خواب داعش در افغانستان تعبیر میشود؟
محمد دهقانی . کارشناس افغانستان
در چند ماه گذشته برخی گزارشها از آغاز فعالیت گروه تروریستی داعش در افغانستان حکایت داشته که این مهم هم بیانگر مرحله جدیدی از فعالیت تروریستهای داعش و هم برگ دیگری در تحولات کشوری است که جنگ آن را فلج و ناتوان کرده است. انتشار اخباری مبنی بر فعالیت داعش در افغانستان و بخشهایی از مناطق پاکستان هممرز با افغانستان، چشمانداز امنیت در این کشور را بیشتر مبهم کرده است. با وجود اینکه مقامات ارشد افغانستان با هدف حفظ فضای روانی جامعه در این مورد با احتیاط سخن میگویند، اما مقامات محلی این کشور تأیید میکنند گروههای وابسته به داعش نهتنها در ولایت فراه، بلکه در ولایات هلمند و زابل، غزنی (واقع در جنوب شرق افغانستان)، فاریاب (در مرز ترکمنستان) و قندوز (در مرز تاجیکستان) دیده میشوند. با وجود اینکه داعش یک سازمان تروریستی منطقهای است که به مناطق بحرانی ازجمله به افغانستان علاقه خاصی دارد، اما یکی از سؤالات مهمی که اذهان عمومی را بهخود مشغول کرده، این است که چرا این گروه درصدد توسعه دامنه نفوذ خود در افغانستان است؟ دوستان و دشمنان داعش در افغانستان چه کسانی هستند؟ واکنش طالبان به حضور این رقیب نوظهور چه خواهد بود؟ افزایش فشار جنگ در سوریه و عراق علیه داعش، تحرکات این گروه را محدود کرده است، بنابراین داعش تلاش میکند تا با اقدامات پراکنده در افغانستان و پاکستان همراه با تبلیغات، از فشار جنگ در عراق و سوریه بکاهد. شاید بتوان گفت، فعالیتهای داعش در بخشهایی از مناطق افغانستان و پاکستان برای بقا، توسعه و تقویت این گروه، حیاتی تلقی میشود، زیرا مناطق مرزی افغانستان و پاکستان همچنانکه در گذشته منبع خوبی برای گروههای بنیادگرا محسوب میشده است، اکنون نیز این ظرفیت را دارد که سفره گسترده خویش را برای گروه تازهنفس دیگر نیز باز کند، زیرا اختلافات میان افغانستان و پاکستان فرصت تأمین امنیت در بخشهای وسیعی از قلمرو هر دو کشور را از بین برده است؛ پس داعش تصور میکند از این خلأ میتواند بهره ببرد. شاید این گروه چشم طمع به مناطق جنوبی افغانستان-که 90 درصد تریاک جهان در آنجا کشت میشود- نیز دارد، چراکه به سود سرشار تجارت مواد مخدر هم نیاز فراوان دارد. دامنه نفوذ داعش در افغانستان مناطق شرقی افغانستان به سبب موقعیت جغرافیایی خاص و صعبالعبور، به عنوان یک گذرگاه مهم در ژئوپلیتیک افراطگرایی عمل کرده و مناطق قبایلی پاکستان را به مناطق شمالی افغانستان، آسیای مرکزی و چین متصل میکند. برخی از ولایات شرقی (کنر و نورستان) که کنترل دولت مرکزی بر آنها ضعیف است، سالهاست پناهگاه و معبر القاعده، اتباع آسیای مرکزی و گروه تحریک طالبان پاکستان بوده است. این احتمال دور از ذهن نیست که در این مناطق، داعش به گروه «تحریک طالبان پاکستان» بپیوندند تا دامنه نفوذ آنها به هر دو طرف مرز پاکستان و افغانستان گسترش یابد. مناطق شمالی افغانستان بهویژه ولایات بدخشان، فاریاب، سرپل، قندوز، جوزجان و بغلان نیز از دیگر مناطق آسیبپذیر است، چون در این مناطق گروههایی مانند جماعت انصارالله، اتحاد جهاد اسلامی، طالبان محلی، حرکت اسلامی ازبکستان، حزب التحریر و دیگر جنگجویان خارجی فعالیت دارند. داعش و دوستانش در افغانستان گروههایی هستند که ممکن است از لحاظ فکری با داعش قرابت داشته باشند یا اینکه اینگونه تصور میشود آبشخور اندیشه آنها یکی است. با وجود اختلافات ظاهری که میان آنها مشاهده میشود، در بسیاری از شرایط، میتوان آنها را زیر یک چتر واحد تعریف کرد. هرچند بسیاری از پشتوزبانهای دو سوی مرز ممکن است تمایلی به همسویی با داعش نداشته باشند، اما اعلام موجودیت داعش در افغانستان در ویدئویی منتشرشده این گروه آن هم به زبان پشتو، نشان میدهد آنها در مرحله نخست در تلاش هستند تا قبایل پشتون افغان دو طرف مرز را جذب کنند. گروههای افراطی: برخی از گروههای افراطی مانند اخوانیها، حقانی و حزب اسلامی که دارای اندیشهها و گرایشهای خشن دینی هستند، بهدلیل اینکه به تنهایی نمیتوانند در افغانستان جولان دهند، برای حفظ بقا یا پیگیری مطالباتشان، ممکن است بیمیل هم نباشند که با داعش همنوا شوند. سران قبایل دو طرف مرز افغانستان و پاکستان: رؤسای قبایل در دو سوی مرز هم میتوانند دوستان بالقوه داعش محسوب شوند. گفته میشود این افراد نهتنها با سازمانهای اطلاعاتی پاکستان و افغانستان، بلکه با برخی از کشورهای عربی و غربی مثل انگلیس و همچنین با تعدادی از سیاستمداران در افغانستان و پاکستان سَر و سِر دارند. درواقع طالبان در دامن این قبایل پرورش یافت. تولیدکنندگان و قاچاقچیان مواد مخدر: هرچند داعش برای نبرد و بقا، به اندازه کافی از سوی حامیان عربی و منطقهایاش حمایت میشد، اما بیمیل هم نیست که از سود تجارت مواد مخدر در افغانستان بهعنوان مهمترین منبع برای تداوم فعالیتش در این کشور، استفاده کند. از این روی آنها تلاش خواهند کرد تا با سران قبایل مختلف افغان و پاکستان ارتباط نزدیکی برقرار کنند. واکنش طالبان به حضور داعش طالبان را میتوان هم دوست و هم دشمن داعش دانست. طالبان با توجه به نفوذ گسترده در مناطق قبیلهای و پیروی از سیاستهای سران قبایل، میتوانند یکی از مهمترین و کلیدیترین متحدان داعش باشند. باید توجه داشت طالبان به هیچوجه یک گروه یکپارچه نیست، ولی نباید فراموش کرد که با وجود زمینههای مساعد و بالقوه برای همراهی داعش و طالبان، عناصر واگرایی، رقابت و کشمکش بر سر حوزه نفوذ و قدرت در میان این دو گروه پررنگتر است. به باور ناظران، با وجود اینکه طالبان افغانستان و پاکستان بر اساس وابستگیهای قومی، گروهی، فردی و ایدئولوژیک، به شاخههای مختلفی تقسیم میشوند، اما بیشتر شاخههای طالبان همچنان به ملاعمر وفادار هستند، چراکه آنها هنوز باور دارند رهبری مسلمین باید بر عهده ملاعمر باشد، نه ابوبکر البغدادی. احتمالا اعضای اصلی شورای خراسان که متشکل از شاخه پاکستانی طالبان هستند، چنین ملاحظاتی را درباره ملاعمر ندارند. این در حالی است که تا قبل از ظهور داعش، ملاعمر، حاکم بلامنازعه گروههای افراطی بنیادگرا بود. از شبکه القاعده گرفته تا تندروهای پاکستانی و گروههای مسلح آسیای میانه، همه او را به عنوان رهبر قبول کرده بودند، اما ظهور گروه داعش به رهبری البغدادی، این موقعیت منحصربهفرد ملاعمر را تا حدودی متزلزل کرد. با وجود این، رویدادهای چند ماه گذشته نشان داده گروه طالبان نمیتوانند در برابر رشد آهسته و پیوسته گروه البغدادی بیتفاوت باشند. نباید فراموش کرد موضوع تغییر گروه از سوی تروریستها شاید ساده بهنظر برسد، اما شرایط در افغانستان هیچگاه آنطوریکه بهنظر میرسد، ساده نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.