ایران و جبران زمان ازدسترفته در بازار نفت
محمدرضا نفری
بازگشت نفت ایران به بازار قطعی است و بعید است عاملی بتواند سهم ایران را در بازار تعدیل کند.
محدودیتهای ایران برای فروش نفت در سه سال گذشته فرصتی برای کشورهای عرب تولیدکننده نفت و روسیه فراهم کرد تا به روشهای مختلف سهم ایران در بازار نفت را تصاحب کنند. هرچند این زمان خیلی طولانی نبود اما تحولات بازار نفت، شرایط را برای تهران سخت کرده است و حالا تلاش مضاعفی میطلبد تا ضمن بازگشت به بازار، زمان ازدسترفته سالهای گذشته را جبران کرد. ازاینرو ایران در آستانه توافق هستهای و پیش از لغو تحریمها، حضور دوباره خود را در بازار اعلام کرد و باید در نظر داشت که توان ایران برای بازگشت به بازار در این دوره تنها متکی به مشتریان سنتی خود نیست (هرچند شاهد بازگشت آرام این مشتریان در آفریقا و آسیایشرقی هستیم). ایران بازار بزرگی را فراهم کرده و در حوزه نفت فرصتهای سرمایهگذاری بسیاری دارد و بهعنوان یک کشور مقتدر و باثبات برای بسیاری از شرکتهای بینالمللی از مزیت نسبی سرمایهگذاری برخوردار است. بااینحال حضور ایران بدون اتخاذ رویکرد مناسب از سوی اوپک و رعایت نظام سهمیهبندی، میتواند موجب شوک قیمتی شود، چراکه نفت ایران با افزایش حدود یک میلیونبشکهای (طی شش ماه) شاید بهطور طبیعی تأثیر عمدهای بر بازار 93 میلیونبشکهای نفت جهان نداشته باشد، اما وقتی همین میزان نفت به بازاری وارد میشود که دو میلیون بشکه مازاد عرضه دارد و عوامل جانبی مانند اطمینان از عرضه کافی، وجود شیلاویل، ذخایر استراتژیک کشورهای بزرگ مصرفکننده، کاهش رشد اقتصادی چین و بهتبع آن کاهش تقاضا بر آن سایه انداخته است، تأثیر روانی چشمگیری بر قیمتها خواهد داشت. این به آن معنی است که اوپک باید سازوکار لازم را برای کنترل بازار بهعنوان مهمترین وظیفهاش در دست بگیرد. بازگشت نفت ایران، افزایش تولید نفت عراق (که همچنان در نظام سهمیهبندی نیست) و تولید خارج از نظام سهمیهبندی برخی کشورها سه موضوع جدی برای قابلیت اثرگذاری این سازمان است. البته به نظر میرسد نشست دورهای اوپک که آذرماه و در آستانه لغو تحریمها برگزار میشود، بتواند متأثر از بازگشت نفت ایران، فضایی متفاوت داشته باشد؛ چرا که کشورهای عضو باید میان سیاستهای عربستان (که حالا با ظهور نفت شیل و کاهش تقاضا وابستگی به آن کمتر شده) یا کاهش جدی درآمدهای ناشی از سقوط قیمت نفت یکی را انتخاب کنند.اوپک پیشتر در بحران اقتصادی 2008 به خوبی توانست با مکانیسم سهمیهبندی کنترل بازار را بهدست گیرد. این ابزاری بود برای حفظ منافع اعضا و عرضه مناسب نفت. اما پایان نظام سهمیهبندی و رویکرد تولید اختیاری نفت، عملا این سازمان را در بازار بیدفاع کرده است و افت قیمتها میلیاردها دلار به تولیدکنندگان ضرر میزند.بنابراین انتظار میرود در نشست پیشرو و همزمان با رفع تحریمهای ایران و تداوم کاهش شدید بهای نفت، سیاستهای برخی کشورها از جمله عربستان تغییر کند؛ چراکه آخرین راهحل برای ممانعت از ورود نفت ایران به بازار یعنی دادن تخفیفهای بالا به مشتریان نیز ریسک کاهش بیشتر بهای نفت را به همراه دارد. ضمن اینکه ایران در این رقابت منفی شرکت خواهد کرد؛ حتی اگر قیمتها به سطح شوکآور 20 دلار یا کمتر برسد. در این شرایط ریاض با استفاده از ذخایر ارزی و تهران با بازگشت پولهای بلوکهشده و جذب سرمایهگذاریهای جدید تا مدتی از آسیبهای شدید اقتصادی مصون خواهند بود. بنابراین سایر اعضای اوپک باید برنامههای جدیتری برای شرایط آتی (که پتانسیل بحرانزایی دارد) داشته باشند.کاهش بیش از 50 درصد ارزش بهای نفت طی چند ماه به خوبی نشان داد که برخلاف آنچه پیشبینی میشد ایران به دلیل حجم پایین تولید بهواسطه تحریمها آسیب کمتری نسبت به بسیاری دیگر از کشورهای صادرکننده نفت متحمل شد. ضمن اینکه ایران سالها با شرایط سخت تحریم روبهرو بوده و انعطاف لازم را نسبت به فشارها نشان میدهد به گونهای که در محدودیتهای اخیر، دو اتفاق «ساخت تجهیزات موردنیاز» و «کاهش ناگزیر وابستگی ضمنی به درآمدهای نفتی» نیز تا حدودی محقق شد. این اتفاق برای کشورهایی که با بحران مشروعیت داخلی، تحریم یا جنگ فرسایشی مواجهاند، ریسک بسیار بزرگی خواهد بود و چه بسا آنها را از حاشیه امن به مرکز بحران بدل کند. با این حال تثبیت قیمتها و منطقیشدن آن از اهداف مهم اکثر کشورهای صادرکننده نفت است و وزیر نفت ایران صراحتا کاهش قیمتها برای ورود به بازار را رد کرده است، اما به نظر میرسد با تغییر شرایط بازار باید منتظر رویکردهای تازهای بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.