خانم مراقب ماشین شوهرت باش
امیلی امرایی
ظهر یکی از همین روزهای بهار که باران خیابان امیرآباد را شسته، جلو پمپبنزین ماشینها به هم گره کور خوردهاند، چراغ راهنمایی از کار افتاده، چند نفر پیاده شدهاند که راه را باز کنند. بنز سفید E250 دوبله پارک شده، معلوم است راننده همین دور و اطراف است، رانندههایی که برای بازکردن راه از ماشینشان پیاده شدهاند، فریادزنان راننده را میطلبند. چند دقیقه بعد خانم شیکپوشی از جواهرفروشی بیرون میآید و عذرخواهیکنان میخواهد پشت رل بنشیند که سیل طعنهها و متلکها جاری میشود: «بله دیگه ماشین شوهرته حالا هر جا پارک شد، مهم نیست... . خانم با پراید خودتون میاومدید... بلدی روشنش کنی... .» کلیشههای جنسیتی ازایندست آنقدر پررنگ است که دیگر زیرپاگذاشتن قوانین راهنمایی و رانندگی به چشم هیچکدام از حاضران در معرکه نمیآید، آنها باور کردهاند که راننده بنز چند صد میلیونی صاحب اتومبیل نیست، چون زن است و اساسا چنین توان مالیای نباید داشته باشد، پس صاحب اتومبیل، شوهر یا پدر اوست. کلیشههای جنسیتی چنان بیشمارند که دیگر کمتر با اعتراض روبهرو میشوند. آنقدر تکرار شدهاند که حتی دامن آنها که دلشان نمیخواهد به آن تن بدهند هم آلوده شده؛ حجم انبوهی از لطیفههایی که در آن زنانِ کمهوش و نادان، شخصیت اول هستند، ناگزیر به دستشان میرسد و احتمالا اگر خیلی آزرده شده باشند، دیگر برای نفر دومی ارسال نمیکنند، همین و بس. پذیرش چنین کلیشههایی به ژن، نژاد و جغرافیا ربطی ندارد، لابد بخشی از آن برآمده از ریشههای تاریخی و فرهنگ عمومی است و بخش اعظمش هم حتما از اهمال قانون و نظارت قانونگذار میآید. همین تازگیها وزیر کار خبر داده بود که نرخ بیکاری در میان زنان ایرانی دوبرابر مردان است، گرچه چند روز بعد رئیسجمهور آمارهای امیدبخش دیگری را در روز زن اعلام کرد. علم دستگاه قانونگذار نسبت به نابرابری در وضعیت اشتغال نشان از این دارد که احتمالا آنها هم به کلیشههای جنسیتیای که از کوچه و خیابان به نهادهای اشتغالزا و مدیریتی کشیده شده، آگاه هستند. برای مثال در چند سال اخیر با افزایش دوره مرخصی زایمان و مواردی ازایندست، زنان بسیاری بودند که در مراجعه برای استخدام با شرایطی روبرو شدند که برای یک فرصت شغلی، حضور یک مرد را به یک زن ترجیح میدادند، آن هم بدون درنظرگرفتن توانایی یا سابقه مرتبط. اما حاکمیت کلیشههای تبعیض جنسیتی، مختص ما نیست، در بسیاری از کشورهای پیشرفته هم وجود داشته و هنوز هم هست، از آمریکا که هربار با مطرحشدن نامزدی یک زن برای صندلی ریاستجمهوری، کلیپها و فیلمهایی با مضمون دستانداختن کاندیدای زن ساخته میشود تا خود اروپای مرکزی. اما در اغلب کشورهای پیشرفته قانونگذار تلاش کرده است با اعمال قانون به جنگ کلیشهها و تبعیض جنسیتی برود. نروژ و فنلاند یکی از موفقترین این نمونهها هستند که از دیگر کشورهای عضو اتحادیه اروپا در این زمینه بهتر عمل کردهاند، درواقع فرهنگسازی برای حضور برابر زنان در مشاغل مدیریتی را از طریق اعمال قانون پیش بردهاند. برای نمونه براساس یکی از همین سلسله قوانین، شرکتها موظفند سهم عضویت زنان در هیأتمدیره را به 40 درصد برسانند. شرکتهایی که این قانون را اجرا نکنند از معافیتهای مالیاتی و حضور در مناقصههای دولتی محروم میمانند. از سال 2008 تاکنون با اعمال این قانون، حضور زنان در صندلیهای مدیریتی از 7 به 36 درصد ارتقا پیدا کرده است. قانون حاضر در اتحادیه اروپا منتقدانی هم دارد و بسیاری از صاحبان شرکتها معتقدند اجرای این قانون خود باعث ایجاد تبعیض میشود و مسئله جنسیت و نقش آن را در انتخاب مدیران مجرب مطرح میکند. اما حامیان این قانون برای این نقد پاسخ درخوری دارند. پر کریستینفس، یکی از مشهورترین نمایندگان پارلمان نروژ که در مبارزه با کلیشههای جنسیتی و حاکمیت قانون برای برابری، نقش بهسزایی داشت، گفته بود: «بسیاری میگویند اعمال این قانون خود تبعیض ایجاد میکند، اما مسئله این است که برای فرهنگسازی و پذیرش مدیران زن هیچچیز مثل قانون نمیتوانست به کلیشهها حمله کند. ذهنیت حاکم مردانه در سطوح عالی مدیریتی فقط تسلیم قانون میشد». طی چند سال اخیر بیش از 35 مدیر عالی موفق زن در نروژ به شهرت رسیدهاند که شرکتهای بسیاری در پی جذب آنها هستند، اصلیترین کارکرد این قانون در اتحادیه اروپا بالابردن حساسیت و آگاهی اجتماعی نسبت به چنین موضوعی است، ایجاد این سؤال که چرا اغلب مدیران موفق، مرد هستند، آیا زنان نمیتوانند؟ پاسخ این سؤال بعد از اعمال این قانون تا حد زیادی در نروژ و فنلاند روشن شد. هیچکدام از شرکتهایی که در ترکیب هیأتمدیرهشان زنان حضور چشمگیری داشتند بهواسطه این حضور دچار بحران مالی نشدند و از آنسو حضور زنان در رشتههایی با گرایش مدیریت و اقتصاد در دانشگاهها طی پنج سال اخیر رشد چشمگیری داشت. با این وصف، تغییر ذهنیتی که کلیشهها تا مغز استخوانش فرورفتهاند به احتمال زیاد تنها از طریق اعمال قانون امکانپذیر است، شاید دیدن پیدرپی زنانی در سطوح عالی مدیریت و اشتغالزایی یک روز اینجا هم باعث شود، در خیابان به زنی که پشت رل ماشین گرانقیمتی نشسته، نگویند: «خانم بپا ماشین شوهرت رو نمالی».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.