خشونت زیر ذرهبین جامعهشناسان
در هر 18 ثانیه، یک زن در جهان مورد آزار قرار میگیرد؛ این آمار تکاندهندهای است که سازمان بهداشت جهانی از خشونت خانگی اعلام کرده است. اما وضعیت خشونت خانگی در کشور ما بهقدری وخیم است که سرهنگ هادی مصطفایی، معاون مبارزه با جرایم جنایی پلیس آگاهی، دوم مهر 93 در گفتوگو با «مهر» گفته است: آمارها از روزانه یک قتل خانگی در ایران حکایت دارند و غالبا زنان و کودکان قربانیهای این خشونتها هستند. جامعهشناسان در توصیف چرایی این پدیده، نظرات گوناگونی ارائه کردهاند اما واقعیت این است که انسان تنها موجود روی کرهزمین است که به همنوع خود پرخاشگری میکند. خشونت سالها مورد پژوهش جامعهشناسان، روانشناسان و فیلسوفان بوده است تا زوایای مختلف آن مورد نقد و بررسی قرار گیرد. بر اساس مطالعات تاریخی میتوان گفت که نظریه یادگیری اجتماعی، اولین نظریه در مورد خشونت است. آلبرت باندورا یادگیری خشونت را از طریق مشاهده و تقلید میداند. او در نظریه خود با تأکید بر نقش خانواده در آموزش نقشهای جنسیتی اینطور مینویسد: «تصور دختران این است که زنان موجوداتی فرودست و وابسته هستند و پسران در خانواده میآموزند که مردان موجودات برتر خانواده هستند». این یادگیری اولیه در ذهن و نگرش کلی فرد تأثیرگذار است، بنابراین برای شروع اصلاح، باید کار را از خانوادهها آغاز کنیم. منافع پنهان قربانیان خشونت نظریه مبادله، اما جور دیگری به خشونت نگاه میکند؛ براساس این نظریه، زنان و مردان هرکدام در روابط خود بهدنبال حداکثر سود هستند؛ کسی که مورد خشونت قرار میگیرد و کسی که عامل خشونت است، در این روابط به دنبال منافعی هستند. پروفسور ریچارد گلز، جامعهشناس، این نظریه را اینطور بسط میدهد: «شوهری زن خود را کتک میزند و از دید او این رفتار بحق است زیرا از آنجا که زن رفتاری مطابق میل او ندارد، رابطه هزینه و سود نامناسب است و تعارض بهوجودآمده، خاتمهبخشیدن به این وضعیت را ضروری میکند. در نتیجه شوهر سعی میکند از طریق پیشگرفتن رفتار خشونتآمیز، مجددا تعادلی در خانواده برقرار کند و در اثر این رفتار (خشونت)، زن از رفتار ناشایست خود دست برمیدارد و مرد به هدف خود میرسد و از آنجا که توانسته است بر جریان زندگی نظارت داشته باشد، اعتمادبهنفسش افزایش مییابد!» نظریه مبادله در مورد خشونت، منتقدان بسیاری هم دارد که اعتقاد دارند این نظریه با مشروعیتبخشیدن به حقوق قدرتمندان تلاش دارد تا ظلم در خانواده را توجیه کند. خشونت چرخه زندگی را طبیعی میکند نظریه نظارت اجتماعی اعتقاد دارد که افراد بهخودیخود برای تحقق اهدافشان به خشونت گرایش دارند و این محدودیتهای اجتماعی و نظارت اجتماعی است که اگر به شکل مناسبی تدوین شده باشد، میتواند جلو این خشونت را در جامعه بگیرد. نظریه کارکردگرایی به این اشاره دارد که در یک خانواده سلسلهمراتب براساس جنسیت، سن و قدرت اقتصادی تقسیم میشود. بنابراین رفع تضادهای خانوادگی از طریق خشونت امکانپذیر است و خشونت باعث طبیعیشدن جریان زندگی روزمره خواهد شد. تالکوت پارسونز، جامعهشناس، این نظریه را به این شکل توضیح میدهد: «پدر، رئیس و مادر، مدیر داخلی خانواده است و در صورت وجود تعارض در خانواده، مرد به خشونت متعادل دست میزند و در اثر رفتار خشونتآمیز او، تضاد خانوادگی پایان مییابد و خشونت بهخودیخود در خانواده کارکرد دارد». خشونت مختص طبقات پایین جامعه نیست نظریه فرهنگی هم به تأثیرات هنجارهای اجتماعی در خانواده اشاره دارد. «واکر»، جامعهشناس، معتقد است که خردهفرهنگها به موازات فرهنگ حاکم وجود دارد و نباید رفتار خشونتآمیز را متعلق به طبقات پایین جامعه بدانیم بلکه این شکل از رفتار در طبقات دیگر جامعه هم وجود دارد و بهکرات مشاهده شده است. دیدگاه فمینیستی به خشونت خانگی از نوع دیگری نگاه میکند؛ فمینیستها معتقد هستند که دلیل اصلی خشونت، وجود ساختارهای اقتداری پدرسالارانه در جامعه است و ایدئولوگهای جامعه میکوشند این نابرابری را حفظ کنند. البرو مارتین، جامعهشناس، اعتقاد دارد خشونت مردان به زنان، رسم و قاعده زندگی است و ساختار اقتصادی و اجتماعی جوامع بر اثر بیاعتباری و تحقیر و استثمار زنان شکل گرفته است. خشونت یک موضوع خصوصی نیست شهیندخت مولاوردی در کتاب «کالبدشکافی خشونت علیه زنان»، دوری از دین را علت اصلی این پدیده دانسته: «ستمهای رواشده بر زن از سپیدهدم تاریخ تاکنون، از بزرگترین و کهنترین ستمهای تاریخ بشری حتی در جوامع دینی است و هرجا پیام دین بهدرستی دریافت یا اعمال نشده، زنان مورد ستم بودهاند و تأسفآورتر آنکه بسیاری از ظلم و ستمهای رواشده بر زنان رنگوبوی دینی یافته و به تعالیم انبیا نسبت داده شده است و در نتیجه جهل، عقبماندگی، خودخواهی و قصور در بهکارگیری اصول واقعی و اساسی شریعت، بسیاری از حقوق حقه زنان به فراموشی سپرده شده و متروک مانده است. درواقع این ستم بیاندازهای که در طول تاریخ نسبت به جنس زن روا داشته شده است و بیگمان یکی از سیاهترین نقطههای تمدن بشری را میسازد منجر به شکلگیری جریانات افراطی دفاعی از حقوق زن در غرب و آنگاه در دنیای شرق شده است». او در پایان کتابش تأکید دارد که خشونت خانگی یک موضوع خصوصی نیست و دخالت پلیس را میطلبد. شهلا اعزازی در کتاب «خشونت خانگی؛ زنان کتکخورده»، طی یک مطالعه پژوهشی نشان میدهد که مهمترین عامل عادیشدن خشونت در خانواده، قدرتنداشتن زنان و وابستگیشان به مردان است. زنان توانمند خشونت را کاهش میدهند در مورد خشونت خانگی نظرات مختلفی وجود دارد، اما چیزی که مسلم است این است که نظریهپردازی در مورد این پدیده، گام اول در شناخت آن است. استفاده عملی و آموزش مهارتهای لازم زندگی به خانوادهها، قدمهایی است که برای رسیدن به یک جامعه سالم باید برداشته شود. درک درست نسبت به تعریف ماهیت زن و حقوق آن باید ابتدا توسط زنان تثبیت شود زیرا تا زمانی که فرد حقوقش را نداند، احقاق آن دشوارتر خواهد بود. از سوی دیگر حفظ استقلال و حرکت در جهت تواناییهای زنان میتواند چرخه خشونت خانگی را کاهش دهد؛ بنابراین به نظر میرسد گام اول را در جهت اصلاح، باید خود زنان بردارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.