|

جست‌و‌جوی رابطه میان ایران و فرانسه در فرهنگ مکتوب

اردوان ما و اردوان فرانسوی‌ها

مسعود سالاری

«مغرور همچون اردوان»[1]، این اصطلاحی است که فرانسوی‌ها برای توصیف یک فرد مغرور و در معنای منفی آن به‌کار می‌برند. «اَرتابان»، «اَرتبان» یا «اَردوان» همان نام ایرانی چندین پادشاه از سلسله اشکانیان است که با مرگ آخرین آنها یعنی اردوان پنجم (یا اشک بیست و نهم) در سال 224 میلادی، پایان این دودمان رقم می‌خورد. جالب اینجاست که چنین اصطلاحی در زبان فارسی وجود ندارد و هرگز هم وجود نداشته است. به‌جز متون پژوهشی و تاریخی قدیمی و معاصر، نام اردوان در ادبیات فارسی نه به مناسبت غرور بی‌پایه‌اش، بلکه بیشتر به‌عنوان مثال و اندرزی برای درس‌گرفتن از روزگار و سرنوشت آمده است. در ادبیات و اسطوره‌ها، نام‌های حقیقی با نام‌های خیالی درهم می‌آمیزند و گاه یکی می‌شوند. اردوان هم با آنکه یک شخصیت تاریخی حقیقی است، نامش در ادبیات کهن فارسی با نام پادشاهان افسانه‌ای مثل دارا و کیقباد همراه شده است. ابیات زیر نمونه‌ای از اشعاری است که در آن شاعر از اردوان یاد می‌کند و مفهوم اندرز و درس‌گرفتن از تقدیر در آن دیده می‌شود: جهان مرده‌ریگ است از هر دوان / اگر اردشیر است و‌گر اردوان (اسدی‌طوسی) منسوخ گشت قصه کاوس و کیقباد / افسانه شد حکایت دارا و اردوان (ظهیرالدین فاریابی) اردشیر شیردل، اسکندر گیتی‌ستان / افسر دارا و تخت اردوان بدرود کرد (سلمان ساوجی) فرهنگ دهخدا در معنی واژه اردوان می‌نویسد: «اردوان (ارتبان)، ارته‌پان. نام عده‌ای از ایرانیان باستان و ازآن‌جمله پنج تن از شاهان اشکانی و نام پادشاهی بوده از نسل گشتاسب. (برهان قاطع) [...] این نام مرکب است از ارته [به معنی] تقدس و درستکار و بان یا پان به معنی حافظ و حامی و نگهبان و اردوان به معنی نگهبان درستکاران است. در فرهنگ رشیدی آمده: «معنی ترکیبی آن نگاهدارنده خشم» است و آن صحیح نیست». در میان خود فرانسوی‌زبانان نیز شاید کسی را پیدا نکنید که ارتباط میان این اصطلاح و تاریخ ایران را بداند. حتی منابع معتبر علمی و فرهنگ‌های فرانسوی ازجمله اونیورسالیس[2] و نیز سایت‌های مرجع اینترنتی در مدخل این اصطلاح، ضمن اشاره به نام شاهان اشکانی، به‌طور مشخص قید کرده‌اند نام اردوان در این گزاره هیچ ارتباطی با پادشاهان ایرانی ندارد. این منابع به‌درستی توضیح داده‌اند اردوان برگرفته از نام قهرمان «خیالی» رمانی به نام کلئوپاتر (یا کلئوپاترا، آن‌گونه که در فارسی نوشته می‌شود) است. این رمان که یک اثر عظیم 13 جلدی است و یکی از نخستین آثار ادبی منثور در تاریخ فرانسه به‌شمار می‌رود، اقتباسی از شخصیت تاریخی معروف کلئوپاتراست و نویسنده آن گوتیه دوکوست دو لاکالپرونِد[3] نام دارد. او با آنکه نویسنده باقریحه‌ای بود، در ابتدا از سوی معاصران خود مورد بی‌مهری و حسادت قرار می‌گرفت، اما رفته‌رفته مورد توجه واقع شد. مادام دو سِوینیه[4] که زمانی آثار لاکالپرونِد را داستان‌هایی «پر از واژگان زشت» خوانده بود، بعد از چاپ کلئوپاترا اذعان می‌کرد ماجراهای قهرمانانه و شوالیه‌گری این نویسنده سرشار از «احساسات زیبا»ست. مادام دو سِوینیه خود نویسنده بزرگ ژانر «رمان نامه‌نگارانه» یا «اپیستولر»[5] در سده هفدهم بود. دایره‌المعارف فرانسوی اونیورسالیس ذیل مدخل لاکالپرونِد می‌نویسد اگرچه کتاب‌های این نویسنده امروز دیگر تقریبا هیچ خواننده‌ای ندارد، اما تنها یکی از شخصیت‌های او یعنی اردوان، از طریق اصطلاح «مغرور همچون اردوان» در زبان فرانسه ماندگار شده است. اردوان در رمان کلئوپاترا شخصیتی بی‌مایه و مغرور و با سری پر از باد و نخوت است. ریشه چنین توصیفی از اردوان معلوم نیست، ولی شاید به‌لحاظ آنکه اردوان پنجم آخرین پادشاه از سلسله اشکانیان بوده و سرانجام مکنت و غرور او به شکست در برابر اردشیر بابکان انجامید، نویسنده، او را سزاوار چنین توصیفی یافته است. از آنجا که این اصطلاح در متون فرانسوی پیش از سده هفدهم دیده نشده و از دیگر سو، نشانی از آن در ادبیات و زبان گفتار فارسی نیز به چشم نمی‌خورد، بنابراین نظریه مطرح‌شده در منابع و فرهنگ‌های فرانسوی مبنی بر اینکه رمان فرانسوی منشأ آن بوده، بسیار باورپذیر به‌نظر می‌رسد. درعین‌حال، این پرسش مطرح می‌شود که خود لاکالپرونِد نام اردوان را از کجا آورده تا قهرمان داستان خود را این‌گونه بنامد؟ زیرا او در هیچ کجا برای خوانندگان آثارش توضیحی مبنی بر ریشه اقتباس این نام به‌دست نمی‌دهد. شکی نیست در سده هفدهم، یعنی زمان استیلای مکتب کلاسیسیسم بر ادبیات فرانسه، نویسندگان با رویکردی بنیادین به تاریخ یونان و روم باستان در پی احیای ارزش‌های انسانی آرمان‌گرایانه در قالب ادبیاتی فاخر و فاضل بودند. آنها می‌کوشیدند تا با احیای فرهنگ پیش از سده‌های میانه که خود آن را «دوران شرک» می‌نامیدند، بار دیگر به ادیان توحیدی که از شرق آمده بود پشت کنند و به فرهنگ چندخدایی باستانی خود اروپا روی بیاورند. بنابراین به قول خودشان بنای «تقلید» از فرهنگ پیشینیان را گذاشتند و غنای ادبیات را به‌ویژه در آثار نویسندگان یونان و روم باستان جستند. دو تمدن یونان و روم که به‌واسطه جنگ‌ها و رقابت‌های بی‌شمار با امپراتوری پارس، همواره نقطه تماس دائمی اروپا با شرق را تشکیل می‌دادند، درعین‌حال سبب انتقال بخش مهمی از عناصر فرهنگی و زبانی بین تمدن‌های دوسوی میانرودان بوده‌اند. نویسندگان کلاسیک فرانسوی، حین اقتباس از پیشینیان، به‌طور طبیعی به نام‌ها و رخدادهای مهمی در خاورزمین برمی‌خورده‌اند که از زبان مورخان و نویسندگان رومی و یونانی مانند سنکا، سوفوکل، هرودوت و دیگران روایت شده بود. بیهوده نیست که بزرگ‌ترین نمایش‌نامه‌نویسان کلاسیک فرانسه یعنی پی‌یر کورنی[6] و ژان راسین[7]، هر یک نمایش‌نامه‌ای به نام شخصیت‌های تاریخی ایرانی دارند. کورنی در سال 1674 نمایش‌نامه‌ای با عنوان سورنا[8]، سردار ایرانی می‌نویسد که در آن شخصیت اصلی داستان را در میانه انتخاب دو زن یعنی ماندانا و اوریدیس، نمادهای انقیاد سیاسی و آزادی فردی قرار می‌دهد. ژان راسین نیز یک سال پیش از آن، یعنی در 1673، نمایش‌نامه مهرداد[9] را نوشته بود. قصه این تراژدی، قصه مهرداد ششم، پادشاه منطقه‌ای در حوالی دریای سیاه است که در پی خیانت پسرش، کشته می‌شود. خود لاکالپرونِد نیز به‌جز حکایت اردوان در کتاب کلئوپاترا، داستانی دارد به نام مرگ مهرداد[10] که آن هم به سرنوشت پادشاه دیگر اشکانی اشاره دارد. در عین حال نه لاکالپرونِد و نه هیچ یک از نویسندگان دیگر فرانسوی واژه «اردوان» را به شکلی که امروزه در فارسی گفته و نوشته می‌شود ثبت نکرده‌اند، بلکه آن را به همان صورت تطورنیافته قدیمی که یونانیان از پارسیان شنیده بودند، یعنی «ارتبان» نوشته‌اند. دومینیک لانفان، پژوهشگر دانشگاه استراسبورگ فرانسه ،در اثر مهم خود به نام پارسیان در نگاه یونانیان[11] از شخصیتی تاریخی به نام «اَرتابانوس»[12] هیرکانی که در منابع یونانی به‌عنوان قاتل خشایارشا از او یاد شده، نام می‌برد. نام پارسی این فرد احتمالا همان «ارتابان» یا اردوان بوده که یونانیان آن را به شیوه خود ضبط کرده‌اند. به نوشته دیودور[13] (یا دیودوروس) مورخ یونانی، این فرد که فرمانده گارد محافظان شخصی خشایارشا بوده، در پی توطئه‌ای به اندرونی کاخ خشایارشا راه یافته و او را به طمع پادشاهی به قتل می‌رساند، اما درنهایت خود به دست اردشیر، پسر خشایارشا کشته می‌شود. شوربختانه دومینیک لانفان در کتاب خود نقلی از روایت یونانیان بعد از دوران هخامنشی نمی‌کند. اما به‌نظر می‌رسد که نویسندگان کلاسیک فرانسوی بیشتر وامدار نام‌های ایرانی بعد از دوران هخامنشی و به‌ویژه در عهد اشکانیان باشند. این مسئله البته منطقی به‌نظر می‌رسد زیرا اروپاییان بعد از حمله اسکندر و تثبیت زمامداری سلوکیان در سرزمین پهناور ایران، فرصت تبادل و تعامل بسیار بیشتری با این فرهنگ داشته‌اند و برخلاف دوران هخامنشی، تنها راه تماس فرهنگی و زبانی‌شان دیگر جنگ نبوده است. برای آنها به احتمال زیاد مهرداد اشکانی آشناتر از شاهان هخامنشی و نیز اشک بیست و نهم شناخته‌شده‌تر از ارتابانوس قاتل خشایارشا بوده است. بنابراین احتمال اینکه نام ارتابان در ادبیات کلاسیک اروپایی برگرفته از نام پادشاه اشکانی باشد، بسیار بیشتر است. شکی نیست که تغییر در جزئیات واقعیت‌های تاریخی در آثار ادبی بسیار دیده می‌شود تا جایی که گاه به مرز قلب واقعیت هم می‌رسد. این البته خاصیت و طبیعت ادبیات است که عنصر خیال را وارد داستان واقعی می‌کند. به همین ترتیب، اردوان اشکانی که امروز در زبان فرانسوی نماد فرد مغرور و پرنخوت است، در زبان فارسی چنین تصویری ندارد. به‌جز چند سکه با نقش‌هایی منسوب به اردوان و یک نقش برجسته به‌شدت آسیب‌دیده و مخدوش در نزدیکی فیروزآباد فارس که پیروزی اردشیر بابکان، سرسلسله ساسانیان بر اردوان پنجم را نشان می‌دهد و در آن تصویر روشنی از آخرین شاه اشکانی نیست، مهم‌ترین و بزرگ‌ترین نشان این پادشاه در نقش برجسته معروف نقش‌رستم فارس به چشم می‌خورد. در این تصویر که در ضلع شرقی نقش رستم قرار دارد و خوشبختانه به میزان زیادی سالم مانده است، صحنه‌ای از دیهیم‌ستانی اردشیر بابکان، پایه‌گذار امپراتوری ساسانی دیده می‌شود. در زیر پای اسب اردشیر، پیکر اردوان پنجم، آخرین شاه اشکانی، نقش شده و نقش قرینه آن، اهریمن است که در زیر پای اسب اهورامزدا به تصویر کشیده شده است. در واقع در زیر سم ستوران، پیکره‌های برزمین‌افتاده دشمنان شاه و اهورامزدا قرار دارند و پیروزی اردشیر بر اردوان هم‌پایه پیروزی اهورامزدا بر اهریمن جلوه‌گر شده است. اهورامزدا دست راستش را به سوی اردشیر ساسانی دراز کرده و دیهیم یا حلقه‌ای را که از گل است و نوارهایی به آن آویخته شده، به شاهنشاه اهدا می‌کند. در نمادشناسی ایرانی، دیهیم نمادی از فره یا توفیق ایزدی و آسمانی است که از سوی خدا به شاه و خانواده‌اش داده می‌شد. اهورامزدا در دست چپ خود بَرسم مقدس زرتشتی را نگه داشته است. بر روی پوشش اسب اردشیر در زیر گردن و روی سینه، آویزی با سه دایره مزین به تصویر سر شیر قرار دارد. در زیر این آویز، نوشته‌ای به سه زبان پهلوی اشکانی، پهلوی ساسانی و یونانی وجود دارد که ترجمه آن چنین است: «این است پیکر مزداپرست، خداوندگار اردشیر، شاه شاهان ایران، که نژاد از ایزدان دارد، پسر خداوندگار بابک، شاه». و روی اسب اهورامزدا نیز کتیبه‌ای سه‌زبانه وجود دارد که اهورامزدا را چنین معرفی می‌کند: «این است پیکر خداوند اهورامزدا». اما هر چه هست، با اردوانی سروکار داریم که نه‌تنها دیگر هیچ غروری ندارد، بلکه به دست اردشیر زندگی خودش و دودمان پادشاهی‌اش از میان رفته است. او در این نگاره، هم از اسب افتاده، هم از اصل، بی‌آنکه بداند روزی در جایی دیگر از این جهان و نزد مردمانی دیگر بدل به نماد «غرور» می‌شود! به‌هر ترتیب، اردوان هم یکی از شخصیت‌های تاریخی ایرانی است که از طریق کتاب‌های روم و یونان باستان به ادبیات کلاسیک اروپا راه یافتند. ‌گرچه در قرون بعدی هم نویسندگان دیگری حکایت‌هایی از این شخصیت‌ها نقل کردند و مثلا به داستان کورش صغیر بازگشتند، اما رویکرد ادبیات فرانسه به تاریخ پیش از اسلام در ایران، بیشتر به همان دوره کلاسیک بازمی‌گردد. پژوهش برای ریشه‌یابی نام‌ها و نشان‌های مشترک دیگر میان زبان‌های فارسی و فرانسه مجال و مقال فراخ‌تری می‌طلبد. [1]- Fier comme Artaban [2]- Universalis [3]- Gautier de Costes de La Calpronède [4]- Madame de Sévigné [5]- Epistolaire [6]- Pierre Corneille [7]- Jean Racine [8]- Suréna [9]- Mithridate [10]- La mort de Mithridate [11]- Dominique Lenfant, Les Perses vus par les Grecs, lire les sources classiques sur l'empire achéménide, Armand Colin, Paris, 2011 [12]- Artabanos [13]- Diodore

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.