما، تئاتر، عکاسی، نقاشی، موسیقی، رقص، مجسمهسازی و معماری، معمولا با سه پدیده «زیبایی»، «تخیل» و «خلاقیت» سروکار دارند. افلاطون و نوافلاطونیان اعتقاد داشتند که هنر فقط با عنصر «زیبایی» مرتبط است، اما امروزه فیلسوفان هنر با رد این نظریه، اعتقاد دارند که در هنر هر سه پدیده حضوری جدی دارند، هرچند بخش عمدهای از هنر با زیبایی سروکار دارد. با این اوصاف اگر فیلسوف یا هنرمند خوشبین باشند اعتقاد دارند که هنر و ادبیات بر زیبایی جهان میافزایند، اما اگر بدبین باشند بر این باورند که هنر از زشتی جهان میکاهد». سخنان ملکیان با اشاره به این نکته که ادبیات قدرت تخیل انسانها را بالا میبرد و این رابطه مستقیمی با کاهش خشونت دارد، اینچنین ادامه یافت: «رژیمهايی مانند حکومت شوروی در دوران استالین، با ادبیات مخالفند، چراکه ادبیات قدرت تخیل فردی را بالا میبرد و این مسئله برای این رژیمها قابلتحمل نیست. اگر انسانی بتواند با قدرت تخیل، خود را جای دیگران بگذارد قطعا احترام بیشتری نیز برای عقاید او خواهد گذاشت. کار هنرمند پدیدآوردن یک اثر هنری است. هرکسی به این درک برسد که «بهوجودآوردن» چه کار توانفرسایی است، در جهت «ازمیانبردن» محتاطتر میشود». پس از او نوبت خسرو سینایی بود که با نمایش اسلایدهایی از تصاویر ثبتشده از جنگ دوم جهانی، نشان دهد رسالت هنر در ایجاد صلح چیست. پس از سینایی، فرزاد ادیبی به توضیح آثار گبه هنرمند گرافیست، شادی تاکی، که در راستای اشاعه صلح بافته شدهاند، پرداخت. این سخنرانی با موضوع «هنر و صلح» و همینطور نمایش فیلم «در کوچههای عشق»، به کارگردانی خسرو سینایی با موضوع جنگ، روز شنبه در سینماتک خانه هنرمندان به بهانه هفته دفاعمقدس، سبب شدند سراغ خسرو سینایی، برویم تا با او درباره رابطه جنگ و صلح و همینطور آثار سینمایی با موضوع دفاعمقدس گپوگفتی داشته باشیم.
جایگاه سینمای دفاعمقدس ایران، در سینمای جهان چیست؟ شخصا فکر میکنم فیلمهایی که درباره جنگ در ایران ساخته شده، اغلب حالت کلیشهای داشتند. درعینحال همه کسانی که توی جنگ حضور داشتند، در درجه اول در میدان مبارزه بهعنوان یک انسان مطرح بودند، اما فیلمسازان ایرانی بیشتر به بخش اکشن حضور این افراد در جنگ پرداختند تا سرنوشتهای انسانیشان. اینجا، آنجایی است که وقتی این فیلم در دنیا ارائه میشود، با مقاومت از سمت تماشاچی روبهرو میشود. اصولا سرنوشتهای انسانی در فیلمهای جنگی بیشتر مورد توجه قرار گرفتند. فیلمهای جنگی ایرانی، در سطح بینالملل چطور دیده شدند؟ زیاد دراینباره تحقیق نکردهام اما آنچه میدانم این است که این فیلمها، کمتر در جشنوارهها حضور داشتند. بههرحال، جشنوارهها رابطی هستند برای معرفی فیلمها به دنیا. این فیلمها در اکرانهای عمومی بینالمللی هم تا جایی که من مطلعم، چندان مطرح نشدند. دلیل عدم موفقیت بینالمللی این فیلمها را چه میدانید؟ در این سالها، اغلب فیلمسازان جوان و کمتجربهای به جنگ پرداختند که اگرچه موضوعات مورد نظرشان، میتوانست برای مخاطب جالب باشد و نیازی نبود آنها چندان به طرف اکشن بروند، اما اغلب به سمت اکشن رفتند درحالیکه ساختار موضوعیشان هم خیلی خام بوده. درواقع اغلب، فیلمهای جنگی خارجی را مدل خود قرار دادند ولی با خامدستی، برای همین نتوانستند در اکرانهای بینالمللی موفق باشند. شما که «در کوچههای عشق» را در کارنامه تان دارید، آیا خودتان را فیلمساز جنگ میدانید؟ ببینید «در کوچههای عشق» یک فیلم خاص است. خاص از این نظر که من بهطورکلی، با تجربههای متفاوتی که داشتهام، سعی کردهام مثلا فیلم مستند را با تکنیک داستانی بسازم و حاصلش شده «کوچه پاییز»، گاهی هم برعکس فیلم داستانی را با تکنیک مستند ساختهام که حاصلش شده «در کوچههای عشق». اما در این فیلم چطور عمل کردم؟ بهدلیل اشرافی که به دیگر حوزهها ازجمله موسیقی و معماری دارم، همیشه برایم جذاب بوده، ساختارهای هر هنری را در هنر دیگر بهکار گیرم. البته این چیزی است که نهفقط من، که بسیاری از هنرمندان بزرگ، بهکار گرفتهاند. من در این فیلم با توجه به تجربههای موسیقاییام، خواستم دو تم موازی را باهم گسترش دهم و نهایتا ادغام کنم؛ کاری که در موسیقی، در فرم سونات صورت میگیرد. نهایتا این فیلم در سال 1991 در بخش «نگاه ویژه جشنواره کن» به نمایش درآمد. آن زمان به فیلمهای این بخش، جایزه تعلق نمیگرفت، اما فیلم من، طوری با استقبال اهالی رسانه و منتقدان مواجه شد که چند منتقد سینمایی در مجلهای اعتراض کردند چرا به این فیلم و یکی، دو فیلم دیگر این بخش، بیشتر توجه نشده است و جایزهای دریافت نکردهاند. آنجا هم، این بحث مطرح شده بود که این فیلم براساس ساختار موسیقایی سونات ساخته شده است. نهایتا چون در ایران این فیلم، در کلیشه متداول فیلمهای ایرانی نمیگنجید، در اکران عمومی از آن استقبال نشد؛ شاید چون ستارهای نداشت، ولی همان زمان چهار نفر از افرادی که بعدها در سینما تثبیت شدند، اولین تجربه جدی سینماییشان را با این فیلم پشتسر گذاشتند؛ علی لقمانی که اولین تجربه سینماییاش بود، مهدی احمدی هم اولین تجربه بازیگریاش در فیلم بلند بود، حمید فرخنژاد، اولین تجربه سینمایی بلندش بود در مقام دستیار من و بعد هم تجربه بازیگری در سکانسی کوتاه در فیلم سینمایی و قاسم قلیپور هم در نخستین تجربه سینماییاش مدیر تدارکات این فیلم بود. آن زمان نمایشهای فیلم، دو هفتهای بود. این فیلم در سینمای شهر قصه به نمایش درآمد، ولی به خاطر همان دوربودن از کلیشههای رایج، بعد از سه، چهار روز از روی اکران برداشته شد. خیلی از کسانی که در همان سه، چهار روز فیلم را دیده بودند، از آن استقبال کردند و بعد از سوی بسیاری با این سؤال مواجه شدم چرا این فیلم، اینقدر زود از روی پرده برداشته شد؟ اما جوابش را خودم هم نمیدانم. البته بعدها این فیلم در سینماتک پاریس نمایش داده شد و طبق خبری که از فرانسه به من رسید، در آن اکران، فیلم با استقبال خوبی روبهرو شده بود. در بین آثار شاخص سینمای جنگ، مانند «نجات سرباز رایان» اسپیلبرگ یا «غلاف تمامفلزی» کوبریک، کدام آثار سینمایی برای شما شاخصاند؟ یکی فیلم «پس از سالها و ماهها»، با بازی جورج ویلسون که درباره مردی است که در جنگ، در یک انفجار حافظهاش را از دست داده و بعد که به شهرش بازمیگردد، همسرش که یک مغازه عتیقهفروشی دارد، او را میبیند که از خیابان رد میشود. وقتی میفهمد او شوهرش است، هر کار میکند به او نسبتشان را بفهماند و به او بگوید که جنگ تمام شده، حافظه مرد یاری نمیکند. قشنگترین صحنهای که از این فیلم یادم هست، صحنهای است که زن در اتاقی پشت مغازهاش، صحنه شام عروسیشان را بازسازی میکند، همراه با موسیقی شب عروسیشان، به این امید که شوهرش نسبتشان را به خاطر بیاورد، که متأسفانه شوهر به یاد نمیآورد. حرف من این است؛ اگر بناست به جنگ پرداخته شود، همین روایتهای انسانی برای افراد جذاباند. فیلم دیگری که متأثرم کرد، فیلم «بیبیپیک» ساخته فیلیپ دوبروکا بود، که داستان یک شهر کوچک است که در جنگ اول جهانی، قوای نیروهای دشمن به آن نزدیک میشوند و مردم شهر فرار میکنند و شهر خالی میشود ولی مردم در حال فرار، فرصت نمیکنند دیوانهها را با خود ببرند، فقط درِ تیمارستان را باز میکنند و در شرایطی که نیروهای مسلح به شهر نزدیک میشوند، این دیوانهها به شهر میریزند، به موزهای قدیمی میروند و تمام لباس سلاطین قدیم را تنشان میکنند و به بالکن ساختمان شهرداری میروند و درحالیکه آدمهای عاقل در جنگ همدیگر را میکشند، دیوانهها تماشا میکنند و دست میزنند. این فیلم طنز عجیبی دارد که نشان میدهد گاهی دیوانهها از عاقلان، عاقلترند. من این دست روایات را از جنگ دوست دارم که به فیلمهای رایجی که از جنگ در ایران دیدهایم، شباهتی ندارد. فیلم «دلاور» میل گیبسون هم از ساختههای خوب جنگی است. از نظر طراحی صحنه، لباس، نوع کاربرد دوربین و... زمین تا آسمان با فیلمهای دیگر جنگی که دیدم فرق داشت. اینجاست که باید به مبانی سینما در یک فیلم توجه داشته باشی نه اینکه دلمان خوش باشد به اینکه صرفا فیلم پرخرج میسازیم، پس حتما فیلممان موفق میشود. در آخر، آثار فیلمسازی چون «بهرام بیضایی» را در حوزه جنگ چطور میبینید؟ بیضایی بهعنوان شخصیتی که همه عمرش را صرف فرهنگ ایران کرده، برایم بسیار احترامبرانگیز است. برای من فیلم «باشو، غریبه کوچک» از همان دست فیلمهای ماندگار جنگی است چون به نکتهای انسانی میپردازد که برایم عزیز است و به همین خاطر این فیلم را در بین فیلمهای او بیشتر دوست دارم و فکر میکنم «باشو» در بین آثار جنگی، انسانیتر است. بیضایی آدمی خلاق، هنرمند و زحمتکش است که برایش احترام زیادی قائلم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.