|

سلطانی‌‌فر: تفکر مرتجعانه در علم کنار گذاشته‌ شود

از زمان شکل‌گیری ویکی‌پدیای فارسی تاکنون بحث‌های زیادی درباره استفاده فارسی‌زبان از آن درگرفته است. اکنون زبان فارسی و هم‌خانواده‌های آن ازجمله فارسی تاجیکی، کردی،‌ پشتو، زازاکی، گیلکی،‌ مازندرانی و آسی جزء 20 زبان برتر در زمینه ایجاد مقاله در ویکی‌پدیا هستند. زبان فارسی با 461هزار مقاله بالاترین زبان خاورمیانه در این زمینه است. رتبه زبان عربی در ایجاد مقاله در ویکی‌پدیا ۲۲ و رتبه زبان ترکی استانبولی 30 است. همچنین ویکی‌پدیای فارسی از نظر ژرفای دانشنامه، با داشتن شاخص ژرفای ۱۴۱، در جایگاه هفتم در میان دانشنامه‌های دارای بیش از صدهزار مقاله قرار دارد. شاخص ژرفا، معیاری است که از حاصل‌ضرب میانگین ویرایش برای هر نوشتار در نسبت صفحه‌های غیرنوشتاری به نوشتارها گرفته می‌شود و یک معیار برای سنجش کیفیت دانشنامه است. در کنار این، ویکی‌پدیای فارسی از نظر شمار کاربران در رده ۱۵ و شمار کاربران فعال در رده ۱۴ قرار دارد. موافقان و مخالفان همه این آمار و ارقام‌ نگرانی‌هایی را در میان محققان فارسی‌زبان به وجود آورده است. انتقادها به دو دسته تقسیم می‌شود؛‌ گروهی معتقدند که ویکی‌پدیا دانشنامه‌ای قابل ارجاع و استناد است و نحوه استفاده ما از آن می‌تواند خوب یا بد باشد اما گروه دوم معتقدند ویکی‌پدیا از اساس دانشنامه‌ای قابل‌ارجاع نیست و به‌خاطر نحوه جمع‌آوری اطلاعات در مقالات آن نمی‌توان به آن استناد کرد. این دو دیدگاه در جهان نیز طرفدارانی دارند. برای مثال «رابرت مک‌هنری»، ویرایشگر سابق بریتانیکا، در مقاله‌ای تحت عنوان «دانشنامه مورد اعتماد» ویکی‌پدیا را مورد انتقاد قرار داده است و می‌نویسد: «هرچند که ممکن است مقاله‌ای در ویکی‌پدیا به درجه اعتبار بالایی دست یابد ولی تا ابد در معرض تغییر دخالت‌کنندگان بی‌اطلاع یا کم‌سواد قرار خواهد داشت». اما «محمد سلطانی‌فر»،‌ استاد علوم ارتباطات اجتماعی و مشاور رسانه‌ای مجمع تشخیص مصلحت نظام، جزء طرفداران دیدگاه اول است و ویکی‌پدیا را حتی از دانشنامه‌های مکتوب نیز مفیدتر می‌داند. او به «شرق» می‌گوید: « در پاسخ به این سؤال که آیا ویکی‌پدیا می‌تواند مرجع درستی برای تحقیق و پژوهش در کشور باشد می‌توان دو رویکرد را از هم تمییز داد؛ رویکرد اول این است که ویکی‌پدیا چون یکی از انواع ویکی‌ها و مبتنی‌بر وب2 است، قابل اعتماد نیست زیرا وب2 اساسا بر مشارکت کاربران استوار است و هر کسی می‌تواند در آن تولید محتوا کند. رویکرد دوم که من نیز به آن معتقدم این است که ویکی‌پدیا به این دلیل که مکانیسم‌های کنترلی برای تولید محتوا در نظر گرفته است این اجازه را نمی‌دهد که هر محتوایی و در هر زمانی منتشر شود و بنابراین معتبر است». او ادامه می‌دهد: «بنابراین ویکی‌پدیا از نظر من نه‌تنها منبع و مرجع خوبی برای رفرنس‌دهی و ارجاعات علمی است بلکه به‌راحتی می‌تواند جلوتر از دانشنامه‌های مکتوب و مرجع حرکت کند زیرا دانشنامه‌های مکتوب امکان ویرایش سریع ندارند و ممکن است اطلاعاتی که تغییر کرده است مثل زمان مرگ یک نفر تا زمان ویراست بعد دست‌نخورده باقی بماند». آموزش؛‌ حلقه مفقوده سلطانی‌فر در پاسخ به این انتقاد که کاربران کم‌اطلاع ممکن است اطلاعات غلط را منتشر کنند،‌ می‌گوید: «اگر کسی ویکی‌پدیا را بشناسد، می‌داند تنها کسی حق دارد تولید محتوا کند که برخی معیارها را داشته باشد. ویکی‌پدیا ویراستاران متخصصی دارد که به آنها برای ایجاد برخی مدخل‌ها و بررسی اطلاعات مدخل‌های دیگر پول می‌پردازد. در دنیا حدود شش‌هزار ویراستار ویکی‌پدیا وجود دارد که اطلاعات را بررسی می‌کنند. علاوه‌براین هرگونه اطلاعاتی که وارد یک مدخل می‌شود با اطلاعات دیگر و مرتبط با موضوع مقایسه می‌شود و تنها پس از کنترل دوباره امکان آپلود روی ویکی‌پدیا وجود دارد. بنابراین میزان اشتباهات ویکی‌پدیا پایین خواهد آمد». او همچنین ادامه می‌دهد: «مشکل ما فارسی‌زبانان در تولید محتوای ویکی‌پدیا یا استفاده از محتوای آن این است که با آن و چگونگی استفاده از آن آشنا نیستیم. در کدام‌یک از دانشگاه‌های ما می‌بینید که واحدی به اسم ویکی‌پدیاشناسی وجود داشته باشد. حتی در رشته‌های مرتبط با موضوع ارتباطات نیز چنین درسی ارائه نمی‌شود. در بین مهارت‌های هفت‌گانه آی‌سی‌دی‌ال هنوز استفاده و ساخت ویکی‌پدیا به رسمیت شناخته نشده است. ما استفاده از ویکی‌پدیا را بلد نیستیم و آموزشی هم در این زمینه نمی‌بینیم. درصورتی‌که آموزش در این زمینه جزء یکی از واحدهای درسی در رشته‌های مرتبط در دنیاست». او همچنین ادامه می‌دهد: «استفاده از ویکی‌پدیا به‌هیچ‌وجه به معنی کنارگذاشتن دانشنامه‌های سنتی و رد اعتبار آنها نیست بلکه به معنی کنارگذاشتن تفکر مرتجعانه در حوزه علم است. انتقاداتی هم که به ویکی‌پدیا می‌شود به معنی اشکال‌داشتن آن نیست. اینکه یک دانشجوی کاردانی یا کارشناسی تمام پژوهشش را از ویکی‌پدیا کپی کرده، مشکل آن دانشجو،‌ من استاد و نظام آموزشی ماست».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.