گفت و گو با آیتالله سیدهادی رفیعیپور مؤسس و مدیر مؤسسه تحقیقاتی امام هادی(ع)
سازمان وکالت ، مقدمه سازمان فقاهت
مؤسسه امامهادی(ع) در سال 1371شمسی با حداقل امکانات توسط آیتالله رفیعیپور بنیانگذاری شد. از آثار مهمی که تحت نظر ایشان در این مؤسسه منتشر شده است میتوان به این موارد اشاره کرد: موسوعه زیارات المعصومین در هفت مجلد (برنده کتاب سال ولایت) و تحقیق کتاب المقنع شیخ صدوق (ره) (برنده کتاب سال جمهوری اسلامی). بهمناسبت سالروز شهادت امامهادی(ع) با ایشان به گفتوگو نشستیم.
بهعنوان اولین پرسش، مختصری از زندگی امامهادی(ع) را تشریح بفرمایید. بسمالله الرحمن الرحیم؛ و صلی الله علی سیدنا محمد و آله الطیبین الطاهرین. شهادت امامهادی(ع) را تسلیت عرض میکنم. امامهادی(ع) دهمین امام شیعیان و فرزند امام جواد(ع) هستند. مادر بزرگوارشان سمانه یا غزاله مغربیه، زنی فاضله، دانشمند و پاکدامن بود که در کتب تاریخی از جلالت قدر این بانو بسیار صحبت شده است. امامهادی(ع) کنیههای مختلفی داشتند؛ از جمله ابوالحسن یا ابوالحسن ثالث. القاب آن حضرت نیز بسیار است که از معروفترین آنها میتوان به هادی، نقی، مرتضی و عسکری اشاره کرد. ولادت حضرت طبق نظر مشهور، نیمه ذیالحجه سال 212هجری قمری و شهادت ایشان سوم رجب سال 254هجری قمری است. در مجموع - و با عنایت به روایتهای مختلف تاریخی- عمر آن حضرت بین 40 تا 42 سال بوده است. ایشان حدودا از هشت سالگی یعنی زمان شهادت امام جواد(ع) به امامت رسیدند و در میان امامان شیعه(ع) بیشترین طول دوران امامت را داشتهاند. امامهادی(ع) در مدت حیاتشان با هفت خلیفه عباسی همعصر بودهاند که بهترتیب عبارتند از: مأمون، معتصم، واثق، متوکل، منتصر، مستعین و معتزّ که در زمان حکومت مأمون و معتصم، امام جواد(ع) هنوز در قید حیات بودند؛ یعنی امامهادی(ع) هنوز به امامت نرسیده بودند. بیشترین فشار در زمان متوکل به حضرت وارد شد؛ او امام را مجبور کرد تا از مدینه به سامرا که شهری نظامی (عسکری) بود هجرت کنند و در آنجا ایشان را محصور کرد و توسط جاسوسانش تحت مراقبت شدید قرار داد. امامهادی(ع) به دستور معتزّ عباسی به شهادت رسیدند و مرقد مطهرشان نیز در سامرا (سُرّ مَن رَءاه) است؛ خداوند انشاءالله زیارت بامعرفت آن حضرت را نصیب همه ما بگرداند. با توجه به محدودیت شدید امامهادی(ع) توسط حکومت، منزلت و نفوذ اجتماعی حضرت چگونه بود؟ فضایل ایشان بهقدری بود که حتی غیرمسلمانان و برخی نزدیکان خلیفه نیز به آن اذعان داشتند و تحتتأثیر ایشان بودند. مثلا یوسف بن یعقوب که مسیحی بود، وقتی توسط متوکل احضار شد، برای آنکه از دست خلیفه جان سالم بهدر ببرد، پولی را نذر امامهادی(ع) کرد. یا هنگامی که متوکل مریض شده بود، مادرش نذر کرد که در صورت بهبودی او، مقداری درهم و دینار برای امامهادی(ع) هدیه بفرستد. جالب اینجاست که متوکل پس از بهبودی، از این ماجرا باخبر میشود؛ اما نهتنها نسبت به امام معرفت پیدا نمیکند، بلکه کینه و نفرتش بهواسطه نفوذ حضرت در جامعه (تا حدی که مادر خلیفه نیز برای امام(ع) نذر میکند) بیشتر شد. همانطور که زمان حضرت علی(ع) نیز عدهای نسبت به ایشان غلو کردند و امیرالمؤمنین(ع) درباره این افراد چنین فرمودند: «دو گروه راجع به من هلاک شدند: دوست غلوکننده و دشمن ذلیلکننده». امامهادی(ع) نیز با ارسال نامههایی (که در تاریخ ثبت شده است) غالیان را طرد کردند و نگذاشتند به هدف اصلی نبوت و امامت یعنی «توحید» خدشهای وارد شود. از مهمترین عوامل نفوذ بالای معنوی امام (ع) در میان دوستان و دشمنان میتوان به سادهزیستی، کرامات و علم حضرت اشاره کرد. به علم امام(ع) اشاره فرمودید؛ اگر ممکن است قدری بیشتر دراینباره توضیح دهید. درباره علم حضرت، ذکر یک جریان تاریخی خالی از لطف نیست. این ماجرا مربوط به زمان حضور امام(ع) در مدینه است؛ یعنی زمانی که امام جواد(ع) در قید حیات بودند و امامهادی(ع) هنوز به امامت نرسیده بودند. خلیفه وقت به والی مدینه نامه نوشت که کاری کنید علیبنجواد (امامهادی(ع) ) بهلحاظ فکری از خاندان اهلبیت(ع) بریده شود تا بعد از امام جواد(ع) دیگر مشکلی از جانب این خانواده برای خلافت پیش نیاید. والی مدینه هم ناصبیترین عالم مدینه را که جُنیدی نام داشت مأمور کرد تا به امامهادی(ع) که در آن زمان کودکی حدودا هفتساله بودند درس بدهد. پس از مدتی والی مدینه گزارش کار را از جنیدی پرسید. جنیدی گفت: علیبنجواد کودک نیست؛ بلکه عالمی است که من از محضرش استفاده میکنم! و در تاریخ آمده است که جنیدی پس از این جریان از شیعیان و محبین اهل بیت(ع) میشود؛ در حالیکه ناصبیترین فرد زمان خودش بود. با توجه به پژوهشهای گسترده حضرتعالی در زمینه زیارات، اگر ممکن است قدری درباره زیارت جامعه کبیره و زیارت حضرت علی(ع) در روز غدیر که هردو از یادگارهای امامهادی(ع) هستند، توضیح بفرمایید. سه اقدام مهم فکری و اعتقادی امامهادی(ع) که بهوسیله شبکه اطلاعرسانی ویژهای انجام میشد، عبارت بودند از: احیای واقعه عاشورا؛ احیای واقعه غدیر و از همه مهمتر احیای امامت و امامشناسی. از امامهادی(ع) روایاتی درباره فضیلت زیارت امام حسین(ع) و تربت آن حضرت و نیز یک زیارت ویژه درباره اباعبدالله(ع) نقل شده است. شخصی از اصحاب حضرت بهنام ابوهاشم جعفری نقل میکند: من بر امامهادی(ع) وارد شدم، در حالیکه حضرت مریض بودند. به من فرمودند که یکی از دوستانِ ما را به کربلا بفرست تا در آنجا امام حسین(ع) را زیارت کند و برای شفای من دعا کند. عرض کردم: شما که خودتان دارای فضیلت و مقام امامت هستید. حضرت فرمود: ... خداوند در زمین بقعههایی دارد که دوست دارد در آن بقعهها دعا شود و مرقد اباعبدالله(ع) از آن بقعههاست و دعا در کنار قبر آن حضرت مستجاب میشود. امامهادی(ع) با انجام کارهایی از این دست مردم را به زیارت امام حسین(ع) تشویق میکردند. همچنین از آن حضرت نقل شده که مقداری از تربت امام حسین(ع) را مقابل صورت و خشت زیر سر میت بگذارید (جامعالزیارات، ج3، ص33). ایشان زیارت مخصوصی را درباره اباعبدالله(ع) به اصحاب خود انشا فرمودند که معارف بلندی در آن نهفته است. این زیارت در کتاب شریف کافی (ج4، ص577) ذکر شده و این نشاندهنده قوت سند آن است. اهتمام ویژه امامهادی(ع) به احیای واقعه عاشورا عکسالعملی بود در برابر تلاشهای خلفای وقت برای فراموششدن واقعه عاشورا و اهداف والای اباعبدالله(ع). این تلاش تا حدی بود که مثلا متوکل قبر امام حسین(ع) را خراب کرد و در مواردی زائران آن حضرت را میکشت یا دستشان را قطع میکرد. اما درباره زیارت حضرت امیر(ع) در روز غدیر که از امامهادی(ع) نقل شده است؛ این زیارت بسیار بامحتواست و من معمولا به دوستانم توصیه میکنم علاوه بر خواندن به نیت ثواب، آن را مطالعه کنند. چون این زیارت شامل مجموعهای از آیات قرآن، روایات پیامبر(ص) و نکات مهم تاریخی است در فضیلت حضرت علی(ع). همچنین در آن به کارهای ارزنده امیرالمؤمنین(ع) اشاره شده است. زیارت بسیار مفصلی است که ما آن را در جلد دوم جامعالزیارات نقل کردهایم و البته در کتاب شریف مفاتیحالجنان هم آمده است،. پس این زیارت را باید در چارچوب تلاش امامهادی(ع) برای احیای واقعه غدیر ارزیابی کنیم. زیارت جامعه کبیره نیز نشاندهنده کوشش آن حضرت برای احیای بحث امامت است. علامه مجلسی این زیارت را از معتبرترین روایات بهلحاظ سند و از قویترین روایات بهلحاظ متن معرفی کردهاند. امام در این زیارت، اوصاف و القاب ائمه اطهار(ع) را بیان فرمودهاند؛ اوصافی که درباره تمام امامان صدق میکند و ما بهوسیله این زیارت میتوانیم تمام امامان را زیارت کنیم. به اعتقاد من یادگاری امامهادی(ع) یعنی زیارت جامعه کبیره و زیارت غدیر، برای نشاندادن عمق علم امام و ارشاد جهان اسلام - بهویژه شیعیان- کافی است. در بیاناتتان اشارهای کردید به شبکه خاص اطلاعرسانی امامهادی(ع)؛ اگر ممکن است شکل و کارکرد آن را تشریح بفرمایید. سؤال مهمی که درباره امامهادی(ع) مطرح میشود این است که ایشان چگونه با وجود محصوربودن و محدودیت شدید توسط حاکمیت به امور شیعیان رسیدگی میکردند؛ بهویژه آنکه در زمان آن حضرت بر تعداد شیعیان بسیار افزوده شده بود و در مناطق مختلفی مانند یمن، مصر و ایران حضور داشتند. علت مهم این گسترش هم تبعید اصحاب اهل بیت(ع) به مناطق گوناگون توسط خلفای بنیامیه و بنی عباس بود. این افراد در بلاد مختلفی که به آنجا تبعید میشدند معارف اهلبیت(ع) را ترویج میکردند؛ عدو شود سبب خیر اگر خدا خواهد. علیایحال در پاسخ به این سؤال باید بگوییم در چنین شرایطی امام بهوسیله شبکه خاصی که ما آن را «سازمان وکالت و اطلاعرسانی» مینامیم به امور شیعیان میپرداختند. عدهای معتقدند چنین سازمانی در زمان امام صادق(ع) نیز بوده و حتی برخی آن را به زمان امیرالمؤمنین(ع) نسبت میدهند. از نظر بنده چنین سازمانی از زمان امام صادق(ع) و امام باقر(ع) شکل گرفت و ریشه دواند؛ اما در زمان امامهادی(ع) بهشکل مخفی و البته متقن گسترش یافت. حضرت در بلاد مختلفی که شیعیان حضور داشتند نمایندگانی را گماشته بودند و شیعیان را به آنها ارجاع میدادند و از سامرّا (تحت شرایط سخت امنیتی) به آن نمایندگان نامه مینوشتند و بدینترتیب شیعیان را امامت میکردند. علاوه بر این نمایندگان، اشخاص دیگری هم بودند که ضمن نشر دستورات و علوم امامهادی (ع)، مبالغی را که مردم تحت عنوان خمس و زکات یا عناوین دیگر پرداخت میکردند، به نماینده خاص حضرت میرساندند و آن نماینده نیز میدانست که طبق نظر امام این بودجهها را در چه راهی باید صرف کند. از نمایندگان معروف امامهادی(ع) میتوان به جناب عبدالعظیم حسنی(ع) در ری و احمد بن اسحاق در قم اشاره کرد. روایاتی نیز درباره فضیلت حضرت عبدالعظیم(ع) نقل شده است. ایشان از طرف امامهادی(ع) و بهطور مخفیانه منطقه ری را رهبری میکردند. بهطورکلی حضرت در نواحی مهمی که شیعیان حضور داشتند نمایندگانی را گماشته بودند؛ مانند: مدینه، مکه، یمن، بحرین، کوفه، بغداد، ماوراءالنهر، مصر، مغرب و... . برخی نامههایی که حضرت برای این نمایندگان میفرستادند موجود است. باز هم تأکید میکنیم که این مکاتبات و ارتباط امام با نمایندگان، به دلیل حفظ امنیت جان و مال شیعیان بهشکل مخفیانه بوده است؛ چون در آن زمان اگر مشخص میشد کسی محب امام است، او را میکشتند و حتی متوکل به عمال خود دستور داده بود اگر نسبت به کسی ظنّ داشتید که شیعه یا محبّ امام است او را بکشید. چنین شرایطی ایجاب میکرد که سازمان وکالت و اطلاعرسانی با تکیه بر اصل «تقیه» پیش برود. نکته مهم دیگر این است که این سازمان، مقدمهای بود برای شرایط غیبت کبری. امامهادی(ع) و حتی فرزندشان امام حسن عسکری(ع) با گسترش چنین شبکهای بهطور غیرمستقیم به شیعیان یاد میدادند که چگونه بهوسیله ارتباط با نمایندگان و نواب امام، یک شبکه ارتباطی وسیع و بینالمللی داشته باشند. بهتعبیر دیگر سازمان وکالت و اطلاعرسانی در زمان حضور امام معصوم، مقدمهای بود برای شکلگیری «سازمان فقاهت» در زمان غیبت. شما ملاحظه میکنید پس از غیبت صغری و نواب چهارگانه خاص حضرت ولیعصر (عج)، شیعه با سازمان فقاهت اداره میشود. یکی دیگر از کارکردهای مهم نظام وکالت و اطلاعرسانی و نظام فقاهت، نوعی تقسیم مسئولیت است؛ بدیننحو که امام یا مرجع تقلید، به امور کلی جامعه میپردازند و پاسخگویی و رسیدگی به امور جزئی در مناطق مختلف را به نمایندگان میسپارند. نمایندگان منصوب امام، در چه اموری نماینده امام بودند؟ آیا صرفا به سؤالات شرعی و بحث وجوهات میپرداختند یا در سطوح دیگر اجتماعی هم به نیابت از امام(ع) مدیریت میکردند؟ این مسئله به شرایط خاص جوامع مختلف بستگی داشت. ممکن بود در شهر خاصی شرایط تقیه حاکم باشد و نماینده امام(ع) مجبور بود در آن شهر بهطور مخفیانه به ترویج فقه امام(ع) بپردازد. حتی در دوران غیبت هم مشاهده میکنیم که برخی علمای بزرگ مانند شهید اول و شهید ثانی به جرم شیعهبودن کشته شدند؛ اما در شهرهایی مانند قم، کاشان و ناحیه طبرستان علما نیازی به تقیه نداشتند. بهعنوان سؤال پایانی بفرمایید که آیا نمایندگان امام، باوجود حضور امام معصوم، در پاسخ به سؤالات شیعیان تفقه (فقاهت) هم میکردند؟ سؤال بسیار خوبی است. ما روایاتی داریم مبنی بر اینکه امام معصوم به برخی اصحاب یا شاگردانشان میفرمودند: در مسجد بنشین و برای مردم فتوا بده: «أفتی الناس». هرچند در زمان ما بهدلیل وجود روایات فراوان و غیبت امام معصوم، دایره فقاهت گسترده شده است؛ اما در آن زمان هم (یعنی زمان حضور امام) بحث فقاهت و فتوا مطرح بوده است. اگر هم در مسئلهای اختلاف فتوا پیش میآمد، پیش امام(ع) میرفتند و مسئله را حل میکردند. البته امام(ع)، فقیهی را که رأی اشتباه داده بود تأیید نمیکردند؛ اما او را گناهکار هم نمیدانستند؛ چون بنا بر اعتقاد شیعه، کسی که فقاهت کند و به رأی اشتباه برسد یک اجر دارد و کسی که با فقاهت خود رأی صحیح را کشف کند، دو اجر.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.