|

سفری برای برهم‌زدن معادلات سنتی منطقه و جهان

اردشیر زارعی‌قنواتی

سفر «شی جین پینگ» رئیس‌جمهوری خلق چین به پاکستان و توافقات گسترده اقتصادی بین دو کشور، رخدادی بزرگ در عرصه ژئواکونومیک و ژئوپلیتیک بود که در عرصه رسانه به آن اهمیت لازم داده نشد. دیدار رهبر چین به همراه یک هیأت بزرگ سیاسی-اقتصادی از پاکستان، بدون شک در راستای تغییر در معادلات بین‌المللی و منطقه انجام شد که در آینده تأثیرات شگرفی را در منطقه شبه‌قاره هند و حتی منطقه خاورمیانه بر جای خواهد گذاشت. حجم مالی و نوع قراردادهای امضاشده بین دو طرف به‌خوبی نشان می‌دهد این دیدار و توافقات انجام‌شده در یک ظرفیت کلان و استراتژیک انجام گرفته که با مراودات معمولی بین دو کشور همسایه، به‌کلی متفاوت است. دستِ باز و حاتم‌بخشی چین برای اعطای مبلغ 46 میلیارد دلار به اسلام‌آباد درخصوص اجرائی‌کردن پروژه شاهراه سه هزار کیلومتری بین بندر «گوادر» در جنوب غربی پاکستان در سواحل دریای عرب تا منطقه «سین گیانگ» در غرب چین که شامل احداث اتوبان، سیستم ریلی، خطوط ترانزیت نفت و گاز، شاهراه اطلاعاتی و کابل نوری می‌شود، به‌نوعی یک انقلاب در عرصه روابط استراتژیک بین دو کشور تلقی خواهد شد. این امر با توجه به مناسبات نزدیک و بسیار دوستانه بین دو کشور، می‌تواند به تعبیری چین را به‌صورت بالفعل به سواحل دریای عمان و بخش غربی اقیانوس هند رسانده و موجب سهولت در مناسبات اقتصادی بزرگ‌ترین قدرت نوظهور جهان کنونی با اصلی‌ترین حوزه انرژی در خلیج‌فارس شده و نقش «بازدارندگی» در مقابل کنترل و مدیریت منابع انرژی خاورمیانه به چین از سوی ایالات‌متحده آمریکا را به‌صورت دائمی ایفا می‌کند. چین با این حرکت مهره شطرنج بسیاری از معادلات را در عرصه منطقه و بین‌المللی از جمله دکترین تازه واشنگتن درخصوص تعیین اولویت امنیتی شرق آسیا و کنترل چین تا حدود زیادی خنثی می‌کند. در عرصه بین‌المللی یک واقعیت را برای درک درست و شناخت عینی از تحولات جهانی نباید نادیده گرفت یا به آن بهای لازم را نداد و آن اینکه آینده تحولات هژمونیک بین‌المللی از میدان نبرد و زمین بازی واشنگتن- پکن بیرون خواهد آمد. به همین دلیل هردو کشور سیاست‌های استراتژیک، مناسبات اقتصادی و دکترین امنیتی خود را در راستای این رقابت بزرگ تعریف کرده و مهره‌های بازی خود را در این موقعیت آلترناتیوی حرکت می‌دهند. آمریکا به‌عنوان کشوری که در دهه‌های بعد از جنگ جهانی دوم کنترل و مدیریت حوزه‌های انرژی را در دست داشته و هر چند در زمینه انرژی به مرز خودکفایی نزدیک شده است، اما هنوز کنترل منابع و مدیریت توزیع انرژی برای موقعیت هژمونیک این کشور در رقابت با دیگر قدرت‌های جهانی یک اصل انکارناپذیر تلقی می‌شود. نوع معکوس این مدیریت در حوزه انرژی بعد از تحولات اوکراین و تلاش واشنگتن برای شکستن تأثیر صادرات گاز روسیه بر اروپا و تحریم‌های نفتی بر ایران، به‌روشنی ذات این سیاست را نشان داد و هشداری برای رقبای استراتژیک آمریکا بود که در این‌خصوص چقدر آسیب‌پذیر هستند. چین با تعمیق مناسبات خود با پاکستان دقیقا در چارچوب نقض این انحصار حرکت کرده و تلاش می‌کند تا راه مطمئنی از مسیر پاکستان (با دورزدن تنگه ملکان در بخش شرقی اقیانوس هند) به حوزه اصلی منابع انرژی در خاورمیانه بگشاید تا در آینده هرگونه محاصره و انزوای ژئوپلیتیک دراین‌خصوص را بی‌اثر کند. همچنین راه ترانزیتی پاکستان به چین این اجازه را می‌دهد بدون اعمال اتوریته آمریکا به بازارهای بکر مصرف در جنوب آسیا و خاورمیانه دسترسی مستقیم داشته و در رقابت با بازار این کشور برای ایفای نقش انحصاری در این حوزه بزرگ، دستِ باز و کم‌هزینه داشته باشد. ورود قدرتمند چین به بازار و مسیر استراتژیک پاکستان به‌لحاظ مناسبات و رقابت‌های منطقه‌ای نیز برای پکن از اهمیت زیادی برخوردار است. با توجه به روابط بسیار شکننده اسلام‌آباد با واشنگتن در شرایط کنونی و همچنین مناسبات سنتی پاکستان- چین، از این پس و بعد از اجرائی‌شدن این توافقات کلان، معادلات جدیدی رقم خواهد خورد که جایگاه پکن را در این کشور و منطقه تثبیت کرده و حتی به‌زودی می‌توان شاهد بود که چشم‌بادامی‌ها بر چشم‌آبی‌های اروپایی و یانکی‌های آمریکایی در پاکستان تفوق پیدا خواهند کرد. در حاشیه دیدار شی جین پینگ از اسلام‌آباد، گفته می‌شود پکن هزینه احداث خط لوله گاز ایران به پاکستان در محدوده خاکی این کشور که تا به امروز به‌دلیل ضعف مالی طرف پاکستانی و فشار واشنگتن ناکام مانده بود را بر عهده گرفته است. این توافق در کنار توافقات کلان بین پکن- اسلام‌آباد هم اینکه گاز ایران را به کشور همسایه می‌رساند و هم اینکه به‌زودی چنانچه چین و ایران برای صدور گاز به توافق برسند، می‌تواند یک مسیر مطمئن برای تأمین انرژی چین را تضمین کند. از طرف دیگر، پکن به‌دلیل رقابت منطقه با هند، قادر است ضمن تعمیق مناسبات اقتصادی با ایران، به‌خصوص در حوزه انرژی و همچنین دسترسی سهل‌تر به آب‌های گرم دریای عمان و خلیج‌فارس، دهلی نو را در موقعیت ضعیف‌تری قرار دهد. همچنین اتصال خط لوله گاز و احتمالا در آینده نفت ایران به چین از مسیر پاکستان، می‌تواند صدور نفت و گاز از طریق خط لوله به بزرگ‌ترین مصرف‌کننده کنونی جهان را تضمین کرده و در آینده موقعیت تهران را در مقابل دیگر صادر‌کنندگان منطقه بهبود قابل‌ملاحظه بخشد. به‌لحاظ امنیت منطقه هم توافقات جدید بین پکن- اسلام‌آباد می‌تواند حامل دستاوردهای مثبتی باشد و به‌مرور پاکستان را از غرب و اعراب محافظه‌کار به خصوص عربستان دورتر کند. از آنجا که چین هم‌اکنون در استان سین کیانگ که پایانه اصلی این شاهراه ارتباطی با پاکستان است، با تحرکات تروریستی و جریانات بنیادگرای اسلامی روبه‌رو است و پاکستان نیز یکی از منابع و مبادی اصلی ترویج و صدور بنیادگرایی اسلامی است، به یقین، با تحقق و تثبیت مناسبات جدید پکن- اسلام‌آباد، از این پس باید شاهد فشار بیشتر رهبران پاکستان بر این جریانات تروریستی بود. همچنین به‌دلیل اینکه شاهراه استراتژیک گوادر - سین کیانگ می‌بایست از منطقه بلوچستان پاکستان بگذرد، اسلام‌آباد ناگزیر باید به وضعیت نابسامان و بی‌ثبات این منطقه توجه بیشتری کرده و امنیت را دراین‌خصوص برقرار کند. برقراری امنیت در بلوچستان پاکستان جدا از تأثیر مثبتی که بر اوضاع داخلی این کشور می‌گذارد، برای ایران نیز یک موهبت بزرگ خواهد بود و می‌تواند موجب ریشه‌کنی بسیاری از گروه‌های تروریستی مرتبط با القاعده و بنیادگرایی وهابی در منطقه شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.