دولتمداری منطبق با منافع ملت
ضیاء مصباح- دبیرکانون علوم اداری
با گذشت 64 سال از ملیشدن صنعت نفت، کماکان در بعضی نوشتهها مشاهده میشود که شادروان دکتر محمد مصدق با رد پیشنهاد بانک بینالمللی، بزرگترین خطای دوران زمامداریاش را مرتکب شده است. آغازگر این دیدگاه، نویسنده کتاب استبداد، دموکراسی و نهضت ملی (دکتر همایون کاتوزیان) است. به نظر نگارنده در سالگرد تولد ایشان، که در 29 اردیبهشت1261 متولد و به معدود چهرههای ماندگار و اثرگذار جهان پیوست و در درستکاری و میهندوستی زبانزد بود، مناسب است به این مسئله بپردازیم. پیشنهاد بانک بینالمللی: در دی 1330 پرودم (H. Prudhomme) و ریبر (Torkild Rieber) با دولت ایران وارد مذاکره شدند. پرودم رئیس اداره وام بانک بینالمللی بود و ریبر، مشاور آن بانک در امور نفت. نمایندگان بانک، نامه «مستر گارمر»، معاون بانک بینالمللی را تسلیم نخستوزیر کردند که نوشته بود: بانک در نظر ندارد به طور دائم وارد صنعت نفت شود و تنها میخواهد از ضرر اقتصادی جلوگیری کند تا به این وسیله بدون اینکه ضرری به حقوق طرفین وارد شود جریان دائم درآمد تأمین شود. عملیات صنعت نفت تحت مدیریت هیأت منتخب بانک اداره شود و کارمندان را برای حسن اداره عملیات که لازم تشخیص دهد استخدام یا از خدمت معاف کند. بانک اختیاراتی کامل برای ترتیب موقت اداره عملیات داشته باشد. خدمات بانک هیچگونه لطمهای به امور طرفین وارد نکند. خدمات بانک بدون سود بوده و بانک را در مورد خطرات بیمورد مصون نگه دارد. بانک تا زمانی که درآمدهای کافی واصل نشده، پرداخت مخارج برای راهانداختن صنعت نفت را تأمین کند. بانک قراردادی برای صدور کلی نفت از طرق موجود منعقد کند. وجوه حاصل از فروش، سهمی برابر به ایران و خریدار و بقیه نزد بانک بماند و برای مدت دو سال و اگر راهحلی پیدا نشد ادامه یابد.... دکتر مصدق با وقوف به قوانین بینالمللی و منافع بلندمدت کشور، گفت دخالت بانک در امور بهرهبرداری باید به عنوان مأموریت از طرف دولت ایران باشد و حساب آن را بدهد و هرگونه مخارجی که نموده با سود و حقالزحمه منصفانه در حساب منظور و هیچگونه تعهد دیگری ندارد.
دلایل قبول نکردن پیشنهاد بانک بینالمللی: راجع به کارشناسان خارجی، نظر دولت این بود که عده لازم از ملیتهای بیطرف انتخاب شوند. بانک باید خود را نماینده دولت ایران بداند و با توجه به نتیجه حاصله از عمل خلع ید، بهرهبرداری مجدد را شروع کند، ولی نظر بانک این بود که بدون اینکه دولت ایران را متصرف بشناسد، عمل بهرهبرداری را مستقلا انجام دهد. راجع به قیمت، نظر بانک این بود که اگر قیمت هر بشکه نفت خام که در خلیج فارس 1.75 دلار است 58 سنت برای خریدار کل 30 سنت برای هزینه تولید نفت خام و 37 سنت به عنوان سپرده در نظر گرفته شود که تا خاتمه رفع اختلاف نزد بانک بماند و بقیه، یعنی 50 سنت به دولت ایران تعلق گیرد. قیمت نفت تصفیهشده برای هر بشکه 1.75 دلار به شرحی که در قسمت نفت خام آمد منظور شود و50 سنت بابت مخارج تسویه و سه سنت به عنوان استفاده از دستگاه تصفیهخانه به دولت بپردازد، درحالیکه قیمت متوسط هر بشکه نفت تصفیهشده به نسبت محصولات مختلفی که از نفت ایران به دست میآید، براساس قیمت خلیج مکزیک معادل 2.75 دلار است. آنچه مانع توافق بر سر پیشنهاد بانک بینالمللی شد، دو شرط بسیار مهم دیگر بود؛ یکی بازگشت کارشناسان انگلیسی و دیگری عدم قبول ملیشدن صنعت نفت ایران توسط بانک بینالمللی. دکتر مصدق اصرار داشت کارشناسان انگلیسی با همه حقوق و مزایایی که در شرکت نفت ایران و انگلیس داشتند، در استخدام ایران بمانند. موضوع اشتغال کارشناسان انگلیسی در صنعت نفت جنوب به دنبال پیشنهاد بانک بینالمللی اهمیت فوقالعادهای داشت و یک مانع جدی برای قبول پیشنهاد به شمار میرفت. در موقع اجرای قانون خلع ید در تیر و مرداد 1330 این موضوع جنبه دیگری داشت، آن موقع دولت ایران اصرار داشت کارشناسان انگلیسی وظایف خود را مانند گذشته انجام دهند و دراینباره گزارشی در مجلس شورای ملی قرائت شد: دولت ایران مایل نیست حتی یک روز فعالیت صنعت نفت متوقف شود و علاقه دارد از کارشناسان، متخصصان، کارگران و کارمندانی که صنایع نفت ایران را اداره کردهاند در شرکت ملی نفت ایران مثل گذشته استفاده شود. دکتر مصدق دستور داد متن گزارشی که راجع به اقدامات خود درباره نفت برای مجلس تهیه کرده بود و به علت عدم حضور اکثریت خوانده نشد، روز چهارم مهر 1330 از رادیو پخش و در روزنامهها منتشر شود. متن گزارش: از آنجا که دولت ایران سعی دارد در حدود قانون ترتیباتی فراهم نماید که ملیشدن صنعت نفت ایران به دولت و ملت انگلیس لطمهای وارد نیاورد و مسائلی که از ملیشدن صنعت نفت به وجود آمده هرچهزودتر به طریق عادلانه حل شود، نظر خود را به طور مختصر اعلام میداریم: 1ـ رسیدگی به غرامات شرکت سابق نفت و دعاوی و مطالبات. دولت ایران این است که به یکی از این طرق، دعاوی و مطالبات حقه شرکت نفت سابق با رعایت دعاوی و مطالبات دولت ایران تسویه شود: الف- از روی قیمت سهام شرکت سابق نفت، به قیمت قبل از ملیشدن آن ب- بر طبق قوانین و قواعدی که در مورد ملیکردن صنایع در هر یک از کشورها به مورد اجرا گذاشته شده و شرکت سابق آن را بیشتر به نفع خود بداند. ج- به هر طریق دیگری که مورد توافق طرفین واقع شود. 2ـ فروش نفت به دولت انگلیس. دولت ایران حاضر است مقدار نفتی را که دولت انگلیس سابقا خریداری میکرد به دولت مذکور طبق قرارداد بلندمدت به فروش رساند، دولت انگلیس میتواند با پرداخت نصف بهای نفت خریداری خود، غرامات موضوع بند یک این نامه را استهلاک نماید. 3ـ انعقاد قرارداد با متخصصین خارجی. شرکت ملی نفت متخصصین خارجی مورد نیاز را با تمام حقوق و مزایایی که در شرکت سابق نفت دارا بودهاند...
... نگهداری نموده و کلیه مقررات اداری و فنی سابق را محفوظ دارد، جز آنچه با ملیشدن صنعت نفت مغایر باشد و تمام قسمتهای فنی و اداری را به دست متخصصین فنی اعم از متخصصین داخلی و خارجی خواهد سپرد و در کارهای جاری و روزانه رؤسای قسمتها، اختیاراتی کافی خواهند داشت، به علاوه در رأس تشکیلات استخراج و تصفیه یک نفر مدیر فنی خارجی که ملیت آن را بعدا دولت ایران تعیین خواهد کرد، خواهد گماشت تا تحت نظر مستقیم هیأت مدیره شرکت ملی نفت ایران انجام وظیفه کند. 4ـ حمل نفت. ایران نفت را به یک یا چند مؤسسه که از طرف مشتریان سابق معرفی شوند تحویل خواهد داد و حاضر است از طریق مذاکره مسائل فیمابین را حلوفصل کند. جواب این گزارش از طریق آقای هریمن. دولت انگلستان با این موضوع موافق نیست و در پی آن به کار کلیه کارکنان انگلیسی خاتمه داده شد و در 31 مرداد 1330 وزارت خارجه انگلیس گفت: تمامی کارمندان انگلیسی از نواحی نفت ایران خارج و عدهای از آنان در آبادان میمانند تا برای اجرای تصمیم دیوان لاهه حاضر باشند... و ادامه ماجرا که در مطلبی دیگر خواهد آمد... . ملاحظه میفرمایید که تا چه حد منطق، اصول و منافع ملی در این بزرگترین رخداد تاریخ معاصر به وسیله این بزرگمرد رعایت شده است و این الگویی برای همگان شد. تا آنجا که مرحوم جمال عبدالناصر، ملیشدن کانال سوئز را نشئتگرفته از روشهای دکتر مصدق در ایران دانسته و پیشگامان جنبش غیرمتعهدها در اولین نشست این جنبش از این ابتکار ستایش کردند و این سازمان را بنیاد نهادند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.