گفتوگو با پیروز حناچی دبیر شورایعالی معماری و شهرسازی درباره نابودی فضاهای سبز خصوصی و عمومی
قانونهای بلااستفاده و باغهای بیدفاع
نگار حسینی : باغهای تهران یکییکی از بین میروند و جایشان را به برجها میدهند. از هرکه بپرسید، میگوید هزار و یک قانون هست که دستها را برای نابودکردن باغها میبندد. اینها اما گویا همه در نوشتههاست اما در تصاویر، دستها برای قطع درختان کهنسال باز است. سادهترین سوالی که باید پرسید، این است که چطور قانون منع قطع درختان اجرا نمیشود؟ با «پیروز حناچی»، دبیر شورایعالی معماری و شهرسازی، در وزارت راه و شهرسازی درباره نابودی باغهای تهران گفتوگو کردهایم:
آمارها از تخریب چهارهزار هکتار از باغهای تهران ظرف 10 سال گذشته حکایت دارد. آیا امکان برخورد قانونی با تخریب باغها بهویژه در کلانشهرها و تهران وجود ندارد یا از اساس به این اهرمهای قانونی به هر دلیلی بیتوجهی میشود؟ «حبالدنیا رأس کل خطیئه»؛ دلبستگی به دنیا منشأ همه فسادهاست. تمامی دلایل در تخریب باغهای شهرها را میتوان در همین جمله خلاصه کرد... اما در مورد تخریب باغها باید بگویم این حوزه یکی از حوزههایی است که بررسیها نشان میدهد قانون، ضابطه و دستورالعمل در مورد آن کم نیست. باغها یکی از مواردی هستند که شورای انقلاب در همان چند ماه اول انقلاب که مجلس وجود نداشت، به آن پرداخته است. دستورالعملهای سفتوسختی در مورد باغها وجود دارد که نشان میدهد همیشه این نگرانی درباره آنها وجود داشته است. حتی قوانینی وجود دارد که براساس آن اگر کسی باغش- باغی که مالک آن است- را از بین ببرد، میتوان باغ را مصادره کرد. یعنی میخواهم بگویم قوانین تا این حد محکم است... در سال 82 اتفاقی افتاد که ما خیلی به آن اعتراض کردیم چون تصمیم شورای شهر برای قانونیشدن این امر کافی نبود و مراجع حاکمیتی باید آن را تأیید میکردند که مخالف بودند. در آن سال ایدهای مطرح شد که برای حفظ صددرصد باغها، 30 درصد آنها را حفظ کنیم. ایده، ایده جذابی بود و بر این اساس تدوین شده بود اقداماتی که تاکنون انجام شده، مؤثر نبوده و باید اقدامات مؤثری انجام دهیم. بعدها در دستورالعملهای طرح تفصیلی تهران هم ردپای این ایده دیده شد و درواقع حالت قانونی به خود گرفت. امروز وقتی به گذشته و اجرای این مصوبه نگاه میکنیم، میبینیم بخش عمدهای از باغهای شهر دستخوش تغییر شدهاند. براساس گزارش رئیس کمیسیون محیطزیست شورای شهر، بین چهار تا شش هزار هکتار از باغهای شهر تهران ظرف 10 سال اخیر نابوده شدهاند- بهدنبال تدقیق میزان و موقعیت آن هستیم و امروزه با فناوریها خیلی راحت میشود آن را معلوم کرد- ما درحالحاضر در شرایطی هستیم که آرامآرام اطلاعات را بهروز میکنیم. درواقع گویا بعد از آواربرداری، جمعآوری اطلاعات وضع موجود و سپس و طراحی برای آینده را آغاز کردهایم. امسال مطالعات مجموعه شهری و طرح کالبدی ملی را آغاز کردهایم در مورد باغها همانگونه که بهاجمال اشاره کردم، قانون کم نداریم. قانونی داریم به نام قانون حفظ و گسترش فضای سبز در شهرها، مصوب سال 1359 شورای انقلاب، بعد از آن دستورالعمل آییننامه اجرائی حفظ و گسترش فضای سبز مصوب سال 1389 و بعد از آن قانون حفظ زمینهای کشاورزی و فضای سبز را داریم و طرحهای تفصیلی و جامع شهر و انواع و اقسام قوانین دیگری که اجرای آنها میتواند نگهداری از باغها را تضمین کند. با وجودی که به گفته شما قوانین تاق و جفتی در زمینه حفظ باغها وجود دارد، باغها بهویژه در کلانشهرها بهسرعت نابود میشوند. بهنظر میرسد این قوانین کارا نبوده یا از اساس اجرا نشدهاند.گیر کار کجاست؟ در اینگونه موارد وقتی قوانین کارا نیستند، بدونشک گیر کار در دست مجریان قانون است. یعنی قانون مصوب هست ولی مجری بهدنبال اجرای قانون نرفته است. اگر کسی باغش را در شهر از دست دهد و تخریب کند- کمااینکه اگر کسی پروانهای بگیرد و درخت داخل ملکش از بین ببرد- طبیعتا شهرداری باید مدعی باشد. وقتی به هر دلیلی نظام مدیریت شهری حساسیت خود را از دست میدهد، این اتفاق یعنی نابودی باغها ممکن است حادث شود. درحقیقت نظام مدیریت شهری تولیت شهر را به نمایندگی از مردم شهر دارد، مثل مدیرعاملی است که اعضای شورای شهر هیأتمدیره آن هستند و مردم شهر سهامداران. اینجا یک سؤال مطرح میشود که آیا حفظ فضای سبز در شهر باید برعهده مالکان گذاشته شود یا اگر شهر از فضای سبز حوزه خصوصی منتفع میشود، باید هزینه آن را مالکان بهتنهایی بپردازند؟ طبیعتا پاسخ این است که وقتی همه شهر از فضای سبز منتفع میشوند، شهر باید در این هزینهها مشارکت داشته باشد و درواقع شرایطی به وجود آید که مالکان برای حفظ فضا کمترین هزینه را بپردازند. وقتی چنین اتفاقی نیفتد یا خدایناکرده به عکس، روش نظام مدیریت شهری بهگونهای باشد که تخریب را تشویق کند، ممکن است هر اتفاقی بیفتد و این موضوع فقط مختص تهران نیست. تقریبا همه کلانشهرها در این وضعیت هستند. بهنظر میرسد شهرها چیزهای بد را خیلیزود بههم آموزش میدهند. اوایل میگفتیم تخریب باغها در شهرها بابت بیشترشدن درآمدهای شهرداری است؛ الان اگر ظرف دو دهه اخیر بودجه شهرداریها در مقابل اقداماتی که انجام دادهاند را مقایسه کنید، میبینید بحث بودجه نیست و این چیزی فراتر از بودجه است. شهر خیلی بیش از آنکه نیاز داشته باشد در حال کسب درآمد است. ولی این درآمد بهظاهر عظیم، ناشی از بیتوجهی به شرایط زیستمحیطی شهرهاست که بخشی از آن باغها هستند، درحقیقت عدم انضباطی که در شهرها وجود دارد، به این موضوع دامن میزند. برای مثال، بودجه جاری شهرها و بودجه عمرانی و رشد این دو ردیف را در بودجهشان مقایسه کنید. سرجمع بودجه چقدر رشد کرده، بودجه عمرانی و جاری چقدر رشد کرده است. بودجه جاری خیلی بیشتر از بودجه عمرانی و نرخ رشد بودجه شهر رشد میکند؟ البته مشکلی هم وجود دارد که همه گردش مالی نظام مدیریت شهری بهصورت شفاف در بودجه منعکس نیست که اگر باشد، وضع از اینکه باید باشد بدتر است. ما بهواسطه فروش باغات، فضای سبز شهر را صرف دادن حقوق و دستمزد و اقلام مصرفی بدون بازگشت سرمایه دائمی به شهر میکنیم و این ناعاقلانهترین کاری است که میشود در یک شهر انجام داد. بهطورقطع اگر هزینهای از این جنس میکنیم باید صرف زیرساختها و زیربناهایی باشد که شرایط زندگی را در شهر بهتر میکند. برای مثال یکپارچهکردن فضاهای عرصه عمومی که مردم به شکل یکسان بتوانند از آن استفاده کنند، بهنوعی سرمایهگذاری است اما اگر این درآمد صرف فربهترکردن نظام مدیریت شهری شود، مسیر را بهعکس رفتهایم. مدیریت شهری باید به هزینههای نگهداری از باغها کمک کند. چرا هنگامی که مالکان به فکر تخریب باغها میافتند، مدیریت شهری پیشنهاد جذابی به آنها برای خرید باغ نمیدهد؟ همه اینها این فرصت را ندارند. قطعات بزرگی که امکان پیوستگی بههم را فراهم میکنند مثل باغهای کن، این امکان را دارند، اما باغهایی که حدود دو هزار مترمربع و در نقاط محلی شهر هستند، چنین پتانسیلی را نداشته یا مالکان تمایلی به فروش ندارند اما درهرحال، دلیلی برای تخریب آنها وجود ندارد. به هر صورت، این یک جهتگیری عمومی و تصمیم راهبردی است و یکی از ایرادها این است که این عرصههای سبز در لایههای GIS شهر تحت عنوان G تعریف نشده و در لایههای R تعریف شدهاند که خیلی ساده میشود در آنها ساختوساز کرد. اینها بیدقتیهایی بوده که در تهیه طرح تفصیلی تهران بهعمد یا غیرعمد، اتفاق افتاده است یکی از مواردی است که اینها بهعنوان لایه G باید فضاهای عمومی و خصوصی را دربر گیرد. شما به قانونی اشاره کردید که براساس آن اگر مالکان باغ بخواهند به طریقی باغ را از میان ببرند، میشود مصادره هم انجام شود. تاکنون هیچ مصادرهای اتفاق افتاده است؟ کسی هم شکایت نکرده و کسی از این ظرفیت استفاده نکرده است که مصادرهای صورت گیرد. چه دستگاهی باید شکایت و درواقع از این ظرفیت بهنفع شهر استفاده میکند؟ اصلیترین دستگاهی که درگیر این موضوع میشود، خود نظام مدیریت شهری است. ما بهعنوان دستگاه حاکمیتی، در لایههای بعدی قرار داریم. ما باغهایی را داریم که در عرصه R 122 قرار گرفتهاند یعنی طبق ضوابط، الان پنج طبقه و 300 درصد تراکم در 60 درصد زمین، اما در عمل براساس مصوبه باغات، مجوز 11 طبقه به آنها داده شده خیلی از این باغات در کمیسیون تشخیصدهنده باغات (کمیسیون ماده 7 تشخیص باغات در شورای شهر) هنوز باغند. در طرح تفصیلی و طرح جامع جدید تهران یک نگاه راهبردی حاکم شده است. در نگاه راهبردی، طرح مقداری انعطافپذیرتر میشود. وقتی میخواهیم چنین کاری کنیم باید دائما شهر را رصد کنیم و ببینیم چنین خواستهای تحقق یافته است یا خیر و اگر نه Action Planهایی ارائه کنیم تا به هدف دست یابیم. متأسفانه در بخش دوم فعال عمل نکردهایم. علت این بوده است که در حد فاصل سالهای 90 تا 92، درگیریهای بین دولت و شهرداری موجب شد نهادی که وظیفه مانیتورینگ داشت، یعنی نهاد برنامهریزی و مدیریت شهر تهران، منحل شد. این مجموعه، مجموعهای بود که براساس توافقی که وزارت مسکن قدیم با شهرداری تهران داشت، هدف آن برنامهریزی تصمیمسازی و تهیه طرح تصویب آن و مانیتورینگ شهر تهران بود. این نهاد که مسئلهیابی و تولید سند میکرد و برای مشکلات، راهحل ارائه میکرد، کار مشترکی بود میان وزارت مسکن و شهرداری. در دوره قبلی که خود من بر همین مسند بودم، این باب باز شده بود. درحالحاضر و با شرایطی که وجود دارد، چه برنامههای مؤثری میتواند در زمینه نگهداری از باغهای شهر تهران اجرا شود؟ یکی از برنامهها، تهیه شناسنامه برای باغهاست؛ یعنی پلاک ثبتی؛ اینکه درختانی که در باغ قرار دارند، چه عمری دارند و در چه موقعیتی هستند. این مورد حتی در دورههایی قبل از انقلاب نیز هم در محورهای اصلی و شناختهشده اجرا شده بود؛ مانند محور انقلاب- ولیعصر و در دورههای کوتاهی بعد از انقلاب، بیتوجهی به این مورد سبب شد امروز چشمانداز خیابان انقلاب و حتی در مواضعی از خیابان مهم ولیعصر از بین برود. امروز اگر از تقاطع یادگار امام و آزادی به شرق یا غرب نگاه کنید، آن چشمانداز چنارهای قدیم را در خیابان انقلاب نمیبینید. تهیه شناسنامه برای فضای سبز شهر و ارائه گزارش دورهای از وظایف شهرداری بوده است. پیشازاین، درستکردن شناسنامه برای درختان شهر تهران اجرا شده بود. وقتی این شناسنامهها درست شود، مشابه آنچه درباره درختان شهر تهران اتفاق افتاد و بعد هیچ نظارتی نباشد، انگار این کار هیچ تأثیری نداشته است. چه تضمینی وجود دارد که شناسنامهدارکردن باغها به سرنوشت شناسنامهدارکردن درختان تبدیل نشود؟ داریم این موضوع را دنبال میکنیم که مجددا آن را به راه بیندازیم. این البته در قانون برای باغها هم دیده شده است. بههرحال قانون شهرداری را موظف کرده است گزارش رصدکردن باغات را هر سال منتشر کند و هر پنج سال این شناسنامه را تجدید کند، اما به شکل مدون تهیه نشده است. این بحثهایی که من درحالحاضر به آن اشاره میکنم، اقداماتی است که در شورایعالی شهرسازی پیگیری میشود. اگر قانون شناسنامهدارکردن باغهای شهر اجرائی شود باید همه ذینفعان در آن همیاری کنند. شهرداری، دولت، نهادها و حتی مردم. مردم باید به این موضوع حساسیت نشان دهند. خوشبختانه در ملاقات مسئولان برنامهریزی استانها، کمیسیونهای ماده پنج و مدیران اقصینقاط استانهای کشور در تاریخ 17/12/93 با مقاممعظمرهبری، ایشان فرمودند به هیچ بهانهای حتی احداث مدرسه علمیه به حوزهها (اراضی کشاورزی و باغات شهر) تعرض نشود و خطاب به همه نهادها دستگاههای نظامی و انتظامی برای رعایت موضوع تأکید کردند. در کشور ترکیه اتفاقی که برای پارک گزی افتاد پایههای حکومت آقای اردوغان را لرزاند، واکنشی به پارک تاریخی بود. مردم نسبت به آن پارک دلبستگی داشتند. نظام مدیریت شهری بدون توجه به این حساسیتها اقدام به تخریب پارک کرده بود اما برخورد مردم توانست نظر مسئولان را تغییر دهد. چه میشود که مردم در جامعه ایران چنین برخوردی با فضای سبز ندارند؟ این عکسالعملهای اجتماعی نتیجه وجود نهادهای مدنی و انجمنهایی است که برای حفظ باغات در شهرها به وجود میآیند؛ انجمنهایی تخصصی که برای این موضوع کار میکنند. نهادهای مدنی و رسانهها در این موضوع نقش بسیاری دارند. با فضایی که صحبتهای مقام معظم رهبری در تاریخ 17 اسفند 93 ایجاد کرد، درباره باغات، حجت برای دولتیها تمام شد که اگر میخواهند کاری بکنند، تمامی حمایتها برای این موضوع فراهم است. رهبری از دستگاههای نظامی و انتظامی و اطلاعاتی و حتی احداث حوزههای علمیه در زمینهای کشاورزی و باغات نام بردند و هیچ حاشیه امنی برای هیچکسی باقی نگذاشتند و بههرصورت وظیفه ماست که از این فضا استفاده کنیم. بعد از گذشت بیش از پنج ماه از صحبتهای مقام معظم رهبری که به آن اشاره کردید، چه استفادهای برای حفظ و حفاظت از باغها انجام شده است؟ ما مصوبه باغات کن را در شورایعالی شهرسازی داشتیم که به پیشنهاد شورای شهر هم آن را در کمیسیون ماده پنج از شهرداری تهران خواستیم که با این نگاه و استراتژی برد- برد به موضوع نگاه کنیم. هم شهر باید ببرد هم مالکان و هم اقدام به نفع شهروندان باشد. این اقدام برد- برد چگونه بوده است؟ شما نمیتوانید بگویید هزینه فضای سبزی که همه شهر از آن بهرهمند میشود، باید تنها توسط مالکان باغها پرداخته شود. شهر اگر از آنها منتفع میشود یا باید هزینه آن را بپردازد یا فضایی برای مالکان ایجاد کند که این مالکان به جای اینکه درختان را ببرند و تخریب کنند، آنها را حفظ کنند. برای مثال من در منطقه پونک در یکی از مجموعههایی که اتفاقا وابسته به خود شهرداری است یک مجموعه همایشها و تفرجگاهی دیدم که تمامی درختان کهنسال آن حفظ شده بود و این مجموعه در اختیار مردم بود و هم در حال سرویسدادن بود. این البته متعلق به شهرداری بود. اگر برای بخش خصوصی هم همین کار را بکنیم، به همین شیوه باغها حفظ میشوند. امروزه ثروت در شهرها میزان حوزهها و فضاهای عمومی است که در اختیار مردم قرار میگیرد. ثروت ساختمانهای بلند نیست. ساختمانهای بلند ممکن است در دوره کوتاهی بهظاهر پولی برای شهر فراهم کنند اما در دوره طولانی تعهد برای شهر ایجاد میکنند. نظام مدیریت شهری اگر بخواهد هوشمندانه برخورد کند، باید به سرمایهگذاریهایی روی بیاورد که به ظاهر خرد هستند و سالماند و بلندمدت و در درازمدت ارزش افزوده دارند. من مثالی در کمیسیون ماده پنج برای شهردار زدم؛ برای مثال دور میدان درکه رستورانی وجود دارد که با استفاده از ظرفیتهای معماری و چشمانداز کارهای جالبتوجهی کرده است ضمن اینکه حریم رودخانه رعایت شده، درختان کهنسال حفظ شده و چشماندازی را به وجود آورده است که به واسطه این کار مردم استقبال خوبی از این رستوران کردهاند. بهنظر میرسد تمامی رستورانها منطقه درکه در حال تعقیب این الگو هستند. اگر این الگو اقتصادی نبود که نباید گسترش مییافت. بحث انتفاعی که برای مالکان داریم از اینجاست. این یکی از کاربریهاست. هزارویک کاربری میتواند وجود داشته باشد که بشود کاربری اقتصادی از جنس فرهنگی را ایجاد کرد. وقتی آدمها فوجفوج به یک نقطه میروند، شرایط اقتصادیبودن را در آن نقطه به وجود میآورند. همین تپههای عباسآباد و پل طبیعت را نگاه کنید. وقتی جمعیت در یک نقطه حاضر شود، هر کاری اقتصادی میشود. برنامهریزیهای انجامشده و روشی که تا امروز در پیش گرفته شده، نتیجهاش تنها ازمیانرفتن باغهای تهران بوده است. با برنامهریزیها، رصدکردنها و...، در 10 سال آینده برآورد شما از وضعیت باغهای شهر چگونه است؟ آیا باید انتظار داشته باشیم در 10 سال آینده نیز بهطور میانگین پنج هزار هکتار باغ از دست بدهیم؟ ما قرارمان این است که جلوی تخریبها را بگیریم. منتها در این جلوگیری از تخریبها باید هماهنگ و منسجم عمل کنیم. در این جنس کارها همه عناصر ذینفع، مثل نظام مدیریت شهری و شورای شهر و مالکان و حاکمیت ملی و همه اجزایی که در تخریب میتوانند نقش داشته باشند در نگهداری هم میتوانند نقش داشته باشند. اگر وظیفه را درست انجام دهند و منسجم عمل کنند به حفظ منتهی میشود و برعکس. درهرحال، تلاش بر این است که سرانه فضای سبز در شهرها را به بالای 10 مترمربع، به ازای هر شهروند برسانیم. درحالحاضر این میزان در تهران حدودا زیر پنج مترمربع است. هرچند فعالیتهای انجامشده برای تملک پیوسته در بعضی از رود درههای تهران را نباید از یاد برد و قابل تقدیر است، ولی وقتی دو کفه تخریب و تثبیت باغات را مقایسه کنیم وضع خوبی نداریم. چندینبار به این نکته اشاره کردید که همه باید کارشان را درست انجام بدهند و منسجم. غیر از اینکه شرایط میرود که بحرانی شود، چه تغییری داشتهایم که بشود به بهبود شرایط باغها خوشبین بود؟
ظرفیتهایی داریم که پتانسیل انجام چنین کارهایی را دارند. ببینید حفظ باغها، مستلزم این است که همه کارشان را درست انجام دهند. باید هزینه خطا را بالا ببریم و از ظرفیتهای قانونی در این راستا استفاده و از همه ظرفیتها برای تحقق موضوع و حتی جلوگیری از تخریب استفاده کنیم. در این زمینه تابهحال از ظرفیتهای قانونی استفاده نشده است. جدا از صحبتهای رهبری چه ضمانتهای دیگری وجود دارد؟ تغییر دولت. اصلیترین اتفاقی که افتاده به اعتقاد من تغییر دولت است. به اعتقاد من دولتهای نهم و دهم وظایف حاکمیتی خود را تعقیب نکردند. وظیفه داشته، اما آنطور که باید نهتنها تعقیب نکرده، بلکه اتفاقاتی افتاده که در هیچ دورهای نداشتهایم. تعرض بیرویه به پارکهای ملی و مناطق حفاظتشده و چهارگانه... .
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.