هنوز زخمها بر تن خرمشهر است
پیام رضایی
دست و دلم میلرزد. از احترام میلرزد، میلرزد از هراس کمبودن. از کاستی در حدیث آدمهایی که حالا وجود نازنینشان در سایه نشسته است. از روایت روزگاری که من فقط میراثدارش هستم. برای همین کلمات امتناع میکنند از جاریشدن. بااینهمه باید نوشت. باید گفت. شنید. روسیاهی کم بودنش هم بماند برای من. «شنوندگان عزیز توجه فرمایید... شنوندگان عزیز توجه فرمایید... خرمشهر، شهر خون آزاد شد». این یک جمله نیست. تاریخ است. نشانهای ابدی است از روزگاری یگانه. از مردمانی که بالاجبار خانه و زندگیشان را گذاشتند و رفتند. از کسانی که ماندند و خونشان بر زمین تفتیده خرمشهر جاری شد. از پیر و جوانهایی که رفتند و آمدند، خون دادند تا شهر خون گلهای سرخ کاغذیاش را دوباره برویاند و البته نشانهای باشد از راویان این روایت فتح. خرمشهر 33 سال پیش، ساعت 11 صبح در چنین روزی آزاد شد. 587 روز اشغال در چنین روزی به پایان رسید. 587 روز خرمشهر ما سرخ بود، اما خرمی نداشت. آزادی خرمشهر برای نسل من تصویری است که از خلال عکسها، فیلمها، صداها و یادها مانده است. ثبت چنین روزگاری آدم را آدم دیگری میکند. عکاسان جنگ، جهان خودشان را دارند. فیلمبردارهای جنگ هم همینطور. آنها میان باروت و خون و آتش باید شاتر دوربینشان را فشار بدهند. شاتر دوربین بر خلاف ماشه تفنگ، گلولهای به قصد دفاع و نجات شلیک نمیکند. نه! هرگز هیچ گلولهای با فشار شاتر شلیک نمیشود، بلکه تاریخی ساخته میشود برای آینده. آنها فاجعه را با تمام خشونت و زیباییاش به آینده پرتاب میکنند و خودشان در همان لحظه جا میمانند. روحشان و جانشان بهای این روایت است. این هم گواهش: «فریادها و ضجههایی را که وقت فرار از خرمشهر شنیدم، هرگز فراموش نمیکنم. به اندازه یک جنگ چهار ساله گلوله ریخته شد، هنوز بوی باروت آن روزها در مشام من است. امروز وقتی اسم خرمشهر را میشنوم، شرمم میآید. یا باید میماندم و کشته میشدم یا فرار میکردم. اینقدر فضا انباشته از خون و باروت بود، اینقدر خسته بودم که نای کشیدن دوربین عکاسی را هم نداشتم، چه برسد به زخمیها. نای حرکت نداشتم، با هول و اضطراب و وحشتی که غالب شده بود. عراقیها آدمها، حیوانات، اشیا و هر آنچه نشانی از زندگی داشت را میسوزاندند. وحشتی حاکم شده بود. سوم آبان من از طریق آب فرار کردم. در آن 24 ساعت هزاربار مردم و زنده شدم. اینقدر فضا پرتنش بود که تشخیص نمیدادم این عراقی است یا ایرانی». این حرفها را «سعید صادقی» میزند. عکاس برجسته جنگ. او که یک خط در میان تأکید میکند نمیتواند حس و حال واقعیاش را با کلمات بیان کند، میگوید: «بعدها وقتی عکسهای «عبد بطاط» عکاس جنگ عراق را دیدم، بیشتر فهمیدم چه خبر بوده است. دیدم چگونه جسدهایی با بنزین در حال سوختن بود و بعثیها داشتند هلهله میکردند». این عکاس جنگ اما از روزهای آزادی هم حرف میزند. «سوم خرداد، هم خوشحال بودم هم گریه میکردم. گریه از اینکه با شرم فرار کرده بودم. همه جاهایی که خون ریخته شده بود را میدانستم و میدیدم. و خوشحال از اینکه شهر با ورود بچهها زنده شد. گلهای سرخ کاغذی از دیوار بیرون زده بودند و من هرگز این صحنهها را فراموش نمیکنم. این نشانی از زندگی بود. حسِ مردمی، دریای خون خرمشهر را زنده کرد. این احساس مشترک مردمی را در فتح خرمشهر میبینید. ». او که بهتازگی نیز خرمشهر بوده است میگوید: «اخیرا از خرمشهر برگشتهام و میخواهم بگویم هنوز آن زخمها بر تن خرمشهر است. نفسهای پیروز نتوانسته مرهمی باشد».همینطور که حرف میزند از پشت تلفن صدای دوستان دیگرش را هم میشنوم. احساس میکنم در جهان دیگری هستند. لحن حرفزدنشان، حسوحالشان، طوری که همدیگر را صدا میزنند و آن حس رهایی و آزادگی عجیب و غریبی که از سیمهای تلفن هم عبور میکند و به من میرسد، همه و همه مرا به جای دیگری برده است. باورکردنی نیست. انگار در زمان سفر کردهام. گویی با یک تلفن جادویی به 30 سال پیش زنگ زدهام. اما جادویی در کار نیست. آنها واقعیاند. اصرار دارد با دیگران هم حرف بزنم. از علی فریدونی حرف میزند، از حسین حیدری. به علی فریدونی که صدایش را لابهلای حرفهای صادقی شنیده بودم زنگ میزنم. خاضعانه میگوید او در آنجا نبوده و بهتر است با کسانی حرف بزنم که روایت راستین و بیواسطهای از آن روزها دارند؛ روزهای روایت فتح. مهدی همایونفر از همین آدمهاست. او که در زمان جنگ مدیر گروه فیلمبرداری روایت فتح بود، میگوید: «من روز آزادی خرمشهر نبودم؛ ولی در جریان محاصره بودم. خرمشهر کاملا در مظلومیت بهسر میبرد. واقعیتش این است که حتی آن روزهای آخر قبل از آزادسازی هم این اتفاق دور از انتظار بود. تعجب کرده بودیم چطور آن لحظات تلخ با بازپسگیری خرمشهر عوض شده بود. تنها چیزی که میتوانم بگویم یادآوری حرف امام است که فرمودند: «خرمشهر را خدا آزاد کرد». از او میخواهم حرف نگفتهای بزند، خاطره ای بگوید. سکوت میکند و بعد «وقتی حرف خرمشهر میشود من یاد شهید مظلومی میافتم که در روزهای محاصره با او آشنا شدم. فقط چند ساعت با هم بودیم. در همان ساعات و روزهای اولیه حمله به خرمشهر که هنوز هیچ امکانات پزشکی و خدماتی نبود. فقط مجروح بود که میآمد و هیچکس نبود که خدمات بدهد. عملا هیچکس. تنها کسی که آنجا بود و این کار را میکرد همین شهید بزرگوار بود، «دکتر سیاووش صادقی» که اگر اشتباه نکنم از اصفهان آمده بود. روبهروی مسجد جامع توی یکی از کوچه ها ایستاده بود و بیتوجه به اتفاقات اطرافش، بیتوجه به گلوله و خمپاره، یکه و تنها مجروحان را مداوا میکرد. وقتی از او پرسیدم تو که دکتری چرا آمدی اینجا؟ گفت: من فکر کردم هیچکس در این شرایط به داد اینها نخواهد رسید و من وظیفه خودم دانستم اینجا باشم و کمک کنم. متأسفانه در فاصله کوتاهی از آشنایی ما و همان روزهای اول شهید شد. به نظرم باید یاد کنیم از چنین کسانی». از بقیه فیلمبردارهای روایت فتح میپرسم. از «سهیل نصیری» و «حمید منزوی» و دیگران... نام میبرد. شماره تماس میخواهم. صدایش آهسته میشود. اندوه میدود در لحنش. آرام میگوید: « حرف نمیزنند..».. از من میخواهد برای این شهید صلواتی بفرستم و خداحافظی میکند. تلفن را قطع میکند. من از 33سال پیش، از میان خاطرهها و آدمها، ضجهها و هلهله شادی، از شبستان بیسقف مسجد جامع خرمشهر میگذرم. آوینی را میبینم. صدایش روی همه تصویرها شنیده میشود. «اکنون این نخلستانها خالی است، اما اگر درست دقت کنی صدای ملکوتی و پر از خلوص آن مرد خدا را میشنوی...». از بوی باروت و صداها میگذرم. سالها را پشتسر میگذارم. جنگ تمام میشود. اسیرها برمیگردند. شهدا برمیگردند. استخوانها برمیگردند. جنگ دور میشود. خاطره میشود. عکس و فیلم میشود و من بزرگتر میشوم وخودم را نشسته روی صندلی تحریریه روزنامه باز مییابم. بوی قهوه در فضا پیچیده است و من قلبم میکوبد. آیا کلمات میتوانند...؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.