|

مروری بر نقاشی‌های «نرگس موسوی»

فرشتگان بر فراز شهر تهران

سهراب هادی

نقاشی‌های «نرگس موسوی» در گالری «طراحان آزاد»، گزارش‌هایی نیستند از شهری که هیچ‌چیزش ماندنی نیست. شهری که هویت معمارانه‌اش را سال‌هاست از دست داده، شهری با قاب‌های دلگیر، که پنجره‌اش انگار هیچ‌کجا باز نمی‌شود؛‌ نقاشی‌های نرگس موسوی با عنوان: فرشتگان در شهر تهران، در نگاه اول بسیار فرم‌گرا به نظر می‌رسند، اما با تأملی در هریک از آثار هرکدام به‌نوعی مخاطب را درگیر معنای خود می‌کنند. انگار که این دیوارها برای این مجموعه ساخته شده‌اند و نه‌اینکه با نگاه موشکافانه نقاشی جست‌وجوگر، نقاشی شده باشند. نقاشی‌های نرگس موسوی جدای از فرم و رنگ‌آمیزی‌های غیرمتعارف و گاه شگفت‌انگیز، که از ویژگی‌های بارز این آثار است، فضایی بسیار خاص دارند، چراکه فیگورها و ریتم‌های آثار در این مجموعه، همواره با مفاهیمی که رو به تجزیه و اضمحلال هستند، طراحی و نقاشی شده‌اند. انگار که نقاشی با انتخاب این فرم‌ها قصد آن را دارد تا به یادمان بیاورد که زندگی چیزی گران‌بها‌تر و پایدارتر از آن است که در گذر زمان نابود شود یا از بین برود.

او، نقاش و راوی معنایی است که شناخت واقعیت‌ها، در شرایط اجتماعی، در پس چهره انسان‌ها هویداست و این حقیقت را در آثارش نشان می‌دهد که اندیشه در ساحت عقلانی نیازمند گویش رویدادهای اجتماعی در هنر هر زمان است. نقاش دل‌مشغولی‌اش روایت جریان‌هایی است که در میان فهم زیبایی‌شناسی، در تحول‌های اجتماعی رنگی دیگر از واقعیت‌های تاریخی را به خود گرفته‌اند و این تحول در پرتره هنر روز، چگونه توانسته است منطق اجتماعی یک تصویر از هر «پرتره» را در چالش فهم زیبایی‌شناسانه آن به یک محتوای جذاب تبدیل کند؟ که خود آن موضوع دستمایه‌ای است بر آثار ارائه شده در این نمایشگاه. باید گفت: در هنر تجسمی معاصر و نیز در هنر تجسمی کلاسیک شرق، مسئله نور و تاریکی و آنچه غلبه نور بر ظلمت خوانده می‌شود، مفهومی است به وسعت تاریخ هنر شرق؛ همان تاریخی از هنر که هنرمند معاصر آن را باید خوب بشناسد و با همان زبان در تاریخ هنر معاصر با مخاطب حرفی تازه را در مفاهیم اجتماعی روایتی هنرمندانه داشته باشد. نور، در آثار نرگس موسوی برگرفته از همان مفاهیم آیینی است که در کهن‌زمین ایران، نور و ظلمت در دنیای پیرامون ما اموری هستند نسبی و هر نوری مادی در مقابل نور حقیقی تاریکی است و تاریکی نیز می‌تواند نوری نه‌چندان روشن باشد و نور، روایت روزهایی متفاوت از تاریخی در هر اجتماع است که ما هرروز شاهد روایت‌های همه روزهایش هستیم. میل به تعالی در آثار این نمایشگاه وجه مشترک آثار است چراکه وقتی در مقابل هریک از آثار قرار می‌گیری، به‌گونه‌ای از مسائل و جریان‌های بسیار «مادی»، «روزمره»، «آنی» و «سودجویانه» دور می‌شوی، درواقع چنین اثری باید چنان روحی داشته باشد که مخاطب را در مقابلش به تأمل و اندیشه وادار کند و این‌گونه است که توأمان هنرمند، مخاطب و جامعه به مرتبه‌ای بلند، حتی در کوتاه‌‌مدت، هدایت می‌شوند. تا تمامی مواردی که برای رسیدن به تعالی یک جامعه مورد نیاز است، از شما و من در فرهنگ و هنر و ارتباطات اجتماعی و مناسبات اجتماعی نیز دور نشود. این موضوع در فرهنگ، هنر، شعر و حتی در نثر حُکمای ما نیز و به خصوص در نگارگری ایران به معنای اخص آن بسیار مشهود است و به‌گونه‌‌ای آثار ارائه‌شده در این نمایشگاه نیز زیرساخت‌های فرم‌هایش برگرفته از نگارگری‌ها و بیان روایت‌های متون ادبی ایران است که این نیز حکایت از وام‌دار‌بودن هنرهای تجسمی شرق معاصر از ادبیات کلاسیک است. درواقع تمامی ساحت خیال در هنر است که نقاشی به‌گونه‌ای به تصویرکشیدن روایت‌های تاریخی و بیان مفاهیم اسطوره‌ای هر عصر آن است و این نمایشگاه نیز از همین معنا برخوردار است و این حکمت هنر شرق و هنر اصیل معاصر ایران اسلامی امروز است. نگارخانه «طراحان آزاد» که برگزاری نمایشگاه‌هایش به‌گونه‌ای انتخاب چهره‌های شاخص نسل و کوشش در معرفی هنرمندانی است که زبان و بیانی نو را در هنر معاصر ایران نقش می‌زنند در برگزاری هر دوره از نمایشگاه‌هایش با دشواری‌های بسیاری روبه‌رو بوده است. اما، شاهد فعالیت‌های هنرمندانه‌‌ای در دوره چندین‌ساله حیات هنری آن بوده‌ایم که سنت زمستانی‌بودن «هنر معاصر» را به گرمای روزهای تابستان در هنر معاصر مبدل کرده است و تداوم فعالیت‌هایش را نیز مستدام خواستاریم و همین اعتقاد و عشق به بقای ابدی و آزادی در هنر است که علت برگزاری این نمایشگاه نیز هست و این خود نیز همان علت عدم ظهور عشق در میان بیشتر مخاطبین است که به گونه‌ای همان محبوب‌شدن فطرت مخموره آنان است؛ آنانی که به اشتباه به دنیا و امور فانی دل بسته‌اند و نهایتا از مرگ بیزار شده‌اند. درواقع مرگ برای محجوبانی که آن را فنا و نیستی می‌پندارند ناپسند است، چراکه فطرت هنر و خود فطرت نیز از فنا و عدم، تنفر دارد و از موت گریزان است، «محی‌الدین بن عربی» نیز معتقد است:«معشوقِ فطرت، امری دائمی و زوال‌ناپذیر است و «نشئه باقیه معشوق در هنر»، خودِ فطرت است». و چنین است که وقتی انسان به صورت خلیفه خدا خلق می‌شود و نماینده او، در زمین است، و این خلافت، که خلافت تکوینی است و نه اعتباری، پس انسان نیز همانند آفریدگارش دارای اختیار قدرت و آزادی در خلق اندیشه و اثر هنری است و هیچ امری به طور تکوینی نمی‌تواند آزادی در هنر را مخدوش دارد و عین ثابتِ انسان کامل (همان حقیقت محمدیه) و یا به‌گونه‌ای دیگر، هنر بیان معنای «محمد وجود» هنرمند است، و اینگونه است که در بیان مفهوم «عجایب‌المخلوقات» در این نمایشگاه، هنرمند بر سایر اشکال و در مقام صاحب هنر، با تکیه بر «محمد وجود» در همه مراتب آفرینش اثر، به‌گونه‌ای زیسته است تا در نگاه به «عجایب‌المخلوقات» مخاطب را با عجایب خلقت روبه‌رو کند، و در سویی دیگر، در بیرون از تیرگی و در فضای نور و در مقام بالای حقیقت وجود، یعنی در مقام خلیفه الهی و بارگاه کرامت انسانی، ظهور و حضور فرشتگان و ملائک است که حضور فرشتگان در تهران، متن و موضوع ماهیتی و مفهومی آثار نمایشگاه نقاشی‌های نرگس موسوی است و گویای آن است که در حضور ملائک و در ماهیت نور بیرون از تیرگی، به‌راستی انسان، تنها موجودی است که با دو دست «جمال» و «جلال» خداوند به منصه ظهور و خلقت راه یافته و سپس خالق هستی به این خلقت خود، بر خویش مباهات کرده و «فتبارک‌الله احسن الخالقین» می‌‌گوید، و به این سان است که انسان تنها موجودی است که بر صورت خداوند آفریده شده است که: «ان الله خلق آدم- علیه‌السلام- تمامی صورته»، و این‌گونه است که نقاش در مقام بیان لطافت، معنی را در حدیث رنگ و قلم به وجد آورده است. زیرا که نقش او، نقش دیدار فرشتگان در تهران است که این همان دیدار نقاش با خویش است و نیز این لقاست که با قلم، نقش ذکر و معنی گرفته است و صاحب اثر به آن اندیشه کرده است که: من در تردید «ندیدن» و «دیدن» فرشته‌ها باقی نمی‌مانم و لذت دیدار فرشتگان را خود به جان قلم می‌چشانم. زیرا من به دیدار آنها مشتاق‌ترم تا قلم و رنگ، و، این‌گونه است که: «انی اشد شوقا الیهم». البته روشن است که این شوق و اشتیاق در مقام کثرت و تفصیل در اثر است، نه در ساحت وحدت و اجمال. اما، مرا راهی جز دیدار فرشتگان نیست. و راوی در متن اثر، با اقلیم شهر و با برگرفتگی معنی از ادبیات حکیمانه در حکمیت مغانی نقش کلام را این‌گونه زده است که: «در ره معشوق، جان را باختن/ بازی طفلانه می‌دانیم ما». که ملااحمد نراقی از علمای اهل معرفت در این‌باره می‌گوید: «هیچ دلی نیست که از لمعه محبت در آن نوری نه، ‌و هیچ سری نیست که از نشأت آن در او، شوری نه!» آری، عشق در پهنه هستی و در معنای هنر، بیان جوهر وجودی انسان است. و علت آفرینش کائنات، و به تعبیر امام در «مصباح الهدایه»: فان بالعشق قامت السموات، یعنی آنکه، آسمان بر پایه عشق استوار است. و همین معنی را ملاعبدالرحیم دماوندی در رساله اسرار حسینی، چنین توصیف کرده است که: اگر عشق نبود، هیچ موجودی تحقق پیدا نمی‌کرد، بنابراین، حرکت علم از نیستی به هستی، برخاسته از عشق است و این عشق، آنگاه که در پی جست‌وجوی فرشتگان در شهر تهران در پهنه بوم و رنگ و نقش و طرح و خط و معماری در تجلی هنرمندانه‌ای مکاشفانه و شاهدانه بر ذات حقیقت‌گرای نقاشی در پی یافتنِ حقیقتی از معنای انسان در امروز جهان به جست‌و‌جو برمی‌خیزد تا خیزران هستی را در ظهور فرشتگان و در تهران بجوید، در ساحت خیال و در عالم هنرمندانه‌ای این‌چنین، این چنین که در آثار این نمایشگاه است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.