روانشناسی قضاوت عامه در انرژی هستهای
حمیدرضا عریضی.استاد دانشگاه اصفهان
با وجود اینکه ایران بارها اعلام کرده استفاده از انرژی هستهای برای مقاصد صلحآمیز و بهخصوص انرژی برق است، اما بسیاری از دولتهای غربی با بدگمانی نسبت به مقاصد ایران تصور دیگری دارند. غرضورزی هم در آن بدگمانی نقش دارد (نقش جمهوریخواهان در آمریکا، اسرائیل، عربستان و فرانسه بیشتر به چشم میآید). برمبنای تکرار و تبلیغ حتی مردم عادی هم تحتتأثیر این دیدگاه قرار گرفتهاند و برخی از افراد در گفتوگوهای افواهی شایعه قصد ساخت بمب هستهای را واقعی پنداشتهاند. نکته جالب اینکه برخی به دفاع از دستیافتن ایران به بمب اتمی میپردازند و میگویند اگر این توانمندی وجود نداشت، ممکن بود آمریکا به ایران (مانند عراق و افغانستان) در سال 2003 حمله کند. هدف این متن روشنکردن مبنای روانشناختی این قضاوت عامه است که البته با سوگیری همراه است و در ادبیات روانشناسی به آن سوگیری پسرویدادی (hindsight bias) میگویند. آمریکا به این دلیل به ایران حمله نکرد که بهخوبی دریافته بود مردم ایران با مقاومت، پاسخ سختی خواهند داد و همچنین موقعیت سرزمینی (جغرافیایی و مثلا ناهمواریها) و جمعیت زیاد ایران مشکلتر از دو مورد عراق و افغانستان بود. ما بهدنبال دلیلی میگردیم که برمبنای دانش ما از گذشته است و نمیتواند پیشبینیکننده رویدادهای گذشته باشد. ارونسون، روانشناس اجتماعی، نشان داده که سوگیری پسرویدادی، در قضاوت ما درباره دیگران هم تأثیر دارد. او دو متن را در معرض قضاوت قرار داده بود و در دو متن پسری از دختری به اصرار میخواهد وارد خانه او شود و دختر آن را میپذیرد. امری غیراخلاقی از ناحیه پسر در متن اول رخ میدهد، درحالیکه در متن دوم چنین نیست. افرادی که متن اول را خواندهاند، اکثرا دختر را نامطلوب و پذیرش دعوت پسر را مستوجب نکوهش او میدانند. درحالیکه افرادی که متن دوم را خواندهاند چنین قضاوتی را ندارند. ارونسون نتیجه میگیرد که سوگیری پسرویدادی سبب نکوهش قربانی (یعنی دختر) میشود. مثال دیگری موضوع را باز هم روشنتر خواهد کرد. مادری که قرار گذاشته به سر قراری با پسرش برود، قرارش را فراموش میکند. از آنجا که پسر خط سیر مادر را میداند و با تصور اینکه مادرش حتما بهدنبال او خواهد آمد، از همان مسیر میآید تا در راه اتومبیل مادرش او را سوار کند. مادر به او میگوید چرا آژانس نگرفته است. قضاوت مادرش سوگیری پسرویدادی است و برمبنای دانش، از امری که قبلا رخ داده استوار است در صورتی که عملکرد پسرش کاملا منطقی بوده است. سوگیری پسرویدادی یک سوگیری شناختی است که سبب خطا میشود. بهجای تکیه بر دانشی که از امور رویداده داریم و قضاوت پس از رخدادن آن، باید خود آن رویداد تحلیل شود. سوگیری پسرویدادی منبع خطاهای زیادی است که بهخصوص بخشی از حکمت عامیانه بر آن استوار است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.