بازگشت ایران به جغرافیای علم با ساخت رصدخانه جدید
میزبانی از اخترشناسان جهان در ارتفاعات کوه گَرگَش
ترجمه: قدیر فرهادی
«با غروب خورشید در یکی از بعدازظهرهای ماه آگوست در قله سههزارو 600 متری گَرگَش در مرکز ایران، چراغهای دهکده در دوردستها کمکم روشن میشود و دمای هوا کاهش مییابد. «علیرضا بهنام»، فیزیکدان ایرانی، در یک اتاق موقت دنج در محل ساخت رصدخانه ایران نشسته است و آب را میجوشاند تا چای دم کند. وظیفه اصلی و کوتاهمدت او در این منطقه کوهستانی، بررسی آبوهواست؛ اما هدف بزرگتر و درازمدت او، کمک به کشورش است تا گوشهای از شکوه گذشتهاش در زمینه نجوم را بازیابد. هزار سال پیش که اروپا در عصر تاریکی قرار داشت، چندین رصدخانه در پرشیا (ایران قدیم) و دیگر بخشهای جهان اسلام وجود داشت، حتی «کوپرنیک» هم با استخراج اطلاعات از دادههای دقیق درباره حرکت سیارات از رصدخانه مراغه در شمال غرب ایران، نظریهاش درباره گردش زمین به دور خورشید را ارائه کرد. این سنت نجومی در بهار سال آینده در نزدیکی اتاقی که «بهنام» در آن نشسته است، از سر گرفته میشود؛ چراکه قرار است ساختمان 30 میلیون دلاری رصدخانه ملی ایران (INO) در آنجا ساخته شود که یک تلسکوپ نوری 3.4 متری دارد. «پیرو سالیناری»، از رصدخانه اخترفیزیک آرکتری در فلورانس، درباره اهمیت این تلسکوپ میگوید: «چهار یا پنج سال دیگر که این رصدخانه تکمیل شود تا فاصله چندهزار کیلومتری آن، تلسکوپ چندمنظورهای (تلسکوپ با کاربردهای مختلف) بهتر از این پیدا نمیشود». به گفته «سالیناری»، این امکان وجود دارد که رصدخانه ملی ایران به ابزاری بسیار مهم برای اخترشناسی جهان (و نه فقط ایران) تبدیل شود. این تلسکوپ به بررسی سیارات فراخورشیدی و انفجارهای پرتوی گاما، جستوجوی ماده تاریک و بررسی چگونگی شکلگیری کهکشان خواهد پرداخت. «هندریک هیلدبرانت»، اخترشناس مؤسسه نجوم آرگلاندر در بن آلمان، درباره این تلسکوپ میگوید: «اگرچه این تلسکوپ در مقایسه با بزرگترین ابزارهای نجومی در مناطق دیگر جهان، یک کوتوله به حساب میآید، اما باید در نظر داشت که هنوز هم بخش بسیاری از تحقیقات جدید با تلسکوپهای دو تا چهار متری انجام میشود». ساخت رصدخانه ملی ایران، نشانگر ایستادگی جامعه کوچک نجوم ایران در مواجهه با تغییر و تحولات سیاسی است. در دهه1980 که یک نیکوکار ایرانی در اسپانیا از تلسکوپ «ایزاک نیوتن» در لاپالما در جزایر قناری الهام گرفت و پشتوانه مالی لازم برای ساخت تجهیزات مشابه در میهن خود را تأمین کرد، تلاش برای ساخت رصدخانه ملی آغاز شد. «رضا منصوری»، رئیس رصدخانه ملی ایران و اخترفیزیکدان پژوهشگاه دانشهای بنیادی (IPM) تهران، درباره چگونگی ساخت این رصدخانه میگوید: «این فرد نیکوکار کل ثروت خود را به دانشگاه کرمان اهدا کرد تا با آن یک رصدخانه بسازد، اما ایران در پایان جنگ تحمیلی با عراق قرار داشت و کمکم منابع مالی ایران به اتمام رسید و در نتیجه ایران نتوانست به شایستگی از این فرصت استفاده کند. یک دهه بعد، شورای ملی تحقیقات ایران دو پروژه علمی عظیم را تصویب کرد که شامل این رصدخانه و یک آشکارساز پرانرژی ذره بود، اما رصدخانه ایران خیلی زود دچار مشکل شد». «منصوری» میگوید «محمود احمدینژاد» که فردی انعطافناپذیر بود، در سال 2005، بهعنوان رئیسجمهور ایران انتخاب شد و وزیر علوم وی نیز اهمیتی برای تلسکوپ قائل نشد؛ اما ستارهشناسان با امید به تغییر عقیده وزیر علوم یا تعویض وی، کار آمادهسازی مقدمات این پروژه را ادامه دادند. ابزارهای روی کوه نشان میدادند ثبات هوا (یا پارامتر دید) در بالای کوه گرگش بسیار عالی است. «آرنه آردبرگ»، ستارهشناس دانشگاه لوند سوئد، درباره مناسببودن این قله برای ساخت رصدخانه میگوید: «براساس تعداد شبهای با دید عالی، این قله از مائونا کی (Mauna Kea) در هاوایی نیز بهتر است». گفتنی است برخی از بهترین و بزرگترین تلسکوپهای نوری جهان را به دلیل هوای مناسب در قله مائونا کی ساختهاند. در سال 2009، «محمدجواد لاریجانی»، رئیس پژوهشگاه دانشهای بنیادی (که خانوادهاش مسئولیتهای سیاسی مهمی در ایران برعهده دارند)، نامهای به آیتالله «سیدعلی خامنهای»، رهبر ایران، نوشت و در آن مشکلات رصدخانه ملی را شرح داد. 10 روز بعد، دولت 70 میلیارد ریال (معادل چهار میلیون دلار آن زمان) را به رصدخانه ملی ایران اختصاص داد. این مبلغ برای سفارش آینه اصلی تلسکوپ به آلمان و صیقلدادن آن در فنلاند کافی بود. مهندسان به سرعت کار یافتن راهحلهایی برای دشواریهای موجود در محل ساخت رصدخانه را آغاز کردند؛ از جمله مشکلات ساخت رصدخانه در این مکان میتوان به نوسانهای زیاد دما در هوای خشک کویر، تغییرات دمایی شدید در زمستان و زلزله اشاره کرد. «منصوری» درباره دشواری طراحی ساختمان رصدخانه میگوید: «ازآنجاکه ایران یکی از مناطقی است که احتمال لرزهخیزی در آن زیاد است، گروه طراحی رصدخانه ملی ایران پایههایی برای پلتفرم طراحی کرد که از سنگ بستر سازه جداست و در نتیجه ارتعاشها را به حداقل میرساند». وی میافزاید: «این بخش از ساختوساز، بسیار حساس و ظریف است». با انتخاب «حسن روحانی» اصلاحطلب، بهعنوان رئیسجمهور ایران در سال 2013، به نظر رسید که بالاخره ستارگان در معرض دید رصدخانه ملی ایران قرار خواهند گرفت؛ اما تابستان گذشته که کار طراحی و ساخت آینه در حال اتمام بود و آینه اصلی را برای بستهبندی و حمل با قطار و کامیون به ایران آماده میکردند تا سفر طولانیاش را آغاز کند، اخبار دلسردکنندهای به دفتر رصدخانه رسید؛ اگرچه مجلس ایران یک میلیون دلار بودجه دیگر برای این رصدخانه تصویب کرد، تحریمها درباره برنامه هستهای ایران شدیدتر شد و سازمان برنامهریزی دولت حاضر نشد این مبلغ را به پروژه اختصاص دهد. «منصوری» دراینباره میگوید: «این لحظهای واقعا ناامیدکننده بود. ما در بدترین وضعیت به سر میبردیم». به گفته وی، امسال دو تحول بسیار مهم روی داد که یکی از آنها، نخستین سفر «سورنا ستاری»، معاون علمی و فناوری رئیسجمهور ایران، به کوه گرگش بود. به گفته «رضا منصوری»، «سورنا ستاری»، که استاد مهندسی مکانیک است، پس از بازگشت به تهران، نامه مشفقانه و پرشوری به روحانی نوشت؛ بعد از آن هم رئیسجمهور از سازمان برنامهریزی خواست به رصدخانه ملی ایران کمک کند. پیشرفت دوم از جایی صورت گرفت که اصلا فکرش را هم نمیکردند؛ یعنی از آمریکا. سپتامبر گذشته، «علیرضا شعبانی» از طریق یک گزارش خبری، در جریان تنگناها و وضعیت وخیم رصدخانه ملی ایران قرار گرفت. گفتنی است «علیرضا شعبانی»، دانشمند ایرانی-آمریکایی است که با هدف ساخت یک رایانه کوانتومی در آزمایشگاه هوش مصنوعی کوانتومی گوگل در مونتینویوی کالیفرنیا پژوهش میکند. «شعبانی» میگوید: «با شنیدن این اخبار بسیار متأسف شدم. واقعا میخواستم راهی برای احیای این پروژه پیدا کنم». «شعبانی» پس از تماس با «منصوری»، به وی قول داد ایرانیان مقیم خارج از کشور را در جریان این مشکل قرار دهد و از آنان برای حل این مشکل کمک بخواهد. «شعبانی» و دو نفر از همکارانش در ماه جولای، مؤسسهای به نام «بیرونی» تأسیس کردند. هدف از تأسیس این بنیاد فراهمکردن کمکهای مالی برای ساخت رصدخانه است. این بنیاد به افتخار «ابوریحان بیرونی»، دانشمند ایران قدیم نامگذاری شده است. البته باید در نظر داشت که با توجه به تحریمهای آمریکا، انتقال این پول به ایران کار چندان سادهای نیست. «شعبانی» میگوید این ماه او و وکیلش، پروندهشان را برای معافیت از قوانین وزارت خزانهداری به دادگاه ارائه میدهند. احتمالا تنشزدایی هستهای با ایران، باعث تسهیل این پرونده میشود. «منصوری» امیدوار است ساخت رصدخانه ملی ایران، به شکلگیری روابط تازهای منجر شود. به گفته وی، ایران شاید فقط 10 ستارهشناس رصدگر داشته باشد؛ اما صد ستارهشناس رصدگر دیگر با اصلیت ایرانی در آمریکا هستند و نزدیک به 50 نفر دیگر در اروپا ساکناند. مدیر طرح رصدخانه ملی ایران میگوید: «اگر حتی 10 درصد از آنها برای کار به ایران برگردند، تغییرات بزرگی ایجاد میشود»؛ البته باید در نظر داشت مشاهده از کوه گرگش فقط خاص ایرانیان نیست؛ چراکه به باور «منصوری»: «این پروژهای است که تمام ستارهشناسان جهان میتوانند از مزیتهای آن بهرهمند شوند». www.sciencemag.org
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.