چشمانداز پژوهش در علم و فناوری در ایرانِ پس از توافق هستهای
توسعه صنعتی کشور در گرو ارتباطات علمی دوجانبه
محمدحسین بهشتی. استاد کامپوزیتهای پلیمری پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران
یکی از مشکلات اساسی در حوزه علوم و تکنولوژی پلیمر و به عبارت عمومیتر شیمی در زمان تحریم، مشکلات تهیه مواد اولیه مورد نیاز برای فعالیتهای پژوهشی بوده و هست. تهیه مواد اولیه در بسیاری از موارد غیرممکن و در مواردی نیز با هزینههای گزاف و صرف زمانهای طولانی ممکن بوده است. انتظار میرود که پس از توافق هستهای و برداشتن تحریمها، این امور تسهیل و این مشکلات مرتفع شود. یکی دیگر از مشکلات دوران تحریم، تهیه قطعات یدکی و مصرفی تجهیزات تحقیقاتی پیشرفته نظیر دستگاههای آنالیز بهعنوان مثال رزونانس مغناطیس هسته (NMR)، میکروسکوپهای الکترونی روبشی (SEM) یا عبوری (TEM) یا AFM و SWAX (تفرق اشعه X در زوایای کوچک و بزرگ) و نظایر اینها بوده است. تعداد قابلتوجهی از اینگونه تجهیزات در دانشگاهها و مراکز پژوهشی کشور در سالهای قبل، با صرف هزینههای زیادی خریداری شده است و متأسفانه اینک خراب و غیرقابل استفاده هستند. عدم امکان استفاده از این تجهیزات، بسیاری از پژوهشها بهویژه تحقیقات مقاطع ارشد و دکترا را با مشکلات عدیدهای مواجه کرده است. انتظار میرود که برداشتهشدن تحریمها، بسیاری از این دستگاههای پیشرفته را که با هزینههای گزاف تهیه و متأسفانه بهخاطر نبود قطعات یدکی بلااستفاده شدهاند، فعال و قابل استفاده کرده و در نتیجه روند پژوهش تسهیل شود. از دیگر معضلات ظالمانه دوران تحریم، برخورد غیرعالمانه و غیرمنصفانه با داوری و چاپ مقالات علمی- پژوهشی محققان ایرانی در مجلات معتبر علمی خارج از کشور است. تعداد بسیار زیادی از مجلات معتبر علمی توسط ناشران بزرگی چون «جان وایلی» و «الزویر» چاپ و منتشر میشود. بسیار مشاهده شده است که مقالهای پس از ارسال و پس از چند هفته در اختیار دفتر مجلهای بودن، بدون هیچ دلیل علمی و ارسال برای داوری برگشت خورده است و دلیل آن را تحریمهای دولت ایران ذکر کردهاند. کمتر محققی است که در سالهای اخیر، مواردی از این قبیل را تجربه نکرده باشد. این موضوع سبب شده که بسیاری از دانشجویان دکترا با مشکلاتی برای فارغالتحصیلی مواجه شده یا مدت تحصیل آنها طولانیتر شده باشد. شاید یکی از دلایل کُندشدن رشد علمی کشور، همین مشکل باشد. امید میرود که نحوه برخورد سردبیران مجلات علمی خارج از کشور پس از این توافقات و برداشتن تحریمها تغییر یافته و در شرایطی بدون حب و بغض سیاسی، مقالات محققان ایرانی را داوری و مورد بررسی قرار داده و موارد مطلوب را چاپ و منتشر کنند. تسهیل ارتباطات متقابل علمی نظیر شرکت در کنفرانسهای معتبر علمی خارج از کشور توسط محققان ایرانی و کنفرانسهای معتبر علمی داخل کشور توسط محققان خارجی از دیگر انتظارات پس از این توافقات و حذف تحریمهای ظالمانه است. بسیار مشاهده شده است که سفارتخانههای خارجی برخوردهای ناشایستی با محققان ایرانی در دادن ویزای آن کشورها برای حضور این محققان در کنفرانسهای خارجی داشته و دارند. در بسیاری از مواقع ویزا زمانی صادر میشود که چند روزی از تاریخ کنفرانس گذشته و عملا غیرقابل استفاده است. از طرفی بسیاری از محققان خارجی که با محققان ایرانی ارتباطات علمی دارند، علاقهمند هستند که در کنفرانسهای معتبر علمی ایران حضور یابند، اما مشاهده شده است که با آنها تماس گرفته شده و آنها را از این کار منع کردهاند. امید میرود که پس از رفع تحریمها، اینگونه مشکلات مرتفع و سبب شود که ارتباطات بینالمللی محققان ایرانی با محققان خارجی بیشتر و سبب توسعه علمی بیشتر و آشنایی بیشتر محققان خارجی با پیشرفتهای علمی کشور شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.