«رحمان قهرمانپور» کارشناس مسائل ترکیه در گفتوگو با «شرق»:
ترکها هنوز به حزب اردوغان اعتماد دارند
سعید شمس
در انتخابات ترکیه بهطور معمول مسائل اجتماعی و بهطور مشخصتر مشکلات اقتصادی بیشترین تأثیر را دارند، اما انتخابات هفتم ژوئن در شرایطی به روز برگزاری نزدیک میشود که عواملی چون بحران سوریه و جاروجنجالها در فضای داخلی و البته دخالت مستقیم «رجب طیب اردوغان» رئیسجمهوری این کشور باعث شده انتخاباتی متفاوت با آنچه تا به حال برگزار شده، برگزار شود. آیا اردوغان میتواند با برندهشدن حزب «عدالت و توسعه» آرزوی دیرینهاش را که همان تغییر نظام پارلمانی به ریاستجمهوری است، محققشده ببیند؟ آیا سرکوبهای داخلی و رفتارهای رئیسجمهوری، موجب کاهش رأی عدالت و توسعه میشود؟ آیا کردها میتوانند اینبار حضوری جدی در پارلمان را تجربه کنند؟ «رحمان قهرمانپور» معتقد است در انتخابات پارلمانی معمولا دغدغههای داخلی و مشکلات اجتماعی و اقتصادی مؤثر هستند؛ اما اینبار بحران سوریه هم علویها و سنیها و هم کردها را تحتتأثیر قرار داده است و به همین دلیل اردوغان که حضوری جدی اما غیررسمی در انتخابات دارد، مجبور شد در موضعگیری صریحی عنوان کند در ترکیه، هیچکس یا گروهی با علویها مشکل و اختلاف جدی ندارد.
ترکیه در چه فضایی به استقبال انتخابات میرود؟ به نظر میرسد شرایط عادی نیست. بهطورکلی در این کشور، اوضاع به گونهای است که همیشه در آستانه انتخابات تنش سیاسی و چالش داخلی اوج میگیرد. مخصوصا در مناطق جنوبشرقی که تعلقات قومی و قبیلهای هم بیشتر خودنمایی میکند. به همین دلیل اینروزها ترکیه آرامش فضای داخلی را از دست داده است و هرروز شاهد حرف و حدیث بیشتری هستیم. ظاهرا این دوره، حاشیههای بیشتری نسبت به دورههای قبل دارد. حتما همینطور است. اکنون احتمال رأیآوری احزاب کرد بیشتر از قبل شده است و این باعث شده تنش بیشتری به فضای انتخاباتی ترکیه تزریق شود. این در حالی است که در ادوار قبلی کردها این فرصت را نداشتند تا حد نصاب 10درصدی را به دست آورند، اما حالا در شرایطی به انتخابات 2015 وارد شدهاند که شانس زیادی برای خود قائل هستند. این درست است که انتخابات پارلمانی ترکیه بیشتر از مسائل داخلی تأثیر میگیرد تا تحرکات بینالمللی؟ اینبار نه، معمولا در انتخابات پارلمانی دغدغههای داخلی و مشکلات اجتماعی و اقتصادی مؤثر هستند. اما اینبار مسئله سوریه بهعنوان معضلی خارجی از دو جهت علویها و سنیها و همچنین مسائل مربوط به کردها را تحتتأثیر قرار داده است. موضوع علویها و سنیها در فضای سیاسی ترکیه پررنگ است و به همین دلیل اردوغان که حضوری جدی، اما غیررسمی در انتخابات دارد، مجبور شد در موضعگیری صریحی اینطور عنوان کند که در ترکیه، هیچکس یا هیچ گروهی با علویها مشکل و اختلافی جدی ندارد. موضوع دوم هم این است که کردها با توجه به استقلالی که دارند، از کردهای سوریه دفاع میکنند و بههمیندلیل منسجمتر از گذشته شدهاند و امید زیادی به حضوری جدی در پارلمان دارند. پس میتوان گفت «تحرکات خارجی» در انتخابات ترکیه تأثیرگذار است؟ استثنائا بله. بهطوریکه کمال «قلیچدار اوغلو»، رهبر حزب جمهوریخواه خلق اعلام کرده است که در صورت برندهشدن در انتخابات، سیاست ترکیه را در قبال سوریه تغییر خواهد داد؛ چون آنها معتقد هستند دلیل اصلی رویکرد فعلی تصمیمگیران درباره تحرکات انجامشده در سوریه، مخالفتشان با علویهاست. البته این نکته مهم نیز باید در نظر گرفته شود که در ترکیه به شیعیان 12 امامی، «جعفری» اتلاق میشود و علویها آنهایی هستند که تفاوتی جزئی با شیعهها دارند و به همین دلیل اختلافات فعلی را نباید اختلاف شیعهها و سنیها دانست. می توان گفت این انتخابات، با انتخابات گذشته تفاوت دارد. بله، صددرصد. اول اینکه اردوغان بعد از 12 سال، براساس قانون داخلی حزب عدالت و توسعه مجبور شد از ریاست حزب کنارهگیری کند و بههمیندلیل اولینبار است که آنها اردوغان را در انتخابات بهطور رسمی در کنار خود نمیبینند. ویژگی دیگر این است که آقای اردوغان بهطور صریح از این حزب حمایت کرده است، با اینکه براساس قانون، رئیسجمهوری نباید دخالتی در روند انتخابات داشته باشد که همین باعث شده گروههای دیگر حتی بهطور رسمی شکایت کنند. نکته دیگر هم، احتمال بالای رأیآوری کردهاست که اگر این اتفاق بیفتد، این خطر برای حزب جمهوریخواه خلق وجود دارد که تعدادی از کرسیهای خود را از دست بدهند. چرا اپوزیسیون در ترکیه موفق نیست؟ قبل از پاسخ به این سؤال باید گفت «خلأ اپوزیسیون» یکی از ایرادهای فضای سیاسی ترکیه است. آنان به این دلیل موفق نیستند که سخنان و مطالباتشان متناسب با فضای روز نیست و آنچه طلب میکنند در دنیای امروز «تنفر قومی» خوانده میشود و دقیقا بههمیندلیل در جامعه دموکراتیک ترکیه هیچجایی را در اختیار خود نمیبینند. مشکل دوم آنها هم رئیسانی هستند که چندین سال است ماندگارند و حتی با وجود شکستهای بزرگ هم حاضر به کنارهگیری نیستند. احتمال دارد فضای سیاسی ترکیه شاهد بروز یک «جریان سوم قدرتمند» باشد؟ برخی معتقدند حزب «دموکراتیک خلق ها» میتواند در آینده سیاسی ترکیه این نقش را بازی کند. «صلاحالدین دمیرتاش»، در یکی از سخنرانیهایش گفته بود که اگر مردم خواهان برقراری دموکراسی هستند، باید حزب دموکراتیک خلقها در انتخابات رأی بیاورد که در این صورت معادلات سیاسی این کشور تغییراتی وسیع را تجربه خواهد کرد. با توجه به اختلاف نظر میان «فتحالله گولن» و اردوغان، در این دور از انتخابات پارلمانی، جنبش «هزمت» از چه جریانی حمایت خواهد کرد؟ این پرسش خیلی مهمی است. به این دلیل که اختلافِ گولن و اردوغان باعث پاکسازی ارتش و دستگاه قضائی از طرفداران فتحالله گولن شد و دولت ترکیه در بیانیهای جنبش طرفدار گولن را تروریستهایی دانست که اسلحه ندارند، اما جنبش گولن فعالیتهایی علیه دولت دارد و دنبال این است تا بهنوعی شانس خودش را برای تأثیرگذاری در فضای انتخاباتی آزمایش کند که البته بعید است بتوانند در انتخابات پیشرو حرفی برای گفتن داشته باشند. اگر حزب دموکراتیک خلقها بهعنوان اصلیترین رقیب حزب اردوغان بتواند در این دور از انتخابات به حد نصاب 10 درصدی برسد. چه اتفاقی در عرصه سیاست داخلی ترکیه روی میدهد؟ گروهی بر این باور هستند که موفقیت حزب دموکراتیک خلقها نقطه شروعی برای شکافی جدید در فضای سیاسی ترکیه خواهد بود که بین کردها با ترکها و سایر اقلیتها مشاهده میشود. همچنین عدهای اینطور میگویند که رأیآوری حزب دموکراتیک خلقها باعث میشود تا دموکراسیخواهی با سرعت عمل بیشتری به سمت اهداف خود حرکت کند و به همین دلیل حمایت از این حزب را مهم میدانند تا بتوانند بعد از ورود به پارلمان درگیریهای نظامی را کاهش بدهند. به نظر من شواهد نشاندهنده این است که بعد از ورود احتمالی حزب دموکراتیک خلقها به پارلمان،گذار به دموکراسی سهلتر خواهد شد. با وجود انتقادهای بیشمار به اردوغان و نحوه تبلیغات حزب او، انتخابات پیشرو شفاف و منصفانه خواهد بود؟ بههرحال ایراداتی به تحرکات چند وقت اخیر اردوغان مطرح است و چون او عنوان رئیسجمهوری را یدک میکشد، حساسیتهای زیادی - البته بهطور کاملا طبیعی- در کارهایش مشاهده میشود. حتی حزب دموکراتیک خلقها بهطور رسمی شکایت هم کرده و قانونگذاران ترکیه اینطور نظر دادهاند که رئیسجمهور میتواند در مقام سیاسی به بحث انتخابات ورود کند و به همین دلیل اشکالی به اردوغان وارد نیست. اما حزب اردوغان یکی از گروههای اصلی حاضر در انتخابات است و به همین دلیل شائبه تقلب وجود دارد. سازوکار انتخاباتی ترکیه طوری است که بعید به نظر میرسد دستاندرکاران انتخاباتی بتوانند مشکلی در روند آن به وجود بیاورند. البته اردوغان همواره از تلاش برای پیروزی حزبی سخن میگوید که بعد از برندهشدن، نظام سیاسی را از پارلمانی به ریاستجمهوری تغییر بدهد. اما بهطور رسمی و آشکارا هیچ کاری نکرده است که بتوان گفت در راستای اهداف انتخاباتی حزب متبوعش دست به نقض قانون زده است. با این حال زمانی که میگوید به حزبی رأی بدهید که نظام سیاسی را از پارلمانی به ریاستجمهوری تغییر بدهد، معلوم است که منظورش چه چیزی است. از این بحث خارج شویم. حوادث پارک گزی و پرونده فساد مالی و همچنین روند بازداشت روزنامهنگاران تأثیری بر احتمال کاهش محبوبیت حزب عدالت و توسعه در انتخابات پارلمانی اخیر خواهد گذاشت یا نه؟ بعد از حادثه پارک گزی، گروهی از روشنفکران و فعالان سیاسی، اردوغان را متهم کردند که اقتدارگرایی را سرلوحه کارهایش قرار داده است و در همین راستا شاهد فعالیتها و جوسازیهای گستردهای از سوی آنها علیه رئیسجمهوری بودیم و به نظر میرسد همچنان خواهیم بود اما اردوغان نگرانی چندانی در این رابطه ندارد؛ چراکه رایهایی که به حساب او و حزبش نوشته میشود، بهطور عمده به قشر متوسط و پایین جامعه تعلق دارد و بنابراین، این مخالفتها در آرای حاشیهنشینها تأثیری نخواهد داشت. همچنین آنها مخالف شخص اردوغان هستند و همچنان به حزب عدالت و توسعه اطمینان و اعتماد دارند و به همین دلیل شاید فقط یک یا دو درصد رأی این حزب بهدلیل اتفاقاتی که عنوان کردید، کاهش پیدا کند. سؤال آخر غیرانتخاباتی است. چرا فاصله ترکیه با اتحادیه اروپا همچنان پابرجاست؟ ملاک اتحادیه اروپا قبلا اقتصادی بود، اما امروزه تحرکات سیاسی اهمیت بیشتری برای اروپاییها دارد و به همین دلیل با الحاق ترکیه به اتحادیه اروپا به چند دلیل مخالفت میکنند که میتوان به نقض حقوق کردها و حمایت این کشور از قبرسِ ترکنشین اشاره کرد. درواقع باید گفت مشکل ترکیه برای پیوستن به اتحادیه اروپا، مشکل هویتی است. البته ترکیه هم مانند قبل تمایل چندانی برای الحاق به اتحادیه ندارد. دقیقا همینطور است. چون وضعیت اسفبار اقتصادی بهگونهای است که فرایند گسترش را کند کرده و باعث شده تا ترکیه هم، مثل گذشته با شدت و حدت بهدنبال پیوستن به اتحادیه اروپا نباشد. در پایان تأکید میکنم انتخابات هفته آینده برای رجب طیب اردوغان از هر موضوع دیگری مهمتر است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.