فراز و فرود تئاتر خصوصی در ایران
رضا آشفته
پس از کودتای 28 مرداد 32 که فضای امنیتی بر کل کشور حاکم شد، فرهنگ و هنر هم دو جنبه دولتی و مبتذل به خود گرفت و از آن حالت در اختیاربودن مردمی و شکل خصوصیاش بیرون آمد. شوربختانه همان روال پیشین که بر تئاتر حاکم بود پس از انقلاب نیز همچنان نگهداری شد؛ هرچند در این سالها تلاشهایی صورت گرفته است تا باز هم همان روال خصوصیسازی به فرهنگ و هنر برگردد. سیدعلی نصر از دولتمردانی است که برای نخستینبار تئاتر خصوصی را با راهاندازی سالن اجرا و گردهمایی عدهای بازیگر و هنرمند زیر نام گروه از اواخر دوره قاجار ایجاد کرد. او هم به دلیل سفر به خارج از کشور و تحصیلات عالیهاش در فرانسه و آشنایی نزدیک با روال معمول در تئاتر مغربزمین به چنین برداشت درستی رسیده بود. پس از او هم باز به شکل منسجمتر و توانمندتری این روال به دست عبدالحسین نوشین تدوام مییابد و فراگیرتر از پیش در تکاپوی تشکیلاتی دقیقتری برمیآید. در آن زمان یک تهیهکننده و سرمایهگذار مکانی را برای ساخت تالار در نظر میگرفت. این مکان به همین منظور ساخته و پرداخته میشد و در اختیار یک گروه قرار میگرفت که در آنجا مستقر شود. این استقرار و تمرین مستمر و انجام چند کار بهطور همزمان باعث میشد پیوستگی و نظم بر فضای تئاتر حاکم شود و مردم نیز فرصت مییافتند با دیدن تئاترهای پشتسرهم و با برنامه، اصطلاحا دچار تئاتر شوند. این عادت فرهنگی زمینهساز مخاطبسازی میشد و خودش تضمینی برای فروش بهتر و قوامگرفتن گروه نمایشی بود. در آن روزگار در شهربانی دفتری برای صدور مجوز و نظارت بر امور فرهنگی و هنری بود که کارش همین بود. بنابراین مردم میتوانستند در فضای فرهنگی سرمایهگذاری کنند، چون در پایتخت و شهرهای کلان نیز این اشتیاق در مردم ایجاد شده بود که بخواهند برای تئاتر وقت و پولشان را هزینه کنند. به همان نسبت هم گروهها با دانش و آگاهی و خلاقیت بیشتر به دنبال تدارک و فراهمکردن نمایشهایی بودند که با اقبال عمومی همراه شود. سیدعلی نصر به کمدی میپرداخت؛ چه آداپته و چه تألیف. نوشین هم متون دست اول جهانی را به اجرا میگذاشت و البته نوشین از تکنیک و زیباییشناسی بهتری برخوردار و تئاتر او به تعاریف روز جهان نزدیکتر بود. بعدها تماشاخانه تهران و تئاترهای دیگری هم در تهران و دیگر شهرهای کشورمان به فعالیت پرداختند و لالهزار کارزار گروههای بسیاری شده بود و مردم هم آمادگی بسیاری داشتند که در هفته وقتی برای این منظور بگذارند. اما کودتای 32 این فضای فرهنگی را درهم شکست. این فروپاشی سالها با سکوت و خاموشی همراه بود و انگار دیگر قرار نبود تئاتر به معنای حقیقیاش به تالارهای تهران برگردد؛ چون همه لالهزار شده بود پر از آتراکسیون که شامل نمایشواره، ژانگولربازی، رقص آکروبات و شعبده میشد و همین عادتی دمدستی و مصرفگرایانه بود که دیگر فرصت اندیشیدن را از مردم سلب میکرد. اما شاهین سرکیسیان، عباس جوانمرد و علی نصیریان بنابر ضرورت و همان ایدههای ناب که باید تئاتر ملی راهاندازی شود، حرکتهایی را آغاز کردند. بدبختانه اینها چارهای نداشتند که فعالیت خود را در چارچوب دستگاههای دولتی پیش ببرند و سازوکارشان با جیره و مواجب و برنامههای وزارت فرهنگ و هنر دربیامیزد. این آمیختگی از یک سو خوب بود؛ چون بههرحال توانایی دوباره برخاستن تئاتر ممکن شده بود و از یک سو بد بود، به این دلیل که دیگر روح هنرمند نمیتوانست با خیالپردازیهای ناب و شفاف به دوردستها و بیکرانهها سفر کند. به هر تقدیر؛ زمانه چیزی غیر از این را برنمیتافت و هنرمندان نیز به ناچار باید در تکاپوی دوباره تئاتر برمیآمدند. اگر تئاتر ما دولتی نمیشد، مطمئن باشید که ما درست مثل سینمایمان دارای یک تئاتر جهانی بودیم. اینکه همان تئاتر ملی هم هنوز که هنوز است ره به جایی نبرده و از اعتبار و ارزشی مردمی و بهینه برخوردار نیست. دستگاه دولتی بنابر سلیقههای وزرای فرهنگ و هنر همیشه گیروبندهای خودش را داشته است، اما اگر این وابستگیهای دولتی کمتر میشد، هنرمند در چالش با خویش، جامعه و حتی دستورات دولتی بهتر میتوانست از پس خودش و دشواریهایش برآید، اما استقلالش باعث خلاقیت و باروری و شکوفایی میشد و نتیجه هم جهانیشدن تئاتر ما بود. اما ما هنوز در شکلیافتن تئاتر ملی بازماندهایم و هنوز هم بهترینهای ما یا کپیکار و کلیشهنگر تئاتر غربی هستند و یا اینکه آنطور که باید و شاید نه از تئاتر ملی سردرآوردهاند و نه دیدگاههای جهانشمولانه یافتهاند. جهانیشدن با داشتن فکر اجرائی و نمایشی ایرانی محقق میشود و نمیتوان در فروشدن به روال معمول تئاتر غرب جستوجویی را به سرانجام رسانید که در آن بارقههای اصولی تئاتر ما ایجاد شود. بنابراین خصوصیشدن تئاتر به نفع مردم و فرهنگ حاکم بر جامعه است و از سوی دیگر دستگاههای دولتی نیز باید پیوسته حامی تئاتر باشند و با کمک از اهل فرهنگ در تولید تئاتر و ارائه سختافزارهای لازم امکان رشد و شکوفاییاش را فراهم کنند و حتی هیچ نوع تصمیم و سیاستگذاری دخالتی در آن نداشته باشند. این هنرمند است که بهتر از هرکسی میداند چگونه باید به تئاترش سمت و سو بدهد که در آن خلاقیت موج بزند و از سوی دیگر چه تفکری را برای بهبود اوضاع و احوال مردم و جامعه به کارش تزریق کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.