پشتپردههای فنی برجام در میزگرد سیروس ناصری و پژمان رحیمیان:
برنامه هستهای نیاز به تنفس دارد
شرق: متن توافق جامع در یکماه گذشته انواع تعرضها را به خود دیده است. متنی که خوانده ناخوانده، موردنقد قرار گرفته و تیم مذاکرهکننده را که 22 ماه بیوقفه برای دستیابی به آن تلاش کردند به انواع صفتها موصوف میکنند. در میزگردی با حضور پژمان رحیمیان عضو کمصحبت اما پخته فنی تیم مذاکرهکننده و سیروس ناصری، عضو اسبق تیم مذاکرهکننده به این انتقادها پرداختیم. این میزگرد در دفتر ایرنا برگزار شد. حوزه اختیار تیم مذاکرهکننده در چه سطحی بود؟ رحیمیان: کسانی که در مذاکره حضور داشتند کلیت بحثها را نمایندگی میکردند؛ وظیفه آن کسی که مذاکرات را پیش میبرد این نیست که در همه موضوعات خودش تخصص داشته باشد بلکه نظراتی را که در داخل کشور و در طول مذاکرات وجود داشت در جلسات نمایندگی میکرد. درباره همه چیز در اینجا بحث و تصمیمگیری میشد و آنچه مطرح و تأکید میشد چیزی بوده که در داخل و در حوزه فنی روی آن اجماع بوده است. در حوزه سیاسی هم همین بود. در سازمان انرژی اتمی بعد از توافق ژنو کارگروههای جداگانهای تشکیل شد که درباره موضوعات بهطور محرمانه بحث میکرد. کار ما این بود که طرحها و پیشنهادات را بررسی فنی کنیم. دکتر صالحی از چه زمانی به مذاکرات ملحق شدند؟ رحیمیان: دکترصالحی زمانی آمدند که در بحث غنیسازی مشکلاتی پدید آمده بود. مکتوبات همه مذاکرات را داریم و بعدها مینویسیم؛ آمدن وی راهگشایی کرد. توافق در پیچ کنگره مانده است. پیشبینی شما از رفتار کنگره چیست؟ ناصری: نقد برجام درحال ایجاد فرسودگی است؛ آنچه در آمریکا رخ میدهد در راستای رقابتهای سیاسی و فعالیتهای تبلیغاتی جناحهاست. من بر این اعتقادم که برجام از کنگره آمریکا عبور خواهد کرد. دموکراتهای سنا در حال تنظیم زمان هستند، آنها میخواهند زمان بخرند و بگویند کار سنگینی بوده تا کنگره را همراه کنند. اما اینکه چرا برخی دموکراتها به آن سمت پیوستند یکی از دلایلش این است که میدانند برجام از کنگره عبور میکند. ولی صحنه داخلی ما هم ایجاد دغدغه میکند؛ چراکه درباره توافقی که برای ما یک امتیاز است و تمامی اهداف کلان ما را تأمین کرده در داخل، بحثهای جنجالی ایجاد شده است. اغلب مخالفتها بنیاد اساسی ندارد؛ ما هم در سال انتخابات هستیم و مسائل داخلی در برجام تأثیر میگذارد اما ما باید تفاوتی با آمریکاییها داشته باشیم. آنها حد و مرزی در رقابت قدرت برایشان متصور نیست و متفاوتیم چون آنجا قدرت مسئله است و هر جناح برای کسب قدرت به هر قیمتی مسائل سیاسی را مطرح میکند. امید داریم وقتی بررسی مجلس به پایان رسید همه به سمت وفاق برویم؛ در متن توافق خوبی داریم و اگر بخواهد اجرا شود، همت خوبی از جانب همه میخواهد. آقای ناصری وجه تمایز مذاکره این دوره با دوره گذشته را چه میدانید؟ ناصری: مجموعه مذاکرهکننده فعلی بسیار محبوبتر هستند. به نظر من دلیل هم دارد و حق هم همین است چون کاری که در این دو سال انجام شد، قابل مقایسه با کاری نیست که در دوره اول مذاکرات انجام شد. البته باید گفت در آن زمان نظام با یک وضعیت کاملا غیرمنتظره مواجه شد، بنابراین درک خوب شرایط، تحلیل و بررسی وضعیت میدانی و فنی، تنظیم یک برنامه؛ درعینحال چگونگی تنظیم وضعیت سیاسی در وهله نخست فکر، بررسی و طراحی عمیق نیاز داشت، اما هدفی که در آن زمان وجود داشت بیشتر متمرکز بر این بود که برنامه باید تکمیل شود، دید این بود که ما مذاکره واقعی نخواهیم داشت تا روزی که به این نقطه برسیم که طرف مقابل بداند گریزی غیر از توافق با ما ندارد. وگرنه هیچ منطقی نداشت که دنیا بخواهد غنیسازی ما را بپذیرد. رحیمیان: صنعت هستهای کشور ما جای توسعه زیادی دارد، ما در یکسری حوزهها که برایمان مهم بوده و اهمیت استراتژیک داشت، بیشتر جلو رفتیم. در یکسری حوزهها با همکاری مراکز علمی و تحقیقاتی دنیا خیلی راحتتر و سریعتر میتوانیم به اهدافمان دست پیدا کنیم. البته برای تحقیق و توسعه نگرانی نداریم که کسی با ما همکاری کند یا نکند، همچنین این برایندی که الان وجود دارد و هیأتهایی که به ایران میآیند و میروند، نشان میدهد رقابتی در همه حوزهها حتی در حوزه هستهای وجود دارد. تاکنون از کدام کشورها پیشنهاد همکاری گرفتهاید؟ رحیمیان: پروژههای بینالمللی معمولا فراملیتی است و چند کشور با هم، یک پروژه خیلی بزرگ را با سرمایهگذاری زیاد انتخاب میکنند و با همدیگر کار میکنند. تاکنون در چند پروژه که ایران هم تمایل داشته، پیشنهاد مطرح شده، حتی قبل از برجام؛ البته ممکن است عملیشدن آن به اجرائیشدن برجام منتهی شود، ولی نفس وصول این پیشنهادها نشان میدهد در حوزههای دیگر ما در بحث تحقیق و توسعه خیلی نگرانی نداریم. آیا بحث ایزوتوپهای پایدار که با روسیه در حال مذاکره بودید، به نتیجه رسیده است؟ رحیمیان: در رابطه با بحث ایزوتوپهای پایدار، سازمان یک برنامه از چند سال قبل داشته است. ایزوتوپ پایدار چیزی بود که در مذاکرات از طرف خود ما مطرح شد، چون یکی از روشهای تولید ایزوتوپ پایدار، استفاده از سانتریفیوژ است که البته این نگرانی را دارد که ممکن است در مکان و مقصدی دیگر استفاده نشود. ما هم چون بنایمان بر شفافبودن در فعالیتهای هستهای است با توجه به درخواستی که بود، قرار شد کشور روسیه در این موضوع با ما همکاری کند. شرکت یوونکو، روسیه و آمریکا سه تولیدکننده اصلی و محدود ایزوتوپهای پایدار هستند. همکاری با روسیه با توجه به اینکه ما با روسیه تعاملات بهتری داریم کمک میکند ما به توفیقات بهتر و سریعتری دست پیدا کنیم و هم اینکه دیگر بهانهای هم وجود ندارد، چراکه یکی از کشورهای 1+5 است. چین هم قرار است در مورد بازطراحی آب سنگین اراک همکاری کند؟ رحیمیان: چین هم یکی از کشورهایی است که از نظر ما میتواند در حوزه آب سنگین همکاری خوبی با ما داشته باشد. من دوباره تأکید میکنم ما از باب انجام هیچکدام از این کارها نیاز به کشور دیگری نداریم اما از آنجایی که قرار بود در حوزه رآکتور اراک مواردی را بپذیریم، در قبالش درخواستهایی داشتیم. درخواستهای ما یکی این بود که حتما باید در حوزه تأمین تجهیزات و حوزههای مالی، همکاری شود، به خاطر اینکه ما بتوانیم این رآکتور را خیلی سریع بازطراحی و راهاندازی کنیم. اگر اینها هم نبود، ما کار خودمان را طبق روال انجام میدهیم. به هر صورت هدف تیم مذاکرهکننده این بود در قبال محدودیتی که پذیرفته میشود، امتیازات متناسب با آن محدودیتها گرفته شود. کشور چین با توجه به اینکه سابقه همکاری اقتصادی و سیاسی با آن مشخص است، گزینه بهتری بود، ضمن اینکه صاحب این تخصص و دانش هم هست. بعضی از کشورها صاحب این دانش و تخصص نیستند یا اینکه فعلا آنقدر که با چین و روسیه تعامل داریم با آن کشورها نداشتهایم. تجربیاتی که ایران در مذاکرات هستهای پیدا کرده، چقدر به تعامل ایران با دنیا کمک میکند؟ ناصری: تجربه و تخصص مذاکره در سطح بالا در کشور وجود داشته است. دورانی هم کشور دیپلماسی سنگینی را تدارک دید و توانست نتیجه یک جنگ تحمیلی طولانی را درنهایت به نفع خودش رقم بزند. درواقع آنچه که برجام یک بار دیگر نشان داد این بود که هر کشوری بهخصوص کشوری مثل ایران، که مؤلفههای قدرت متعدد و تهدیدهای متعدد دارد، برای اینکه بتواند با آن تهدیدها مقابله کند و اهداف خودش را جلو ببرد، باید از توان دیپلماسی بهره ببرد. خیلیوقتها از دیپلماسی غفلت و بیشتر روی اهرمهای قدرت سختافزاری تکیه میشود. آنچه که برجام یک بار دیگر اثبات کرد این است که دیپلماسی اگر محور اصلی و هدایتکننده مجموعه قدرت کشور نباشد، حداقل بخش عمدهای از آن است. امیدواریم با استقرار برجام در صحنه اجرا، با حسننیت طرفین، با پایدارشدن این توافق و نقش دیپلماسی،جایگاه آن به وضعیتی برسد که مقتضیاش است. شاید در یکی، دو سال آتی، شاهد تحول در روابط ایران و اروپا باشیم. البته ممکن است تأخیری پیش بیاید. به نظر میآید دستگاه سیاسی کشور، اولویتهایی برای خودشان تعریف کردهاند، ابتدا رسیدن به توافق با گروه 1+5 و بلافاصله و شاید با یک اهتمام فوری و جدی رسیدگی به وضعیت منطقه و شاید در امتداد این، بازسازی روابط با مجموعه کشورهای دنیا، ازجمله اروپا. به نظرم این یک اولویتبندی درست است. امیدواریم در ماههای اول شاهد تحولاتی در منطقه باشیم و بحرانهای منطقه به سمت راهحل منطقی هدایت شود و درنهایت به یک وضعیت باثبات در منطقه برسیم، اما بهطور کلی میشود به آینده روابط ایران با اروپا بسیار امیدوار بود. آقای صالحی در مجلس تمامقد از این توافق دفاع کردند. روز جمعه در تلویزیون بزرگواری گفت در بحث فنی آشغال تحویل گرفتید و به ایران برگشتید. نظر شما دراینباره چیست؟ رحیمیان: درباره بحث فنی، آقای صالحی بهعنوان شخصی که از طرف نظام متصدی این صنعت در کشور هستند، نظرشان را گفتهاند. آن دوستانی که نظر دیگری دارند یا تعابیر دیگری استفاده میکنند، ما نمیتوانیم مانع گفتنشان بشویم. بههرحال صنعتی پایدار است که باید چرخه تولید آن با چرخه مصرف آن به صورت متعادل پیش برود. آنچه ما سعی کردیم در بُعد فنی پیگیری کنیم، براساس چند اصل بوده است: 1- هیچکدام از تأسیسات ما بسته نشود؛ 2- آنچه به اصطلاح در فعالیتهای ما باقی میماند، تعادل چرخه تولید و مصرف ما در این 10 سال برابر باشد؛ برای مثال یک چیزی سازمان انرژی اتمی به ادبیات مذاکرات و ادبیات سیاسی اضافه کرد به اسم «190هزار سو»؛ این هدف غایی کشور در مذاکرات شد. اما باید به این توجه کنند که این «190هزار سو» در چه سالی باید محقق بشود و ما در چه سالی به آن نیاز داریم؟ قراردادهایی که الان داریم چه میگوید؟ اصلا اگر 190 هزار سو را الان داشتیم، میتوانستیم از این مقدار تولید استفاده کنیم؟ اتفاقا ذکاوت دوستان در تیم مذاکرهکننده در این نکته بود که ما برای بعضی از فعالیتهایمان به زمان نیاز داریم. با آن روش و شرایطی که ما UF6 را تولید کردیم، نمیتوانستیم 400 یا 500 تن تولید کنیم، ما حتما به وقفه و تنفسی نیاز داشتیم که بتوانیم مقداری سیستمها را تغییر دهیم که بتوانیم در اشل صنعتی تولید کنیم. «190هزار سو» هر سال به 300 تن UF6 نیاز دارد، بنابراین ما باید شرایط را در کشور به گونهای فراهم کنیم که در آن سالی که قراردادمان با کشور مربوطه خاتمه پیدا میکند و ما هم به تکنولوژیهای لازم برای استفاده از این مواد رسیدیم، بتوانیم هر سال دوام این ظرفیت نصبشده را برقرار کنیم. محدودیتها و مشکلات که در این چند سال گذشته داشتیم، واقعا دسترسی ما را به یکسری از تکنولوژیها و موضوعات کند کرده بود که در این برجام بر آن تأکید شده است. بعضی از دوستان همیشه موضوع را کمی میبینند؛ یعنی ما فکر میکنیم اگر غنیسازی خیلی زیاد باشد، خوب است، نهایتش این است که اگر این محدودیتها نبود، ذخیره میکردیم. اما تا کی؟ که این هم خودش جای بحث دارد. اگر این توافق هم نبود و ما همین رآکتور فعلی اراک را راه میانداختیم، قطع به یقین کشور برای اهدافی که در برنامه هستهای خودش دارد چه در حوزه رادیودارو چه در حوزه رادیوایزوتوپ و چه در حوزه تولید سوخت هستهای، حتما نیاز داشت که یک رآکتور با این قابلیتها در کشور بسازد. یک رآکتور با این قابلیتها الان در دنیا حدود 800 میلیون دلار تا یک میلیارد دلار قیمت دارد. ما به هر حال یک زیرساختی داشتیم با یک تأخیر و این رآکتور را تبدیل میکنیم به رآکتوری که بتواند به آن نیازها جواب دهد. در زمینه رآکتور تحقیقاتی آب سنگین فرایند برگشتپذیری چه میزان زمان میبرد تا به شرایط قبل از توافق برگردیم؟ رحیمیان: ما در بعضی از حوزهها برگشتپذیریمان سریع است، اما در بعضی از حوزهها این برگشتپذیری زمان بیشتری میخواهد، اما میخواهم ببینم هدف ما از برگشتپذیری چیست؟ در مورد رآکتور اراک هدف ما این بوده که رآکتوری داشته باشیم که نیازهای تحقیقاتی و تولیدی کشور را پاسخ دهد. خب بههرحال در زمانی این طراحی علمی برای این رآکتور انتخاب شد و ما با آن روش آن را طراحی کردیم و ادامه دادیم و به مرحله نزدیک راهاندازی بردیم. الان در خود سازمان گروههای تحقیقاتی داریم که روی نوعهایی از رآکتور مطالعه میکنند. اما برگشتپذیری طولانی است. منتها ما باید ببینیم در زمان برگشتپذیری چه کاری میخواهیم انجام بدهیم؟ آیا نیازی به این داریم یا نه، آیا با غنیسازی هم میتوانیم آن هدف را محقق کنیم. بر اساس برجام قلب رآکتور را در میآوریم و بعد دیگر آن قلب قابلاستفاد نیست. از بین گزینههای مختلفی که مطرح بود، ما ترجیح دادیم این را حفظ کنیم و در کانالهای سوخت آن قلب، بتون ریخته شود. برخی از اظهارنظرها درباره ریختن بتون بهقدری عوامانه است که بیان آن از متخصصان بعید است. من فکر میکنم اگر کسی برجام را بخواند یا حداقل پاراگراف دوم در ضمیمه یک را بخواند، واقعا متوجه میشود که قرار نیست داخل قلبی که قرار است بعدا در آن کار جدیدی انجام شود، بتونریزی شود. ما از نظر فنی، مسئولیت آن چیزی که به دست آمده است را میپذیریم. بهخاطر اینکه ما در مورد رآکتور اراک روبهجلو رفتهایم. از مرداد 93 تا تیرماه 94 در سطح کارشناسی بحثی درباره اراک صورت نگرفت و البته طرف مقابل هم تا زمانی اعتراف نکرد که قبول کرده است ولی جلسات کارشناسی هم در این زمینه درخواست نکرد. در جلسات ژنو آنها متقاعد شدند که تمام بهانهها در طرح ما رد شده است. ناصری: سؤال شما متوجه بعضی عبارات اخیر دکتر جواد لاریجانی بود. آقای جواد لاریجانی بسیار شوخطبع هستند و ضمنا در وضعیتهایی از نظر ژورنالیستی زبده و خبره هستند و ميدانند چگونه از این موقعیتها استفاده کنند. بهعنوان یک دوست توصیه من به ایشان این است که بعضی از مطالبی که ایشان گفتند شوخی طنزآمیزی نیست؛ شوخیهای تلخی است و با شناختی که از ایشان دارم، امیدوارم با یک بررسی مجدد، مطالبی را که گفتند بازبینی کنند و انشاءالله جبران کنند. آنچه که ایشان در مورد بتونریزی در قلب رآکتور قبلی که قرار است کنار گذاشته بشود گفتند، واقعا آزاردهنده است. من شنیدم ایشان گفتهاند که این تحقیر ملت ایران است. ملت ایران بسیار بزرگتر از این است که بخواهد با یک موضوع پیشپاافتاده مثل چگونگی انبارکردن یک ابزاری که قرار نیست از آن استفاده کنیم، تحقیر بشود. مهمتر این است که این نوعی توهین به دانش، علم، ذکاوت، زیرکی و هوشیاری افراد دانشمند و متخصص این رشته در سازمان انرژی اتمی بهخصوص شخص مهندس رحیمیان و آقای دکتر صالحی است. نظر شما درباره آنچه در مورد اراک به دست آمده، چیست؟ ناصری: اینکه درباره اراک میگویند ضرر کردهایم یعنی با بهینهسازی کار صنعتی مخالف هستند. با توجه به اینکه اراک جدیدی، مدرنتر از قبل و با ضریب اطمینان بالاتر از قبلی ساخته خواهد شد. در این شرایط تنها دلیلی که میتوانند درباره اراک مطرح کنند این است که بگویند ما فعلا بازفراوری پلوتونیوم نخواهیم داشت حال آنکه بازفراوری پلوتونیوم اصلا در برنامه هستهای ایران وجود ندارد، اگر یک روز این برنامه وجود داشت راه باز است ولی فعلا قرار نیست بازفراوری داشته باشیم. اگر این بحث را کنار بگذاریم، هیچ منطقی، چه فنی و چه استدلالی وجود ندارد که آنچه در اراک به دست آمده را مخدوش کنیم، همین استدلال در مورد تمام نکات دیگر هم جاری است. سازوکار حل اختلاف در برجام را چگونه ارزیابی میکنید؟ ناصری: مانند هر قراردادی یک سلسله مراحل برای حل اختلاف در این مذاکرات هم پیشبینی شده است و از این طریق اختلافات را قبل از یک مرجع نهایی که قهرآمیز است حل میکند. ایراداتی که گرفته میشود به این نکته برمیگردد که میگویند طرف مقابل شورای امنیت را دارد و شورای امنیت هم دست خودشان است. اتفاقا در برجام همه فرصتها برای ایران فراهم شده که ادعاهای خود را مطرح کند و خواهید دید که عمده ادعاها از طرف ایران خواهد بود. در پاراگراف 37 متن اصلی و همچنین بیانیه جمهوری اسلامی ایران این بحث مطرح شده که اگر طرف مقابل به تعهدات خود عمل نکند، ایران فقط به وضعیت سابق برنمیگردد بلکه قدمهای فراتر از آن برمیدارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.