پیگیری ردپای دشنام در تاریخ ادبیات فارسی
از ابراز خشم تا ابراز ارادت
روزبه آقاجری
در هنگام فوران خشم و آزردگی تحملناپذیر یا تحقیر عامدانه و تمسخرکردن، زبان معمولی و کاربردی هرروزه دچار پیچشهایی میشود. ناسزاگویی و دشنام یکی از این پیچشها و از شکلهای کاربرد زبان نزد انسان ناطق است. از آنجایی که هرآنچه انسانی است، تاریخی دارد، بازخوانی کوتاه و گذرای این شکل از کاربرد زبان معمولی بدون شک جالب خواهد بود. ناسزاگویی، آنچنان که در زبان روزمره به کار میرود، با آن شکلی که در متنهای ادبی به کار رفته است، متفاوت است. برای نمونه جز مواردی که در ادبیات فارسی به هجو و هزل معروفند، نشاندن دشنام بر زبان شخصیتهای داستانی را نمیتوان به پای نویسندگان نیالودهزبانی مانند فردوسی نوشت. بههرحال، برپایه متنهای موجود، میتوان تاریخ ناسزاگویی را تا برخی متنهای ادبی پهلوی عقب برد. برای نمونه در کتاب «یادگار زریران» جاماسپ وزیر مرگ فرزندان گشتاسب را پیشگویی میکند و گشتاسب چنین میگوید: «خوش نیامدی پیشگوی جادو! چه تو را مادر ساحره و پدر دیوی بود»* البته در جایی از اوستا از زبان افراسیاب کلماتی موهوم بیان میشود که تعبیر به ناسزا میشود، اما آن کلمات بنا به گفته استاد پورداوود، معنای چندانی دربر ندارند. پس از درهمآمیزی ادب عرب و ادب پارسی، از همان سدههای آغازین، با عبارات و سخنانی روبهرو میشویم که مشخصا فحاشانهاند و مشخصا شاعر یا نویسنده از بازگویی آنها قصد وهن و دشنام داشته است. گفته میشود که قدیمیترین کاربرد فحش در ادبیات فارسی به «تاریخ برامکه» برمیگردد که متعلق به اواخر سده پنجم و اوایل سده ششم است. کاربرد کلمه «مُخَنَّث» در این متن، چیزی میان ناسزا و کنایه است. البته پیش از چنین متنی، شاهنامه فردوسی را داریم که آنچنان پاک و نیالوده است که از لحاظ دستنیازیدن به ناسزا متنی یکتاست. هرچند گاه در همین متن پالوده هم میبینیم که الفاظی ناسزاگونه از زبان شخصیتها بیان میشود، مانند «بیپدر». البته فردوسی چنان زبان پاکیزهای دارد که میکوشد کمترین لفظ یا عبارتی بیادبانه را در ابهامی کنایی به بیان درآورد. همچنین نثر بیهقی عاری از ناسزاگویی آشکار است. البته باید در همینجا گفت که دستیازیدن به دشنام و ناسزا بیش از آنکه به دورههای تاریخی ربط داشته باشد، به منش و جایگاه شاعر و نویسنده مربوط است. بیشک اگر سوزنی سمرقندی شاعر سده ششم بهآشکارگی فحاشی میکند و ترکیبها و عبارات رکیک را در شعر خود وارد میکند، شعر عطار را داریم که از این لحاظ بسیار پاکیزه و خوددار است. هرچند گاه در متن شاعر و مؤلفانی نامدار و بلندپایه چون سعدی و مولوی دشنام و ناسزا به چشم میخورد، اما شکل کاربرد آنها در چارچوب هزل و هجو قرار نمیگیرد. نمونهای دیگر شعر حافظ است که یکسره پاکیزه از چنین پیرایهای است. در همین دوران چهرهای نامدار هست که باید به آن، بهشکلی ویژه توجه کرد؛ عبید زاکانی. عبید با همان آشکارگی و روشنی، کلمات و عبارات توهینآمیز و ناسزاگونه را خطاب به این و آن نقش اجتماعی به کار میبرد. طنز اجتماعی عبید در بسیاری از جاها مشخصا رکیکانه و هتاکانه است و از زبانی بسیار دشنامگو بهره میگیرد، چنانکه گاه عمق نقد و طنز او زیر گردوغبار ناسزاگوییاش پنهان میشود و تیغ تیز نقد و طنزش کُند میشود. اما او، بههرحال، حتی در مقایسه با نمونهای متأخر یعنی ایرجمیرزا که گاه اشخاص را از سر کینه شخصی مینوازد، زبان هزلگونه را بسیار ظریفانهتر به کار میگیرد. از سده هفتم تا سده سیزدهم جابهجا میتوانیم به متنهایی اشاره کنیم که یا حامل ناسزاگویی دیگرانند یا در هجو این و آن زبان به ناسزاگویی گشودهاند. از زبان پاکیزه قائممقام که بگذریم، برپایه اسناد و خاطرهنویسیها میتوانیم بفهمیم که تا چه اندازه زبان درباریان سرشار از ناسزاهای گوناگون بوده است؛ چیزی که دستکم درباره ناصرالدینشاه زبانزد خاص و عام بوده است. در همین زمان متنی دستبهدست میگردد که آن را میتوان نمونهای از هتاکی و ناسزاگویی ادیبانه دانست: تأدیبالنسوان. هرچند در این متن از کلمات مشهور دشنامگونه کمتر استفاده شده، اما چنان تحقیرآمیز است که میتوان آن را در ادبیات هزل و هجو ردهبندی کرد. پایان دستگاهی قاجاری و برآمدن مشروطیت، تنها ساختار سیاسی را از بند استبداد سیاسی رها نکرد، زبان فروبسته فارسی را هم از قیدوبندهای منشیانه رهانید. زبان تندوتیز شبنامهها و روزنامهنگاری مشروطه گاه به زبانی بهشدت رکیک و دشنامگونه پهلو میزند. دوران رضاخانی تا آغاز دهه 1320 با دو چهره نامدار مشخص میشود که ازقضا به زبان تندوتیز و گاه فحاشانه مشهورند: میرزاده عشقی و ایرجمیرزا. هرقدر برای عشقی، بهکارگرفتن چنین زبانی برآمده از انفجار خشم ستمستیزانه او بود، برای ایرجمیرزا، این زبان پر از ناسزا و دشنام به بازیچهای برای تحقیر و بهفضاحتکشاندن این و آن بدل میشود. همین زبان پر از ناسزا اما تهی از هرگونه نقد اجتماعی را سردبیر روزنامه «مرد امروز» یعنی محمد مسعود به کار میگیرد. با شکلگیری داستاننویسی مدرن با آثار جمالزاده، دیگر نمیتوانیم بهکارگرفتن زبان ناسزاگو را در متن ادبی بهمثابه هزل یا هجو در نظر بگیریم. زبان مدرن داستاننویسی مدرن، به گفتار و بالتبع به ترکیبات و اصطلاحاتی نهچندان مؤدبانه آن، نزدیک میشود، اما برخی دولتمردان و حاکمان با قدرت تمام در این عرصه یکهتاز بودهاند. رضاخان آنقدر موردی معروف است که حتی فحاشیهای او و زیردستان نظامیاش هنوز از یادها نرفته است. بنا به شأن بخشهای متفاوت دولتها و سبکوسیاق رفتارشان، فحاشی و ادبیات ناسزاگو افزایش یا کاهش یافته است. آنچنان که دیپلماتهای دولتی به استفاده از زبان ادیبانه و مؤدبانه شناخته میشدند، کارمندان دیگر دولت کمتر چنین بودند. دشنام یا ناسزا شکلی از کاربرد زبان است که قصد مشخص آن، بیش از آنکه بازکردن باب گفتوگو و پرسش باشد، تحقیر و خوارداشت طرف مقابل است. در دوران معاصر، جلوه و نمود آشکار این کاربرد ناسزا، به بحثها و جدلهای سیاسی بازمیگردد، چه میان گروههای سیاسی مختلف، چه میان اپوزیسیون و نظام حاکم، چه در میان متنهای جدلی سیاسی، چه بهشکلی پنهانتر در تحلیلهای ژورنالیستی و عامیانه از نیروهای سیاسی. ناسزا، در این میان، کارکردی دیگر هم پیدا کرده است که مشخصا متعلق به دوران معاصر ماست. گویا بهشکلی سخیف بهکارگرفتن آن و سبقتگرفتن از یکدیگر در استفاده از آن، میتواند میزان ارادت به باور و عقیدهای سیاسی را نشان دهد. این کارکرد اخیر، بدترین شکل کارکرد ناسزا و دشنامگویی است. *امیدسالار، محمود؛ نکاتی درباره فحش و فحاشی در زبان فارسی؛ مجله ایرانشناسی؛ شماره 54؛ تابستان 1381
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.