ارزیابی دستاوردهای ۲۵سال کاوش تلسکوپ فضایی «هابل» در دورترین اعماق جهان در گفتوگو با «بهرام مبشر»:
هر ستاره رازی است که آسمان با ما در میان میگذارد
گروه علم: وقتی قرار شد برای 25سال بهرهبرداری از تلسکوپ فضایی هابل، گزارشی تنظیم کنیم، اولین نامی که به ذهنمان رسید، دکتر «بهرام مبشر» بود. دکتر «مبشر» استاد فیزیک و اخترشناسی دانشگاه کالیفرنیا، ریورساید است. او سالها در مؤسسه تلسکوپ فضایی هابل کار کرده است، از طرف دیگر، هم به وطنش عشق میورزد و هم به موضوع ترویج علم، بسیار علاقهمند است. همه اینها باعث شد که مطمئن باشیم اگر برای یک مصاحبه از او دعوت کنیم، میپذیرد. قرار مصاحبه را گذاشتیم، گفت پرسشها را برایش ایمیل کنیم تا او پرسشها را بخواند و سر فرصت به آنها جواب دهد، البته معذرتخواهی کرد که چون انگلیسینوشتن برایش آسانتر است، پاسخها را انگلیسی برایمان بنویسد و بعد که ما مصاحبه را ترجمه و تنظیم کردیم، برای تأیید نهایی برایش بفرستیم. اما فردای روزی که او پاسخ سؤالات را فرستاد و قبل از اینکه مصاحبه تنظیم شود، ایمیل دیگری از دکتر «مبشر» به دستمان رسید که در آن گلایه میکرد از رویهای که در چندسال اخیر در رسانهها باب شده و از دانشمندان ایرانی، بهویژه آنهایی که خارجنشین هستند، تعریف و تمجیدهای بیحدوحصر میکنند. او گفت که دوست ندارد رسانهها از او قهرمان بسازند، گفت که علم را دوست دارد چون میخواهد نادانستهها را بداند نهاینکه قهرمان شود، گفت برخی از دانشمندان که دستاورد معمولی داشتند (و خودشان هم میدانند که دستاوردشان معمولی است)، در رسانهها مطرح میشوند، اما در عوض دانشمندان بسیار بزرگتر و مهمتری در خود ایران هستند که افکار عمومی ایران آنها را نمیشناسد و خوب است که رسانهها آنها را به مردم معرفی کنند. این طرز فکر دانشمندی است که عاشق علم است و از دانستن چیزهای تازه لذت میبرد و دوست دارد لذت دانستن را با دیگران قسمت کند، اما دوست ندارد قهرمان باشد. آنچه در ادامه میخوانید، حاصل گفتوگوی ما با مردی است که عاشق ستارههاست و کهکشانها را از چشم هابل رصد میکند.
فعالیت شما بهعنوان نماینده سازمان فضایی اروپا در مؤسسه تلسکوپ فضایی هابل چگونه شکل گرفت؟ من پس از هشتسال تحقیق و پژوهش در امپریالکالج لندن به مؤسسه علوم تلسکوپ فضایی در آمریکا رفتم. همانطور که میدانید فعالیتهای علمی تلسکوپ فضایی هابل (HST) زیر نظر مؤسسه علوم تلسکوپ فضایی انجام میشود. سازمان هوانوردی و فضانوردی آمریکا (ناسا) و مؤسسه فضایی اروپا (اسا) با یکدیگر توافق کردند که «اسا» 15 نفر اخترشناس را بهعنوان نماینده خود به مؤسسه علوم تلسکوپ فضایی معرفی کند تا در بهرهبرداری از این تلسکوپ همکاری کنند. من در قالب چنین توافقنامهای در سال 2000 به مؤسسه علوم تلسکوپ فضایی رفتم تا در فعالیتهای روزبهروز تلسکوپ هابل همکاری کرده و از دادههای آن در تحقیقاتم استفاده کنم. خود شما در هنگام رصد و کار با هابل چه دستاوردهایی داشتید؟ من یکی از اعضای مؤسس بزرگترین و مهمترین طرحهای پژوهشی بودم که توانست فرصت رصد با تلسکوپ فضایی هابل را دریافت کند. ما در مورد چگونگی تشکیل و تکامل کهکشانها تحقیق میکردیم و من نیز در طراحی، اجرا و تجزیه و تحلیل اطلاعات مربوط به این طرح پژوهشی مشارکت داشتم. این موضوع یکی از گستردهترین و دامنهدارترین موضوعهای پژوهشی بود که به وسیله تلسکوپ فضایی هابل انجام شد. برای مثال ما بخش پهناوری از آسمان را در یک برنامه پژوهشی به نام «COSMOS» بررسی کردیم. این پروژه یکی از بزرگترین طرحهای پژوهشی هابل بود. ما توانستیم تصویری از دورترین کهکشانها در کیهان را به دست بیاوریم. این تصویرها، میدان فراژرف هابل (Hubble Ultra-Deep Field) نام دارند. بشر تاکنون نتوانسته است تصویری دورتر و عمیقتر از این مشاهدات تهیه کند. من هماکنون در زمینه مجموعهای از دادهها و اطلاعات کار میکنم که «CANDELS» نام دارد. این طرح، بزرگترین پروژه واحدی است که بهتنهایی توانسته است از تلسکوپ هابل وقت رصد بگیرد. این طرح پس از آخرین مأموریت تعمیر هابل و نصب دوربین زیرقرمز انجام شد. من سرپرست گروه اندازهگیری فاصلهها، سرعتها، جرم، محاسبه میزان تشکیل ستارگان در کهکشانها و تولید کاتالوگ کهکشانها برای استفاده در پژوهشهای علمی هستم. البته به غیراز اینها من در طرحهای پژوهشی دیگر هم حضور و نقش داشتم مثل یافتن دورترین کهکشانهای جهان (که ما پیدا کردیم) و بررسی ماهیت انرژی تاریک که من افتخار حضور در این برنامه را نیز داشتم. از این لحاظ دستاوردهای علمی تلسکوپ هابل منحصربهفرد و یگانه است. روال معمول برای کارکردن دانشمندان با هابل و وقتگرفتن برای استفاده از این رصدخانه چگونه است؟ مؤسسه علوم تلسکوپ فضایی، هرساله فراخوانی به دانشمندان جهان میدهد و هر اخترشناسی که میخواهد با تلسکوپ فضایی هابل کار کند، تقاضایش را به صورت پروژهای علمی مطرح میکند. بعد یک گروه از داوران متخصص که در رشتههای مختلف اخترشناسی و کیهانشناسی فعالیت میکنند، این درخواستها را بررسی و ارزیابی میکنند. این گروه درنهایت برترین طرحهای پژوهشی را انتخاب میکنند و به هر یک از این طرحهای پژوهشی امتیاز میدهند. واقعیت این است که وقتگرفتن از تلسکوپ فضایی هابل برای رصد بسیار دشوار است. ولی اگر کسی بتواند از این تلسکوپ وقت رصد بگیرد، دانشمندان در مرکز تلسکوپ فضایی کمک میکنند تا رصد در زمان معین انجام شود و دادهها و اطلاعات لازم به دست آید. پس از آن اطلاعات بهدستآمده به زمین و رادیوتلسکوپهای مناطق مختلف زمین ارسال میشود. البته این اطلاعات را به مراکز مختلف ناسا هم میفرستند تا آنها را برای آخرینبار بررسی کنند. درنهایت هم این دادهها و اطلاعات بهدستآمده را به مسئولان طرح عرضه میکنند تا آنها روی این دادهها پژوهش کنند. چه جنبههایی از هابل برای شما بهعنوان کیهانشناس جالبتر است؟ هابل از جنبههای بسیاری مهم است. یکی از مهمترین جنبههای تلسکوپ فضایی هابل اطلاعاتی است که میتوان با استفاده از این تلسکوپ بهدست آورد. خوب است بدانیم تلسکوپ هابل تاکنون اطلاعات بسیاری به دست آورده است که نمیتوانیم چنین اطلاعاتی را با استفاده از هیچیک از تلسکوپهای زمینی بهدست آوریم. اینکه انسان اولین کسی باشد که اطلاعات ارائهشده توسط هابل را مشاهده و بررسی میکند یا اولین کسی باشد که تصویرهای کهکشانها یا اجرام دوردست کیهان را میبیند، برایم بسیار هیجانانگیز است؛ این واقعیت که تلسکوپ هابل میتواند اجرام دوردست را در طولموجهایی ببیند که هیچ تلسکوپ زمینیای نمیتواند، درک جدیدی از جهان به ما میدهد. به نظر شما برترین دستاوردهای هابل کدامها بودند؟ هابل دستاوردهای مهم بسیاری داشته است. چند دستاوردی که من هم در آن مشارکت داشتهام، عبارتند از کشف دورترین کهکشانهای جهان، خواص انرژی تاریک و آینده جهان، کشف پرجرمترین و تکاملیافتهترین کهکشانهای جهان و چشماندازهای تازهای از تشکیل و تکامل کهکشانها. چه جنبههایی از هابل، باعث شده که برای همه جالبتوجه باشد؟ هابل همه را شیفته خود کرده است. هابل توانسته است از جنبههای بسیاری، توجه مردم عادی را نیز به خود جلب کند مثل تصویرهای فوقالعاده زیبایی که از مشاهده ستارگان و کهکشانها تهیه کرده است. دلیل علاقه ما کیهانشناسان به هابل نیز اطلاعات علمی تازهای است که با استفاده از رصدهای آن به دست میآوریم. کیهانشناسی رشته علمی بسیار جذابی است. عضویت در مؤسسه تلسکوپ هابل هم شغل پرافتخاری است. مردم عادی چه نظری نسبت به این عنوان علمی و این شغل دارند؟ مردم از اینکه با یک کیهانشناس گفتوگو کنند، چه حسی دارند؟ مردم پرسشهای بسیاری درباره کیهان دارند و وقتی که میفهمند من در این زمینه پژوهش میکنم، مرتب از من سؤال میپرسند. برخی از این پرسشها علمی هستند و برخی هم فلسفی. کار روی تلسکوپ فضایی هابل و همکاری با برخی از بزرگترین اخترشناسان زمانه ما، بزرگترین فرصتی بود که به دست آوردم. من از این کار لذت میبرم و بهواسطه این شغلم، دوستان و همکاران بسیاری یافتم. آیا خاطرهای از برخورد مردم دارید؟ مردم همهجای دنیا، وقتی که شغل و زمینه پژوهشی ما را میفهمند، بسیار ذوقزده میشوند و سر صحبت را با ما باز میکنند و این موضوع هم فقط خاص ایران نیست. من خاطرات بسیاری از ارتباطهای گرم مردم ایران و دیگر نقاط جهان دارم. مردم بسیار گرم و صمیمی برخورد میکنند که این نوع برخوردها ما را بسیار دلگرم و تشویق میکند. برخی از مردم از صرف هزینههای زیاد برای پژوهشهای علمی که فایده محسوسی ندارد، انتقاد میکنند. شما اهمیت دستاوردهای هابل را برای این افراد چگونه توضیح میدهید؟ طی چندین قرن (به بیان دیگر از زمانی که بشر فکرکردن را آغاز کرد)، پرسشهای بسیار مهمی برای انسان مطرح بود از جمله اینکه جهان چگونه آغاز شد؟ جهان چگونه پایان میپذیرد؟ بشر چگونه پدید آمد؟ حتی امروزه هم این پرسشها مطرح است و هر کسی را (چه دانشمندان و چه مردم عادی که اطلاعات چندان زیادی از موضوعات علمی ندارند)، به تفکر و شگفتی وامیدارد. البته امروزه بشر در موقعیتی قرار گرفته است که میتواند به بسیاری از پرسشهایی که طی قرنهای متوالی، ذهن او را به خود مشغول داشته بود، پاسخ گوید. این مهمترین دستاورد فکری نسل ماست. امروزه ما میتوانیم پاسخ پرسشهای بسیاری را بیابیم که روزگاری، برترین ذهنهای جهان را به خود مشغول کرده بود. این پرسشها و پاسخ آنها، فرهنگ بشری و میراث مشترک ماست. گذشته از اینها، بسیاری از کشفیات و اختراعات فنی و تکنولوژیک که همه ما هرروزه از آنها استفاده میکنیم، در علوم بنیادی ریشه دارند. بدون این کشفیات ما امروزه در چنین جایگاه، موقعیت و وضعیتی نبودیم. دانش ما درباره جهان فیزیکی که در آن زندگی میکنیم، بهشدت بر تفکرات، باورهای ما و چگونگی نگاه ما به موضوع زندگی تأثیر میگذارد. شما تاکنون جایزههای علمی بسیاری دریافت کردهاید. از دریافت این جوایز و کسب این افتخارها چه احساسی دارید؟ من علاقه چندانی به این جایزهها ندارم و شیفته این مدالها نیستم. من به کاری که علاقه دارم، میپردازم و سعی میکنم برای جامعه انسانی مفید باشم. برای من مهم نیست که برنده جوایز شوم یا مردم درباره من سخن بگویند، من فقط علائقم را پیگیری میکنم. آیا کسب این افتخارها تأثیری هم داشت؟ یعنی ادامه فعالیتهای علمی شما را آسانتر کرد؟ نه، من به این موضوعات اهمیتی نمیدهم و کارهایم را پیگیری میکنم. نکته جالب در مورد زندگی علمی شما این است که در چند رشته مختلف تحصیل کردهاید. کمی درباره این رشتهها توضیح دهید. من همیشه عطش سیریناپذیری برای دانستن هرچه بیشتر داشتم. همین موضوع هم باعث شد که به مطالعه در زمینههای علمی متفاوتی روی بیاورم. من تحصیل کردم چون به دانستن علاقه دارم و شیفته آموختن موضوعات تازه هستم. من میآموزم چون میخواهم دانش جدید مرا شیفته خود کند، ولی هیچگاه صرفا برای کسب مدرک دانشگاهی تحصیل نکردهام. البته کسی که در دانشگاه تحصیل کند، طبعا به مدارج و مدارک هم میرسد ولی مهم این است که کسب این مدارک، هدف اصلی نباشد. چه انگیزهای به شما نیرو داد که این همه برای تحصیل در رشتههای مختلف وقت و انرژی صرف کنید؟ انگیزه اصلی من دانستن ناشناختهها بود. برای مثال من بهتازگی دریافتم که یکی از مهمترین پرسشهایی که بشر سالهای آینده زمان و انرژی بسیاری را برای یافتن پاسخ آن صرف میکند، پرسش در مورد وجود یا ماهیت حیات در سیارههای دیگر است. بههمیندلیل به جستوجوی پاسخ این پرسش پرداختم و کارهای مقدماتی برای تشکیل یک گروه پژوهشی در این زمینه را در دانشگاه خود در کالیفرنیا آغاز کردم. برای اینکه مفاهیم علمی لازم در این زمینه را بهتر درک کنم، لازم بود که با زیستشناسی، بیوشیمی و علوم زمین به دقت و به شکل اصولی و اساسی آشنا شوم. من مطالعه شخصی در این زمینهها را آغاز کردم تا بتوانم به این وسیله از تخصص و دانش محققان و دیگر پژوهشگران در این زمینهها استفاده و با آنان همکاری کنم. این دقیقا همان کاری است که من همیشه انجام میدادم. شما در کشورهای مختلف اقامت داشته و تحصیل و تدریس کردهاید. علاقه مردم کدام کشورها به موضوعات علمی چشمگیرتر بود؟ ایران را با این کشورها چگونه مقایسه میکنید؟ مردم ایران. مردم ایران بسیار شیفته موضوعات مختلف علمی و از جمله اخترشناسی و کیهانشناسی هستند. شما هرچندوقتیکبار به ایران سفر میکنید و علاوهبر حضور در دانشگاهها و مؤسسههای آموزشی و پژوهشی به میان عموم مردم میروید و دستاوردهای فیزیک را به زبان ساده برای مردم شرح میدهید. انگیزه شما از فعالیتهای ترویج علم چیست؟ به نظر من، درمیانگذاشتن دانستههای خود با عموم مردم، یکی از کارها یا وظایف من است. چنین فعالیتهایی، این توانایی را دارد که زندگی و آینده افراد بسیاری را تغییر دهد، کمااینکه تاکنون زندگی دانشآموزان و دانشجویان بسیاری را تغییر داده است. آیا در بین دانشجویان شما، دانشجویان ایرانی هم هستند؟ به بیان دیگر آیا تاکنون به دانشجویان ایرانی کمک کردهاید که به این حوزههای دشوار وارد شوند؟ بله. هماکنون در دانشگاه کالیفرنیا در ریورساید، بیش از ده دانشجوی ایرانی دوره دکترای کیهانشناسی را میگذرانند. تعدادی از این دانشجویان عضو گروه پژوهشی من هستند. برخی از این دانشجویان ایرانی نیز تاکنون فارغالتحصیل شده و موقعیتهای پژوهشی بسیار مناسبی کسب کردهاند و هماکنون نیز به تحقیقات خود ادامه میدهند. باعث رضایت خاطر و خشنودی من است که میبینم نقشی در زندگی دانشجویانم داشتهام. موضوع چگونگی پایانیافتن جهان یکی از پرسشهای دشواری است که بشر تاکنون نتوانسته پاسخی قطعی برای آن بیابد. شما یکبار که به ایران آمدید و در حسینیه ارشاد سخنرانی کردید، درباره استفاده از هابل برای پاسخگویی به این پرسش استفاده کردید. میتوانید درباره آن تحقیق هم برایمان بگویید. ما هماکنون در موقعیت و وضعیتی هستیم که میتوانیم به موضوع پایان جهان از دید علمی نگاه کنیم و آینده جهان را با استفاده از نظریات علمی، پیشبینی کنیم. دلیل این موضوع هم شناخت بیشتر انرژی تاریک و نیروی دافعهای است که بر اجرام اعمال میکند. وجود این نیرو باعث شتاب هرچه بیشتر انبساط جهان میشود. ما هماکنون میتوانیم به روش علمی حدس بزنیم که این تغییرات چگونه انجام میشود و از آن مهمتر به روش رصدی و مشاهداتی، تکامل انرژی تاریک را در مقیاسهای زمانی کیهانی بررسی کنیم. برخی از فیزیکخواندهها ارتباطشان را با علوم انسانی و ادبیات قطع میکنند؛ برخی هم افراط میکنند و میگویند دستاوردهای فیزیک جدید و کوآنتوم در عرفان هم هست و گفتههای عطار و مولانا نشان میدهد آنها قرنها پیش، از این دستاوردها باخبر بودند؛ اما شما راه اعتدال را در پیش گرفتید و از ادبیات در جای درست خود استفاده میکنید. اصلا انگیزه شما از پرداختن به ادبیات چیست؟ من به ادبیات علاقه دارم؛ اما هیچگاه از ادبیات برای بیان موضوعات و مفاهیم علمی استفاده نمیکنم. به نظر من اصلا چنین کاری شدنی نیست. من از ادبیات استفاده میکنم تا بتوانم با زبانی سادهتر و گویاتر با مردم ارتباط برقرار کنم؛ ولی درنهایت من موضوعات علمی را جدا از ادبیات بررسی میکنم و به گمان من راه درست هم همین است. اشتباه است که بگویم اگر شما فیزیک نمیخواندید، ادبیات میخواندید؟ من به ادبیات بسیار علاقه دارم، اما فکر میکنم اگر فیزیکدان نمیشدم، به احتمال بسیار به علوم اعصاب و عصبشناسی میپرداختم. چه جنبههایی از فرهنگ ایرانی، هنوز هم در زندگی روزمره شما وجود دارد؟ من ایرانی هستم و افتخارم این است که هر جای جهان که باشم، همینم که هستم. ایرانیبودن به نام یا شناسنامه نیست؛ بلکه در فرهنگی است که با خود داریم. ما ایرانیها فرهنگ سرشاری داریم. ------------------------------------------------------------------------------------------ یک چهره، هزارهزار سخن دکتر «بهرام مبشر»، دارای دکترای کیهانشناسی است. وی سال1337 در تهران متولد شد، دیپلم ریاضی را از دبیرستان البرز تهران و لیسانس فیزیک را از مدرسه عالی پارس دریافت کرد و سپس به انگلستان رفت و تحصیلات فوقلیسانس و دکترای خود را در رشته کیهانشناسی مشاهداتی در دانشگاه «دورهام» انگلستان پشتسر گذاشت. او پس از دریافت درجه فوقلیسانس مهندسی اپتوالکترونیک و دیپلم مهندسی میکروویو از دانشگاه لندن، مدت هشتسال در این دانشگاه (کالج سلطنتی) به تدریس و تحقیق پرداخت و مدتها نیز در مؤسسه تلسکوپ فضایی هابل در ناسا فعالیت کرد. چگونگی تحول کیهان و بهویژه کهکشانها از آغاز تاکنون، انرژی تاریک و منشأ آن، آگاهییافتن از جایگاه ما در کیهان و آینده عالم از جمله مهمترین پرسشهای بنیادی کیهانشناسی است که دکتر «مبشر» و همکاران وی بهدنبال یافتن پاسخی قانعکننده برای این پرسشها هستند و تاکنون به پیشرفتهای چشمگیری در این زمینه نیز دست یافتهاند. وی تاکنون بیش از ٢٠٠ مقاله علمی نوشته است و به موفقیتهای بسیاری دست یافته که از جمله آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد: - هشتسال تدریس در کالج سلطنتی لندن بهعنوان استاد - عضو عالی مؤسسه علوم تلسکوپ فضایی هابل در ناسا - نماینده سازمان فضایی اروپا (ESA) در سازمان تلسکوپ فضایی هابل - عضو اصلی تیم تهیه تصویر فراژرف هابل
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.