|

گفت‌وگوی «شرق» با ایلیا ترویانف به‌مناسبت انتشار «وسوسه‌های غربت» و حضور او در نمایشگاه کتاب تهران

فرهنگ شرقی بخشی از تبار من است

مریم مویدپور . دکترای جامعه‌شناسی و استاد دانشگاه فرانکفورت

ایلیا ترویانف، یکی از نویسندگان سرشناس معاصر آلمان است که اخیرا رمان «وسوسه‌های غربت» او در ایران منتشر شده است. «وسوسه‌های غربت» در سال 2006 برنده‌ جایزه‌ نمایشگاه کتاب لایپزیک آلمان شد و یکی از پرفروش‌ترین کتاب‌ها در سال‌های اخیر است. این رمان الهام‌گرفته از زندگی و آثار ریچارد فرانسیس برتون است. ترویانف گاه از جزئیات زندگی برتون می‌نویسد و در بخش‌هایی از رمان تمام روایت‌های موجود از زندگی او را کنار می‌گذارد. با اینکه برخی از گفته‌ها و نظرهای برتون در متن آورده شده است، ‌شخصیت‌ها و رویدادهای رمان بیش از همه ساخته‌ و ‌پرداخته تخیل نویسنده است. و البته ترویانف ادعایی درباره تطبیق یا نسبت مستقیم داستان‌اش به واقعیت‌های تاریخی ندارد. هر انسانی یک راز است،‌ به‌ویژه کسی که او را هرگز ندیده‌ایم. پس این رمان را می‌توان کوششی شمرد برای نزدیک‌شدن به یک راز، بدون آنکه قصد افشای آن را داشته باشد.ایلیا ترویانف، نویسنده آلمانی بلغاری‌تبار در سال ۱۹۶۵ در صوفیه به دنیا آمد. خانواده‌اش از بلغارستان به آلمان و از آنجا به کنیا مهاجرت کرد. دوران کودکی‌اش را در کنیا گذراند. او در رشته‌های حقوق و مردم‌شناسی تحصیل کرده است و از سال ۱۹۸۸ به عنوان نویسنده، مترجم و ناشر فعالیت می‌کند. سال ۱۹۹۸ به بمبئی و پس از چندسال به کِیپ‌تاون در آفریقای‌جنوبی نقل مکان می‌کند و درحال‌حاضر هم در شهر وین زندگی می‌کند. ترویانف تاکنون جوایز ادبی بسیاری دریافت کرده است که در میان آنها می‌توان به این جوایز اشاره کرد: جایزه‌ نمایشگاه کتاب لایپزیک (۲۰۰۶)، جایزه‌ ادبی برلن (۲۰۰۷)، جایزه‌ ادبی شهر ماینز (۲۰۰۷)، جایزه‌ ادبی خانه‌های ادبیات آلمان (۲۰۰۹)، جایزه‌ ادبی وورت برای ادبیات اروپا (۲۰۱۰)، جایزه‌ ادبی کارل آمِری (۲۰۱۱) و جایزه‌ ادبی کرسی استادی برادران گریم در دانشگاه کاسل (۲۰۱۴)را دریافت کرده است. آثار ایلیا ترویانف تاکنون به سی زبان‌ ترجمه شده‌اند. رمان «وسوسه‌های غربت» نخستین اثر داستانی او است که به فارسی ترجمه شده است.

‌ آقای ترویانف، رمان «وسوسه‌های غربت» ماه گذشته در ایران منتشر شد. این نخستین اثر شماست که به فارسی ترجمه و منتشر شده است. انتشار این کتاب به زبان فارسی چقدر برای شما اهمیت دارد؟ قهرمان رمان «وسوسه‌های غربت»، ریچارد فرانسیس برتون که به بیست‌و‌هشت زبان مسلط بود. زمانی گفته بود که زبان فارسی به‌نظرش یکی از زیباترین زبان‌ها است. این احساسش را خوب درک می‌کنم، چون زن برادرم ایرانی است و وقتی با خانواده‌اش فارسی حرف می‌زند، انگار واژه‌ها در گوش‌هایم به رقص درمی‌آیند. گذشته از این من نه‌تنها آثار مولوی و حافظ و سعدی را بسیار دوست دارم و آنها را با شوروشوق می‌خوانم، بلکه با آثار نویسندگان معاصر ایران مانند احمد شاملو، فریدون اسفندیاری، محمود دولت‌آبادی و امیرحسن چهلتن هم آشنایی دارم و این نویسندگان را بسیار می‌پسندم. و این یکی از دلایل اهمیت ترجمه رمان‌ام به زبان فارسی است. ‌شما امسال برای شرکت در بیست‌و‌هشتمین دوره نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران به ایران دعوت شده‌اید. چه انتظاری از سفرتان به ایران و حضور در نمایشگاه کتاب دارید؟ ملاقات، گفت‌وگو و آشنایی با ایرانیان به‌ویژه جوانان، دانشجویان و خوانندگان کتاب. حس کردن یک سرزمین و فرهنگ کشوری از نزدیک و بدون واسطه. زیرا درکِ یک سرزمین و فرهنگ از راه دور همیشه دشوار است، به‌ویژه کشوری مثل ایران که خبر‌رسانی رسانه‌های غربی در موردش بیشتر اوقات یک‌جانبه است. ‌رمان «وسوسه‌های غربت» برنده جایزه کتاب نمایشگاه لایپزیک آلمان شد؛ یکی از مهم‌ترین جوایز ادبی آلمان. شخصیت اصلی این رمان یک مرد انگلیسی به اسم ریچارد فرانسیس برتون است. چطور به این فکر افتادید که درباره این شخصیت تاریخی رمان بنویسید؟ فکر می‌کنم در قرن نوزدهم میلادی شخصیت‌های استثنایی و پرجرأت با تفکری مستقل از بریتانیا می‌آمدند که از یک‌سو از امپراطوری بریتانیا حمایت می‌کردند و از سوی دیگر دلبستگی‌های شخصی‌شان را نیز دنبال می‌کردند. آنها دقیقا می‌دانستند دنبال چه هستند و چگونه باید با تفاوت‌های فرهنگی و مذهبی کنار بیایند. اگر به سیر تاریخ نگاه کنیم، افراد زیادی را که مانند این شخصیت‌‌های قرن نوزدهم انگلستان باشند نمی‌بینیم. ریچارد فرانسیس برتون بدون تردید یکی از استثنایی‌ترین شخصیت‌های آن دوره است. در تمام اروپا کسی غیر از آلکساندر فُن هومبولد پیدا نمی‌کنیم که بتوانیم او را با برتون مقایسه کنیم. همه چیز برای برتون جالب بود. برای مثال، او نخستین کسی بود که داستان‌های هزارویک‌شب را به انگلیسی ترجمه کرد، او مترجم گلستان سعدی هم بود. ‌آیا برای نوشتن این رمان خیلی تحقیق کردید؟ چقدر درباره ریچارد فرانسیس برتون، و شخصیت‌ و زندگی او مطالعه کردید، آیا همه کتاب‌هایش را خواندید؟ بله، باید خیلی تحقیق می‌کردم، چون می‌خواستم رمانی بنویسم که پایش را فراتر از دیدگاه‌های رایج و متداول بگذارد. می‌خواستم از دیدگاه یک خدمتکار هندی یا یک عریضه‌نویس به گونه‌ای بنویسم که انگار خودشان می‌نویسند. می‌خواستم با تحقیق فضای قرن نوزدهم میلادی را کاملا احساس کنم. برتون تقریبا پنجاه عنوان کتاب نوشته بود. بعضی از آن‌ها را می‌شناختم ولی پیدا کردن‌شان خیلی سخت بود. هیچ‌کدام از نوشته‌هایش مثل یک کتاب معمولی نبودند. دلیلش این بود که برتون برای چاپ کتاب‌های خودش چندان کوششی نمی‌کرد. البته چنین گنجینه‌ای برای یک نویسنده مثل یک نعمت الهی است، انگار او را به گذر از هزارتوی بی‌پایانی سرشار از دانش و تجربه دعوت کرده باشند تا هرچه را که می‌خواهد برگزیند تا بتواند از آنها در رمان‌هایش استفاده کند. ‌رمان «وسوسه‌های غربت» را که ترجمه می‌کردم احساس کردم که شباهت‌های زیادی بین شما و برتون وجود دارد. آیا شما هم مثل برتون «گردآورنده‌ دنیاها» هستید؟ من در بلغارستان به دنیا آمدم، در یک کشور چندفرهنگی. بعدها وقتی در هندوستان زندگی کردم و به کشورهای عربی سفر کردم، متوجه شدم که بلغارستان تا چه اندازه تحت‌تأثیر فرهنگ شرق است؛ فرهنگ و طرز تفکر مردم‌اش. برای مثال هر بلغاری‌ داستان‌های ملانصرالدین را می‌شناسد و این داستان‌ها بخشی از زندگی روزمره‌ مردم است. این فرهنگ شرقی بخشی از تبار من است که خودآگاه یا ناخودآگاه روی من اثر گذاشته است. بعد به کنیا رفتم، کشوری دارای چندفرهنگ و چندمذهب و آنجا بزرگ شدم. همه این تجربیات تأثیر زیادی روی من گذاشتند. ‌رمان «وسوسه‌های غربت» در آلمان پانصد هزار نسخه فروخته شده و به سی زبان ترجمه شده است. به‌نظر شما دلیل موفقیت این رمان چیست؟ این رمان یکی از مسائل حاد روز را مطرح می‌کند. به همین دلیل هم کسانی که رمان را خواندند فقط از سبک ادبی آن استقبال نکردند. خیلی‌ از آنها به من گفتند که حرف دلشان را گفتم، چون درحال‌حاضر گرایشی حکمفرماست که می‌خواهد تفاوت‌های فرهنگی را از بین ببرد و این گرایش مخالفان زیادی هم دارد. در صورتی‌ که فرهنگ‌های گوناگون می‌توانند با هم بیامیزند و حتی همدیگر را شکوفا کنند. در دنیایی که همه چیز به هم وابسته است، انسان‌ها نیاز دارند احساس کنند که جهان وطن‌شان است. ‌شما در بلغارستان به دنیا آمدید و در سن هفت سالگی به آلمان رفتید، و بعد با پدر و مادرتان به کنیا مهاجرت کردید. این مهاجرت‌ها نشان می‌دهد که شما چندزبانه بزرگ شده‌اید... . سه یا چهار زبان. وقتی به کنیا مهاجرت کردیم، ابتدا مدرسه انگلیسی می‌رفتم ولی بعد مدرسه آلمانی رفتم. در خانه زبان بلغاری حرف می‌زدیم ولی زبان سواحیلی را هم یاد گرفته بودم. ‌بنابراین زبان مادری شما بلغاری است. ولی شما رمان «وسوسه‌های غربت» را به زبان آلمانی نوشته‌اید. چطور شد که آلمانی را به‌عنوان زبان نوشتن انتخاب کردید؟ کاملا آگاهانه این تصمیم را گرفتم. به‌نظر من زبان آلمانی انعطاف‌پذیرتر از زبان انگلیسی است، زیباتر از زبان بلغاری و دقیق‌تر از زبان فرانسوی. البته متاسفانه فارسی بلد نیستم تا بتوانم آن را با آلمانی مقایسه‌کنم. ‌اولین متن‌هایتان را هم به زبان آلمانی نوشته‌اید؟ نه، به آلمانی و انگلیسی نوشته‌ام. شعرهایم را همیشه به زبان انگلیسی می‌نویسم، از بیست‌و پنج سال پیش تا به امروز. ولی وقتی خواستم نخستین رمان‌ام را بنویسم، زبان آلمانی را کاملا آگاهانه انتخاب کردم، چون زبان آلمانی را عاشقانه دوست دارم و از هر زبان دیگری به من نزدیک‌‌تر است. اگر بشود زبان را با یک جعبه ابزار مقایسه کرد، آلمانی نسبت به زبان‌های دیگر ابزارهای متفاوت‌تری دارد. زبان آلمانی به دلیل جنبه‌های گوناگون و انعطاف‌پذیری‌اش برای نوشتنِ هرجور نثری ایده‌آل است، به‌ویژه برای نوشتن رمان. ‌کتاب‌های شما به سی زبان ترجمه شده‌اند. آیا معمولا با مترجم‌های آثارتان در تماس هستید و در روند کار ترجمه به آنها کمک می‌کنید؟ اگر مترجم‌ها سوالی داشته باشند، سعی می‌کنم تا جایی که بتوانم به آنها کمک کنم ولی این کار گاهی خیلی مشکل می‌شود. مثلا همین اواخر مترجم ژاپنی کتابم سؤال جزئی و دقیقی از من کرد، ولی متاسفانه فاصله من با متنی که تقریبا ده سال پیش نوشتم، آن‌قدر زیاد شده است که خودم هم مثل یک خواننده به فکر فرو رفتم و از خودم پرسیدم: «نویسنده می‌خواست اینجا چی بگه؟» ‌شما زیاد سفر می‌کنید. آیا برای نوشتن نیاز به سفر دارید؟ نه لزوما. ولی این‌طور پیش آمد، فرار از کشوری که وطنم بود، من را خانه‌بدوش کرد و این سرنوشت را پذیرفتم. ‌به‌نظر شما می‌‌شود «نوشتن» را یاد گرفت یا اینکه فکر می‌کنید باید برای نوشتن استعداد خاصی داشت؟ یک نویسنده پیش از هرچیز نیاز به پشتکار دارد. باید موضوعی آن‌قدر برایش اهمیت داشته باشد که برای نوشتن آن نتواند درنگ کند. اگر وقتی که متنی را می‌خوانم، این سؤال برایم پیش بیاید که: «حالا باید چنین چیزی گفته می‌شد»، آن‌وقت به نظرم یک جای کار لنگ است. ‌در پایان پرسشی که برای همه خواننده‌ها جالب است و حتما همیشه از شما می‌پرسند: آیا درحال‌حاضر رمان جدیدی می‌نویسید؟ یک رمان بزرگ به زبان آلمانی که ماه اوت امسال منتشر می‌شود با عنوان «قدرت و مقاومت». داستان زندگی دو مرد که دشمن خونی یکدیگر هستند. یکی از آن‌ها مردی مبارز و آرمانگرا است که زندانی‌اش می‌کنند و بعد به اردوگاه کار می‌فرستند، ولی هرگز تسلیم نمی‌شود. مرد دیگر انسانی فرصت‌طلب است و تنها در فکر منافع خودش. هم با کمونیست‌ها خوب کنار می‌آید و هم با کاپیتالیست‌ها. قدرت و مقاومت، رمانی ا‌ست درباره متانت، بزرگواری، شورش، وفاداری و خیانت که بارها و بارها رخ داده است و می‌دهد. امیدوارم این رمان هم به زبان فارسی ترجمه بشود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.