سوتیهای فارسی در دانشنامه مجازی
سعید برآبادی
درباره ویکیپدیای فارسی حرف و حدیث بسیار است؛ از نگرانی برخی درباره ابزار جاسوسیبودن آن تا سوتیهایی که ایرانیها در تهیه مطالب و اطلاعات این دانشنامه آنلاین داشتهاند. بااینهمه آنچه که این دانشنامه آنلاین را از دیگر دانشنامهها و دایرهالمعارفهای چاپی جهان مجزا میکند این ویژگی است که ویکیپدیا هر لحظه امکان ویرایش دارد و این ویرایش اگر براساس شرایط سایت باشد، جایگاه علمی و حقوقی ویرایشکننده چندان اهمیت پیدا نمیکند.
بنابراین شما میتوانید یک کاربر عادی اینترنت باشید و شبی که گل آرژانتین را «مسی» به دروازه ایران وارد میکند، بروید و در مدخل «بارسلونا»ی ویکیپدیا، «مسی» را ویرایش کنید به «فسی». این خوشمزگی اگرچه که شاید چندروز و چندهفتهای در ویکیپدیای فارسی بماند اما خیلی زود، ویرایشگران تازهنفس، آن را به شکل اولیه خود بازمیگردانند بااینهمه در فهرست سوتیهای ما در این دانشنامه ثبت میشوند. اما برخلاف نگرانیهایی که درباره مطالب منتشرشده در ویکیپدیای فارسی میان بعضیها هست، آمار رسمی بنیاد مدیاویکی اعلام کرده که بین 75 تا 80 درصد ویرایشهای ویکیپدیای فارسی توسط ایرانیهای ساکن در کشور انجام میشود و رتبه بعدی با یکدرصد، از آن کانادا و رتبه سوم با یکدهم درصد از آن آمریکاست. بااینحساب آنچه که در این دانشنامه میخوانیم، قرائتهای درحالگسترش ما ایرانیها از مفاهیمی است که هرکدام یک مدخل در ویکیپدیا بهشمار میروند. اما همین مدخلها هم گاه با اطلاعات غلط سهوی و عمدی پر شدهاند که در بعضی موارد مورد اصلاح قرار گرفته و در بعضی موارد هنوز نیازمند ویرایشهای تازه هستند. بهعنوانمثال فیلمی وجود دارد که سرچکردن کلمه «پل صراط» را در ویکیپدیا نشان میدهد و به نظر میرسد که در گذشته کسی در معنای این واژه تغییراتی ایجاد کرده اما امروز این کلمه با ویرایش تازه، معنای واقعی خود را در این دانشنامه پیدا کرده است. اگر در حین جستوجوی یک واژه گذرتان به ویکیپدیا خورده باشد، لابد دیدهاید که بعضی از کلمات در این دانشنامه با چند مدخل متفاوت دارند؛ مثلا «محمد قاضی» که در ویکیپدیا دو مدخل دارد؛ اولی به نام «محمد قاضی» مترجم و دومی به نام «محمد قاضی» فوتبالیست. جالب اینجاست که تا همین چندوقت پیش مدخل قاضی مترجم تنها در چند خط شخصیتی را معرفی کرده بود که لااقل بیش از 50 ترجمه دستاول جهانی دارد درحالیکه قاضی فوتبالیست با رزومه کامل در این سایت مشاهده میشد. حالا که حرف به فوتبال رسید یادآوری این نکته هم خالی از لطف نیست که چندسال پیش حرکت ناشایست یکی از بازیکنان فوتبال در جریان یک مسابقه باعث شد که طرفداران او در دنیای مجازی، مدخل کلمه «بیادبی» را به نام او تغییر دهند که البته امروز اثری از این اتفاق در ویکیپدیا دیده نمیشود چراکه همانطور که زمان بسیاری از مسائل را حل میکند، ویکیپدیا هرلحظه با ویرایشهای تازه، دستخوش بهروزرسانی است. اما فقط در میان ویرایشگران فارسیزبان ویکیپدیا نیست که گاهی شاهد شیطنتهایی از این دست هستیم. در سال 2005، ویکیپدیا تعدادی از اعضای کنگره آمریکا را متهم کرد که در زندگینامههای سیاسی خود تغییراتی ایجاد کردهاند. زمانی که برخی زندگینامههای اعضای کنگره در ویکیپدیا با تغییر مواجه شد، پیگیری نشان داد رد این تغییرات به محل کنگره آمریکا میرسد. این تغییرات شامل حذف مطالبی بود که به مذاق سناتورهای آمریکایی خوش نیامده بود. ویکیپدیا با استفاده از سابقه تغییرات اعمالشده در هر مطلب، متوجه شد این تغییرات از کامپیوترهای مرتبط با سنای آمریکا انجام شده است. بهعنوان یک نمونه ویکیپدیا اعلام کرد دفتر یک نماینده کنگره آمریکا یک پاراگراف از شرح حال وی را حذف کرده است. در این پاراگراف نوشته شده بود این نماینده بهدروغ مدعی مأموریتهای جنگی در ویتنام شده ولی بعدا ادعای خود را پس گرفته است. دراینمیان چینیها بیشترین تغییرات و ویرایشهای گاها بامزه را در این دانشنامه آنلاین مرتکب میشوند. اگرچه در طول عمر 16 ساله ویکیپدیا، کشور چین هیچگاه با این دانشنامه موافق نبوده و همواره آن را جزء فهرست سایتهای فیلترشده قرار داده اما چینیهایی که توانستهاند فیلتر را دور بزنند، رفتهاند و بعضی از کلمهها را در مدخلهای دلخواهشان تغییر دادهاند؛ مثلا «هاتداگ» را گذاشتهاند، «غروب آفتاب» که اشارهای ظریف دارد به پایان عمر غذاهای چینی همزمان با جایگزینشدن فستفودها در این کشور! ویکیپدیای فارسی تنها دو سال پس از شروع بهکار پروژه ویکیپدیا آغاز بهکار کرده و تقریبا عمری 14ساله دارد. بااینهمه هنوز بسیاری از مدخلهای آن نیازمند بهروزرسانی، ترمیم اطلاعات یا حتی ویرایش هستند. جایگزینکردن اطلاعات درست بهجای اطلاعات اندک یا نادرست، راهی است که هر فارسیزبانی میتواند بهآسانی آن را طی کرده و سهم خود را در این دانشنامه ایفا کند، منتها همیشه مسائلی هستند که میتوانند مانع اطلاعرسانی درست این سایت جهانی برای فارسیزبانان باشند که یکی از آنها، حب و بغض در ارائه اطلاعات است. بنابراین اگر مایل به داشتن جامعه اطلاعاتی دقیق و آنلاینی هستیم که هر لحظه بتوان از آن استفاده کرد، بهتر است به قواعد سایت احترام بگذاریم و اصل بیطرفی را در ارائه اطلاعاتمان بهجا آوریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.