گفتوگو با میکائیل شهرستانی درباره نمایش «در اعماق»
فراتر از ارزشهای ماتریالیستی
رضا آشفته
«در اعماق» از شاهکارهای ادبیات رئالیستی جهان است که ماکسیم گورکی آن را در روسیه تزاری نوشته و پس از یک قرن، هنوز هم در نقاط مختلف در حال کارشدن است. این نمایش در حالی اجرای عمومی میشود که مصطفی عبداللهی، کارگردانش، پیش از این موعد، از دنیا رفته است و میکائیل شهرستانی از همگروهیها و دوستان نزدیک اوست که در روزهای بیماری به جمعبندی کار کمک کرده است؛ بنابراین بیمناسبت نیست که او بتواند در مقام جایگزین در مقابل انتقادات و پرسشهای مخاطبان، پاسخگو باشد. در این نمایش شهین علیزاده (زن صاحبخانه)، محمد پورحسن (پیرمرد)، فرشید صمدیپور (کلاهدوز)، زندیش حمیدی (زن کلیدساز) و... بازی میکنند. جواد مرآتی، طراح لباس و صحنه و امیر قادری چهرهپرداز، هستند. در اعماق، نمایشی درباره آدمهای تهخطی و به انتهای راه رسیده است که در بیشتر جوامع هنوز هم این نوع آدمها دوام و بقا دارند و این خود دلیل روشنی برای به تماشانشستنش است. با شهرستانی درباره نمایش «در اعماق» گفتوگو کردهایم:
چرا در دنیا همچنان، «در اعماق» ماکسیم گورکی خواهان دارد؟ چون بدکرداریها، رنجها و ناامیدیها هنوز گریبانگیر آدمی است؛ به این دلیل که بشر جاهطلب و زیادیخواه و هنوز نسبت به ارزشها و کرامت انسانی بیتوجه است و شاید گورکی در این اثر، تنها ارزشهای ماتریالیستی را مطرح نمیکند و بههمیندلیل موضوع فراتر از زمانه و جامعهای خاص میتواند بسط پیدا کند. شاید گورکی بشر را نقد میکند و جوامعی را که دراینمیان با بیتوجهی به آنچه ارزش مینامیمش، سعی در توجیه این احوال را دارد. همچنان بیعدالتی، تبعیض، زیادهخواهی در جوامع بشری موضوعی ابدی ازلی است که پی چرا «در اعماق» در کشورهای مختلف و پیشرفته خواهان نداشته باشد. بهنظرتان، منتقدانی که میگویند «در اعماق»، تاریخ مصرفش گذشته است، چه هدفی دارند؟ همانطور که در پاسخ سؤال قبل عرض کردم، آثار این بزرگان با وجودی که بعضی از آنها تعداد آثارشان گاه از تعداد انگشتان یکدست هم کمتر است، ولی به موضوعاتی پرداختهاند که تنها به روزگار خودشان وابسته نیست؛ و هم اینکه همچنان نمایشهایی از ایندست در اقصا نقاط جهان اجرا میشود، دلیل انکارناپذیر جهانشمولبودن اینگونه آثار است و برای تخطئه هر کار بهانهای دستمالیشدهتر از این ادعا که دیگر از طرح اینگونه موضوعات گذشته، هم داریم؟ با چه تحلیلی، میتواند انطباق زمانی، معنایی و اجتماعی «در اعماق» و ضرورت اجرایش در تهران ممکن میشود؟ آدمهایی در اجرای آقای عبداللهی (تأکید میکنم) میبینیم که حتی نام ناقص هم ندارند و ما آنها را با جنسیت، ظاهر، خاطرات، روابط میانشان، بگومگوها و آرزوها و البته اعمالشان هویت میبخشیم؛ همانهایی که امروزه با آنها در بیغولهها و حلبیآبادها مواجهیم. آنها که برای زندهماندن، حاضر به دستزدن به هر بزهای هستند، مهمترین شاخصهای بوده که میشد این اثر را بهصحنه برد و اصلا چرا دائم باید به این فکر کرد که ما بازای تاریخیشان را جستوجو کنیم... . گاهی باید برای شناساندن نویسندگانی مهجور، مانده آثارشان را ساخت یا به صحنه برد... . حالا مخاطب هم با شعور و ظرفیتش با آن مواجه میشود و همذاتپنداری میکند. شما تا چه حد در جریان اجرای این متن بودید و چرا در آن بازی نکردید؟ راستش آقای عبداللهی غیرمستقیم مرا به کار دعوت کردند تا در نقش پیرمرد که حالا آقای پورحسن آن را ایفا و الحق هم با تمام انرژی و ظرفیتشان نقش را بازی میکند، ظاهر شوم، اما سال گذشته، من درگیر چند کار بودم که دقتم را تا پایان سال گرفت و توفیق همکاری مستقیم را با ایشان بار دیگر از دست دادم و تنها افسوسش برایم ماند و بس. بازیگران به بازیهای یکدستی رسیدهاند، در نبود شادروان عبداللهی، چگونه این هماهنگی اتفاق افتاده است؟ در کنار بازیگران کمتجربه و جوان، خوشبختانه گروه اجرائی از وجود بازیگران پرسابقه و خوشقریحه سود میبرد و تلاش و همکاری دوستان باعث شد تا با وجود عدم حضور آقای عبداللهی و تنها با حدودا 10 جلسه تمرین فشرده که پس از اصلاح متن (ویرایش) و کوتاهکردن آن صورت گرفت، کارها خوب پیش برود با حمایت عزیزان، این مهم اتفاق افتاد. البته هر ایده جدیدی هم با ایشان در بیمارستان درمیان گذاشته میشد و درواقع با نظارت ایشان کار بهسرانجام رسید. در اعماق، لبریز از تراژدیهای ریشهگرفته از اختلاف طبقاتی است؛ چگونه مخاطب آن را درک و هضم میکند؟ جوری این سؤال را مطرح میکنید که بهنظر میآید مخاطب نمایش، انگار با واژه «اختلاف طبقاتی» برخورد نکرده. چگونگیاش را نمیدانم، ولی بیتردید اگر خودش هم خدا را شکر! با آن مواجه نشده باشد، همسایه و خویش و قومش لااقل دچار آن هستند و بیتردید این «اختلاف طبقاتی» برایش کاملا ملموس و قابل باور و درک است. چه ضرورتی در جامعه ما، اجرای واقعگرایانه را هنوز هم پویا و قابل باور میکند؟ باید عرض کنم هنوز هم اجرای چخوف، میلر، ایبسن، ویلیامز، گورکی و... و کارهای رئالیستی، هم در میان صاحبان هنر و هم مخاطبان، بیشتر مطرح است. به گمان بعضیها، چون آسانتر است؛ ولی من عرض میکنم دشوارتر است، چراکه رئالیست را من به «شناخت از خود» تشبیه میکنم. باور کنید دیگران را بازیکردن و نقشزدن، آسانتر از «خود را بازیکردن» است و شناخت لایههای درونی و بیرونی پیرمرد، آدم تحولیافته و نسبتا متکاملی است که پیرامونش را «تحمل» نمیکند. «تقبل میکند» و تنها آشتی را میشناسد و مهربانی. او روشنگر عصر خود است و طریق مواجهه با سختی و ناملایمات را میداند و از حکمتی عملی برخوردار است. پس آنکه او را بربتابد، میتواند چون او متحول شود و شاید از این سیاهچاله به درآید! چرا در طراحی صحنه از رنگ چرک و تیره بیشتر بهره برده شده است؟ نام نمایش مبین عناصر و سوژه و موضوعات حیاتی و اساسی نمایش است. قرار است به اعماق اجتماعی وارد شویم و همینطور به اعماق روحی و درونیات انسانهایی که شاید دیگر خوی انسانیشان را از دست دادهاند. گاه آرزوی مرگ همنوعشان را دارند و گاه آنها را میچاپند و مرعوب میکنند و گاه حتی به حذف فیزیکی یکدیگر میرسند. ما درواقع در نمایش در اعماق آدمی پی میبریم در جوامعی که دیگر از ارزشهای انسانی خبری نیست، برای پاسداشت چیزی که «نیست»، میشود خیانت کرد، دروغ گفت، خون ریخت و با زشتکاری هرگونه توجیهی برایش تراشید و به هر قیمت به این ظاهرا «زندگی» چنگ زد و سپریاش کرد و تنها نوبت خود را به انتظار نشست. البته در اجرای جشنواره چیدمان فرق میکرد و کمی هم رنگ و لعابی داشت که مغایر با معنا و نتیجه شتاب زیاد نمایشها در آن موقعیت است؛ اما با همفکری طراح محترم، رنگها تیره و چرکتر شده است و المانهایی هم افزوده شد اما اصل کار سعی شد همان باشد که بود. آیا پیرمرد این نمایش عارف است و چرا میآید و میرود؟ او مبشر است. اوست که باعث تحول بعضیها میشود تا جایی که از افکار و اندیشههایش گریزی نیست و مردم دائمالخمر نمایش حرفهایش را دائما پیش خود و دیگران واگویه میکنند. او حتی پیشبینی میکند که جوان سرانجام شومی خواهد داشت، اگر عاقلانه رفتار نکند، جوانی که دستهایش در پایان پرده سوم به خون صاحب خانه آلوده میشود. آیا با مرگ مرد صاحبخانه تراژدی در این نمایش کامل میشود؟ بهنظر من نه...، تراژدی آنجا اتفاق میافتد که هنرمند ما (هنرپیشه) درمانده است وکمتر از پیش راهکاری نمییابد جز جزای خویش. پیرمرد رفته هرچند او دیگر سعی میکند شراب ننوشد، زحمت بکشد و حاصل دسترنجش را بیهوده هزینه نکند اما آیندهای روشن برای خود متصور نیست، او نیز چون مرد، دختر و خواهر زن صاحبخانه جهان را از دریچهای تازه میبیند اما آنچه میبیند چندان امیدوارکننده نیست. به انتهای راه رسیده، پس شاید در خود پیچیده و رنجور ماند و خود را حلقآویز کند. آنها در خود نیروی مقابله با شرایط را نمیبینند چراکه هرکدام تنهایند و سر در گریبان خود دارند. نمایش هنوز مشکل ریتم دارد؛ چرا از موسیقی برای رفع این کاستی کمتر استفاده شده است؟ من فقط یکی، دو جا با مشورت مسئول آنها موسیقی را حذف کردم چون مثلا قرار بود دونوازی گیتار و سازدهنی شنیده شود؛ درحالیکه بازیگر روی صحنه تنها گیتار در دست داشت، ترجیح دادیم به دنگ و دونگ بازیگر بسنده کنیم؛ اما قبول دارم. مرحوم عبداللهی هم معتقد بودند که کار در اجرای جشنواره طولانی بوده و با اجازه و نظرات ایشان حدود چهل دقیقه از کار کم شد اما در فرصتی که بود سعی داشتیم کار را کوتاهتر کنیم و تیم اجرا سعی فراوانی دارد که مخاطب خسته نشود اما اصولا اینگونه آثار پتانسیل کسالتبارشدن را در خود دارند؛ بله، هنوز جا دارد که فشردهتر شود. آیا نگره مذهبی در نمایش متعلق به ماکسیم گورکی سوسیالیست است؟ متن در بازنویسی تغییراتی کرده که توسط مرحوم عبداللهی انجام شده است. این نگره خالق ثانوی یعنی کارگردان اثر است. لباس در این نمایش در ایجاد فضا چقدر کارکرد دارد؟ زیاد...، هر چند در مواردی شاید ناسازگاریهایی وجود داشته باشد ولی کمی هم باید به حساب این گذاشت کفگیر کار به ته دیگ خورده است. مثلا قرار بود هنرپیشه در آغاز نمایش که بندبازی کند و لباس دلقکها را بپوشد که میسر نشد و یا... بگذریم. ولی در کل من از طراحی صحنه و لباس بهعنوان نقاط قوت کار اسم میبرم. آیا در صحنه پایانی میز ضیافت برگرفته از شام آخر مسیح است؟ گمان نکنم؛ تصادفا اینگونه از کار درآمده. زیرا نه کلاهدوز میتواند «مسیح» باشد و نه بقیه «حواریون»اش. راستش مسیح بخشنده یک پرده قبلتر رفته. شما چگونه با اجرای در اعماق همکاری کردهاید؟ درواقع سعی کردم جمع را مدیریت کنم و اگر حمایت جمع بازیگران که بعضیهاشان از همکاران قبلیام هستند و با هم تجربیات زیادی داشتهایم، نبود شاید این کار به سرانجام نمیرسید. من تنها پیغامبر خواستهها و ایدههای دوست و برادرم مصطفی عبداللهی به جمع بازیگران و گروه بودم و بس. فرشید صمدیپور، بازیگر در اعماق دچار سرنوشت شادروان عبداللهی شده است؛ چگونه میشود از این هنرمندان حمایت کرد؟ با تنهانگذاشتنشان میشود حمایتشان کرد. بگذارید بگویم آرزو دارم برای یک شب هم شده فرشید صمدیپور عزیز نقشش را که حالا آقای سعید سلطانی زحمتش را میکشد، بازی کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.