محمد بقایی (ماکان) در پاسخ به پرسشهای «شرق»:
آزادیخواهی زنان از مشروطه تا امروز امتداد دارد
انقلاب یا جنبش؟ تابوشکنی یا تقدسگرایی؟ جریانی مردمی یا نخبهگرا؟ دادخواهی مردان یا زنان؟ 109 سال از امضای فرمان مشروطیت گذشته و هنوز هزاران سؤال بیجواب درباره این برهه از تاریخ ایران وجود دارد. در این مصاحبه، محمد بقایی (ماکان) نویسنده، پژوهشگر و مترجم حوزه ادبیات و فلسفه به برخی از سؤالات درباره این جریان تأثیرگذار پاسخ میدهد. پژوهشگری که جریان مشروطه را «انقلاب نواندیشان» میداند که خواستار فضای باز سیاسی بودند. او به نقش پررنگ زنان معترض در این انقلاب معتقد است. زنانی که برای رسیدن به اهداف این انقلاب لباس مردانه پوشیدند و به جنگ رفتند و امتداد آزادیخواهی آنها در زنان ایران وجود دارد.
یک حرکت مردمی باید چه ویژگیهایی داشته باشد که به جنبش یا انقلاب تعبیر شود؟ ابتدا باید تکلیف کلمات و اصطلاحات را روشن کرد تا بتوان به نتیجه درست رسید. درخصوص مشروطیت ایران، انقلاب، جنبش و قیام را بهکار میبرند ولی حقیقت این است که جریان مشروطیت ایران را باید «انقلاب» نامید زیرا جنبش میتواند شامل بخشی از یک جامعه باشد و ابعاد کوچک و بزرگی داشته باشد که با انقلاب تفاوت دارد. جنبش، مقابله و اعتراضی است که بخشهای کوچکی در برابر حاکمیت برای دستیابی به مقصود خاصی انجام میدهند و شامل موضوعات فراگیر نمیشود، همچون جنبش معلمان و کارگران. جنبش را میتوان معادل نهضت در عربی یا Movement در انگلیسی دانست اما انقلاب شامل همه افراد یک جامعه میشود که هدفی مشترک را دنبال میکنند و مقصودی معین از هدف خود دارند. در انقلاب مشروطیت این جریان رخ میدهد و بنابراین میتوان به آن عنوان انقلاب داد. زیرا نهتنها در شهرهای بزرگ علم آزادیخواهی برافراشته میشود، بلکه در دورترین روستاهای کشور این جریان رخ میدهد و همه اقشار جامعه ایرانی به این حرکت میپیوندند. چگونه این نواندیشان از بستر اجتماعی و سیاسی دیکتاتوری و متحجرانه آن زمان بیرون آمدند؟ هرچه جامعه ایرانی به عصر مشروطه نزدیک میشود گرایش به «فضای باز سیاسی» بیشتر میشود. افتتاح دارالفنون امیرکبیر و اقدامات سپهسالار در حوزههای سیاسی و اجتماعی به این اشتیاق دامن میزند. عصر ناصری عصر تحولات است اما فضای کلی کشور منحطترین نوع سررشتهداری بوده است. اندیشههای نوگرایان با حاکمیت چنان حکومتی به تباهی گرایید. به قول صنیعالدوله حکومت ملیجکپسند بوده است. حکومت سیاستمداران و کوتولهها بوده است. در این ایام است که حاصل افتتاح دارالفنون بیداری افکار مردم میشود. در این دوره 70ساله تعداد شاعران و نویسندههایی که به مسائل سیاسی بپردازند، اندک است. شاعری به نام نعیم سدهی که در همان ایام میزیست، قطعهای سروده در احوال پریشان کشور، بیانگر ناآگاهی رجال آن دوره در بسیاری از زمینهها در حوزههای سیاسی، اجتماعی و ...، در بخشی از این سروده آمده: «خیالشان همه کوتاه و چشمشان همه تنگ، فنونشان همه وهم و شر و نشان همه دون مقال این حکما چیست؟ جملگی مشکوک/ کلام این جهلاء چیست؟ سر به سر مظنون». در شکلگیری مشروطه، اصلی که نادیده گرفته میشود زمینههایی است که پیش از آن از 70 سال پیش بهتدریج شکل گرفت که مؤثرترین آن را میتوان در تأسیس دارالفنون دانست که زمینه را برای فعالیتهای فرهنگی چهرههایی چون میرزاحسن خانرشدیه آماده کرد. او ابتدا در ایروان و تبریز مدرسهای به سبک جدید پرداخت. آن هم در زمانهای است که سیداشرف گیلانی، معروف به نسیم شمال دربارهاش سروده بود: «یک نیمه ایران ز معارف همه دورند/ جمعی شل و کورند / اندرکف کوران ستمدیده عصا کو؟ گوش شنوا کو؟» بنابراین انقلاب مشروطه را انقلاب نواندیشان میدانید نه انقلاب مردمی؟ باید توجه داشت که رشدیه و امثال او در واقع حاصل یک تحول فکری هستند که بذر آن از طریق دارالفنون رویانده شد. این بذر بر زمینی افشانده شد که مردمی عاری از معارف بر آن جای داشتند. مردمی که به سبب جهل و ناآگاهی پیروان چشم و گوشبسته بودند و بر امثال رشدیه مهر کفر میزدند و او را متهم میکردند به اینکه میخواهند با صدادرآوردن زنگ در مدرسه که همان ناقوس است، بچههای ما را نصرانی کنند. به این ترتیب باید نتیجه گرفت که آنچه این قاعده را متحول کرد در رأس هرم قرار داشته که در حقیقت باید ریشههای آن را در تحول فکری و گسترش افکار نوین دانست و اگر باز بخواهیم تأملی تأویلی داشته باشیم نباید سهم امیرکبیر را در این قضیه نادیده گرفت و پیشتر از او عباس میرزا. این سلسله بههمپیوسته در نهایت منجر به حرکتی به نام مشروطه شد که تأثیرات آن را بعدها در جریانات فرهنگی و اجتماعی و سیاسی ایران میبینیم ولی نباید فراموش کرد از زمان افتتاح تا هنگامه مشروطه که تقریبا چیزی حدود نیم قرن میشود، چهرههایی از این دانشگاه سر بر آوردند که در مناصب و جایگاههای مهم نظامی و کشوری مشغول بهکار شدند و از ابزارهای این فرهنگ مثل مطبوعات استفاده کردند. اینطور میشود استنباط کرد که نوگرایان برآمده از طبقه اشراف این انقلاب را پیش بردند؟ وقتی دارالفنون شروع بهکار کرد بهمرور فرزندان مدیران برجسته یا بهاصطلاح دولتمردان را پذیرفت و کمکم جنبه مردمی پیدا کرد. بعد چهرههای فرهنگی پیدا شدند که ربطی به رأس هرم قدرت و خانوادههای اشراف نداشتند. اصل در مشروطه ایجاد فضای باز بود، اینکه پادشاهی از میان برود و انقلاب مردمی شکل بگیرد و رأی مردم درنظر گرفته شود. انقلاب مشروطه نگاهی گسترده و عمیق در خودش داشت و آن ایجاد فضای باز و وزیدن هوای تازه در مملکت در همه حوزهها چون مطبوعات، ادبیات و فعالیتهای اجتماعی، زنان و... . بود. در مورد حضور زنان در مشروطه آیا میتوان گفت که آنها با تابو و سنتشکنیها توانستند، بهسرعتگرفتن این حرکت کمک کنند؟ بهنظر من چیزی به معنای تابو، آنچنان که از تعریف این کلمه برمیآید، در ایران وجود نداشته است. آیینهایی وجود داشته که دستوپاگیر بوده، از سوی برخی از خانواده مراعات میشده و از سوی برخی از گروهها و افراد مراعات نمیشده است. تابو نبوده است چراکه تابو امری کاملا ممنوع است. در زمان مشروطه جامعه بهخصوص زنان خواستار عیانشدن بسیاری از واقعیتهای شامل حالشان شدند. نگاه اجتماعی در آن زمان اینچنین نبود که زنان دارای شرایطی یکسان در خانوادههایشان باشند. در مجموع اگر بخواهیم مسئله زنان را مورد توجه قرار دهیم اکثر آنان از شرایطی که داشتند، راضی نبودند در نتیجه وقتی انقلاب مشروطیت شکل میگیرد نقش زنان بسیار پررنگ میشود. این حرکت بسیار پرارزش در جامعه ایرانی شکل گرفت. تحقیقات ارزندهای که شامل این مسئله باشد، شکل نگرفته و به قلم درنیامده است. یکی از آنها مبارزاتی است که زنان در این حرکت داشتند و برخی از نمونهها نشان میدهد زنان بسیار مؤثر بودند. از جمله پوشیدن لباس مردانه و رفتن به میدانهای مبارزه و رویارویی وجود داشته که این نوشتهها جسته و گریخته است. حرکتهای زنان نیاز به همتی دارد و تمامی اقدامات و عملیاتی که از سوی آنان صورت گرفته بهصورت منسجم و حسابشده است. در همین مبارزات تعداد قابلتوجهی که در لباس مردانه کشته شدهاند، زن هستند. مورخانی چون کسروی، آدمیت و رضازاده ملک به آن پرداختهاند. زنان در دوره مشروطه در یک بررسی تصویری با برخی از صحنههای شاهنامه، گردآفرید و سیمیندخت، قابل مقایسه هستند؛ آنها در مبارزاتشان همین روش را دنبال میکردند. بههرحال ارجاعهای تاریخی دیگری درباره حضور زنان در حرکتهای اجتماعی و سیاسی وجود دارد. چهرههای درخور توجهی در تاریخ ایران وجود دارند، در زمان خسروپرویز دو زن به نامهای پوراندخت و آذردخت بر اریکه سلطنت نشستند. آنها بر پهنه سرزمین ایران در عصر ساسانی که بیشترین گستردگی را داشته، حکم میرانند. نمونههای دیگری را هم میتوان یافت؛ بهخصوص در دهههای گذشته چهرههای درخور توجهی در عرصه فرهنگی و فضای بسته و حاکمیت جبری بودند، حتی برخی از آنها از خانوادههای اشرافی خود دست کشیدند. از این نوع فراوان میبینیم؛ زنانی که خود را برتر از مردان دانستند و اگر مردان در دوره مشروطه گاه کاهلی میکردند و چنانچه باید خود را نشان نمیدادند، اظهار گله میکردند. شاعری به نام «نیمتاجخانم»، دختر مسعود دیوان لک که در مشروطه نقش داشت، در غزلی میگوید: ایرانیان که به فضل کیان آرزو کنند/باید نخست کاوه خود جستجو کنند / مردی بزرگ باید و عزمی بزرگتر تا حل مشکلات به نیروی او کنند». این زن در اواسط غزلش طعنه بزرگی به مردان میزند: «شد پاره پرده عجم از غیرت شما اینک بیاورید که زنها رفو کنند/ نوح دیگر بیاید و توفان دیگری تا لکههای ننگ شما شستوشو کند». در تمام طول تاریخ بهخصوص در دو قرن اخیر زنان پیوسته طالب برابری با مردان بودند و این جریان فقط شامل جامعه ایرانی نیست بلکه در اکثر کشورهای جهان وجود داشته است. در کویت بهتازگی به زنان حق رأی داده شده و همینطور نهضتهایی که در ایالتهای مختلف، زنان انجام دادند، حکایت معروفی است و در سایر کشورها هم وضعیت به همین منوال است. در کشور عربستان به زنان حق رانندگی هم داده نمیشود. این کشور مبالغ هنگفتی به رانندگان خارجی،که به کشور وارد میکند،میپردازد تا راننده زنان متمول باشند. مجموع شواهد نشان میدهد زنان در بسیاری از کشورهای جهان سوم مهجور هستند. علت این رفتار هم دیدگاههای قدیمی است که با تحولاتی که در زندگی بشر پیش آمده، تناسبی ندارد. امروزه اگر بخواهیم برای مثال در جامعه ایرانی ارزش زنان را نسبت به مردان بسنجیم، باید بگوییم که زنان ایرانی در اکثر موارد فرهنگی و اجتماعی و سیاسی، پیشرو هستند. در حوزه ادبیات از جمله در غزل و داستاننویسی حرف اول را زدهاند. در تمامی رشتههای دانشگاهی تعداد دختران به مراتب بیش از پسران است. بزرگترین متخصصان با نام زنان شناخته میشوند. بهخصوص در روزنامهنگاری که امروزه به یمن ذوق زنان میگردد، از همینرو وقتی زنان کشور در بسیاری از موارد حقوق واقعی خود را کسب نمیکنند، زبان به انتقاد میگشایند که قابلتأمل است. در طول تاریخ بهخصوص در دوره مشروطیت نیز بهصورت محدود این اعتراضات وجود داشته بهطوریکه میگویند تاجالسطنه، دختر ناصرالدینشاه بعد از قتل پدرش خوشحال بود؛ از اینکه پادشاهی مستبد از بین رفته و از میرزارضا کرمانی قدردانی کرد تا جامعه رو به دموکراسی برود. میتوان نتیجه گرفت آزادیخواهی در تمام زمینهها برای هر ایرانی درخور اهمیت است. وقتی صحبت از هر ایرانی میشود، پیداست که فقط شامل مردان نمیشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.