بورس و روند سرمایهگذاری پس از رفع تحریم در گفتوگو با غلامرضا سلامی:
اقتصاد ایران بیش از سرمایه خارجی به بازار نیاز دارد
حبیب آرین : تصویر اقتصاد ایران در دوران پساتحریم، همچنان مبهم است. بخشی از این ابهام ریشه در نهایینشدن مذاکرات ایران و کشورهای 1+5 بر سر مناقشه اتمی دارد. با وجود این، بیانیه سیاسی لوزان برای بسیاری از بازیگران و فعالان اقتصادی دریچه را بهسوی اقتصاد ایران در دوران پساتحریم گشوده است. تأثیر و تبعات این بیانیه را میتوان در بازارهای ایران دید. در اینمیان بهنظر میرسد این دریچه برای سهامداران ایرانی بسیار راهگشا بوده است. نگاه سهامداران در بازار سرمایه همواره روبهآینده است و افق روشن اقتصاد ایران در آینده موجب گرایش و استقبال سهامداران به بازار و به تبع آن افزایش قیمت و سوددهی بازار سرمایه شده است به نحوی که بورس و اوراق بهادار تهران در روزهای اخیر رکوردهایی را از رشد شاخص ثبت کرده است. نحوه و چرایی واکنش سهامداران ایرانی به بیانیه سیاسی سوئیس پرسشی است که غلامرضا سلامی، کارشناسارشد بازار سرمایه و رئیس انجمن حسابداران نخبه، در گفتوگوی زیر به آن پاسخ میدهد. ابهام دیگر اقتصاد ایران در دوران پس از تحریم سرنوشت «سرمایه» خارجی است. چگونه سرمایه خارجی به ایران گسیل میشود؟ نقش بازار سرمایه در این راه چیست؟ چه موانعی بر سر راه آن وجود دارد؟ و دستاوردهای آن چیست؟ اینها نیز پرسشهایی است که غلامرضا سلامی در تبیین اقتصاد ایران پس از تحریمها به آن میپردازد.
در روزهای اخیر بازار سرمایه ایران شاهد جهشهایی صعودی بوده است. جهشهایی که بهواسطه افزایش قیمت سهام صورت گرفته است. فضای مثبت ایجادشده، این نگرانی را به همراه داشته که تمایل مردم به این بازار به صورت هیجانی افزایش یافته است. به طور کلی واکنشهای سرمایهگذاران حرفهای و غیرحرفهای به تحولات بازار، منطقی است و آیا فضای ایجاد شده برای ترغیب سرمایهگذاران به بازار عقلانی است؟ بهطورکلی و در تمامی بورسهای دنیا با شکلگرفتن و مخابره اخبار خوش و ناخوشایند، در سطح کشور، منطقه و جهان، واکنشهایی از سوی سهامداران انجام میشود؛ برای مثال جنگ آمریکا و عراق به عنوان یک خبر بد تأثیر شدیدی بر بازارهای آمریکا گذاشت. عکس این موضوع نیز وجود دارد و اخبار مثبت واکنشهای مثبتی را ایجاد میکنند. در ایران نیز این معادله برقرار است و سهامداران نسبت به اخبار خوش و ناخوش عکسالعمل نشان میدهند. تحولی که در حال رخدادن است ممکن است در جهت بهبود یا تضعیف اقتصاد یک کشور و در نهایت بورس آن تمام شود، در نتیجه بهطورکلی واکنشها به تحولات در میان فعالان بازار سرمایه امری بدیهی محسوب میشود؛ برای مثال مذاکرات ایران با کشورهای موسوم به 1+5 و اعلام بیانیه سیاسی سوئیس این تصور را ایجاد کرد که به احتمال بالایی توافق نهایی صورت میگیرد. با نهاییشدن توافق جامع این آگاهی در میان مردم وجود دارد که وضعیت اقتصاد کشور بسیار مساعد خواهد شد. با انجام توافقات تمامی درآمدها و منابع نفتی در اختیار دولت قرار میگیرد و با برداشتهشدن تحریمها، مناسبات تجاری ایران و کشورهای دنیا افزایش پیدا میکند، وضعیت صنایع بهبود مییابد و در نهایت در وضعیت شرکتهای موجود در بورس اثر خواهد گذاشت. با بهبود عملکرد شرکتها میتوان انتظار داشت قیمت سهام این شرکتها افزایش یابد. ورود سرمایه جدید به بازار سرمایه نیز بستگی به پایداری این انتظارات و خوشبینیها دارد. روند رشد بازار در روزهای آخر هفته گذشته آهسته شد، اما ادامه فعالیت در هفته جاری مشخصکننده این است که این روند ادامه مییابد یا خیر. بحث در حد و حدود این تأثیر روانی است. یکی از بحثهایی که همواره در بازار سرمایه مطرح بوده، بحث اعتماد است؛ یعنی ممکن است همچون گذشته نشانههای مثبتی ایجاد شود و قیمت سهام رشد کند اما آن تغییر واقعی و عملی که باید در شرکتها ایجاد شود، رخ ندهد. این تجربه در گذشته نیز وجود داشته است و درنهایت سرمایهگذاران غیرحرفهای متضرر شدهاند و درنهایت کلیت مکانیسم بازار مورد سؤال قرار گرفته است. آیا در این شرایط نباید نگران این موضوع بود؟ سرمایهگذاران دو دستهاند؛ بخشی از آنها بازیگران اصلی بازار هستند و بهمیزان زیادی جهت بازار را تعیین میکنند. دستهدوم پیرو گروه اول هستند و به رفتار بازیگران اصلی بازار نگاه میکنند. در شرایطی دورانی، سهامدارانی وارد بازار میشوند و ممکن است بازیگران اصلی بخواهند از این شرایط سود ببرند و بهصورت تصنعی این ذهنیت را برای کسانی که دنبالهرو هستند ایجاد کنند که وضعیت بازار خوب یا بد است و در نتیجه سهام را با قیمت بالا بخرند یا با قیمت پایین بفروشند. این اتفاق ممکن است رخ دهد اما در شرایطی که یکدلیل عینی برای بهبود وضعیت اقتصادی کل کشور، یعنی رفع تحریمها، به میان میآید، این دلیل بهطور مشخص بر بسیاری از شرکتها اثر خواهد داشت. بههرحال در سالهای گذشته شاهد بودهایم که بسیاری از شرکتها بهدلیل تحریمها، حتی نتوانستهاند مواد اولیه خود را تأمین کنند یا با مشکلاتی از قبیل صادرات محصولات و نقلوانتقالات مالی روبهرو بودهاند. از دیگر مشکلات این شرکتها کمبود منابع بوده است. در صورتی که منابع بیشتری در اختیار دولت قرار گیرد این منابع به شرکتها تسری پیدا میکند. برداشتهشدن تحریمها تمامی شرکتها را منتفع خواهد کرد. شرکتهایی که توانایی مبادلات تجاری با کشورهای دیگر را خواهند داشت، مانند شرکتهای فولادی، پتروشیمیها و شرکتهایی که میتوانند بهصورت بهتری منابع خود را تأمین کنند و...، همه این دلایل این تصور را برای مردم ایجاد کرده که با رخدادن این اتفاق قیمت سهام شرکتها و بهتبع آن سودآوری شرکتها بیشتر خواهد شد. در نتیجه میتوان واکنشها و تحولات روزهای اخیر بازار را منطقی دانست. آیا شما معتقدید که سرمایه جدیدی وارد بازار سرمایه شده است؟ بازار سرمایه در طول سال، فعالیت خود را ادامه میدهد اما باید توجه داشت که این سرمایه در طول فعالیتهای بازار سرمایه بهصورت دائمی نیست. برخی از سرمایهداران با مثبتشدن شرایط به بازار وارد میشوند و در روزهای افت آن، پول خود را از بازار خارج میکنند. میتوان گفت کسانی که در ماههای اخیر بهدلیل شرایط بد بازار از آن خارج شده بودند، دوباره به آن وارد میشوند. درواقع در روزهای اخیر نسبت به ماههای گذشته منابع بیشتری در اختیار بازار قرار میگیرد. شما به رفع تحریمها و شرایط جدیدی که اقتصاد ایران با آن مواجه خواهد بود اشاره کردید. همواره این پرسش مطرح بوده که بورس در اقتصاد ایران چه نقشی دارد. سؤال جدید این است که بورس در اقتصاد پس از تحریمها چه جایگاهی را خواهد داشت؟ بورس بهطورکلی نقش چندانی در اقتصاد ندارد. بورس میتواند در بازار اولیه در افزایش سرمایه شرکتها یا واردکردن شرکتهای جدید به بازار نقش مهمی را ایفا کند. باید توجه داشت که بورس یک بازار ثانویه است و بازار ثانویه نقشی در رشد اقتصادی نخواهد داشت. بورس در جهت تسهیل گردش سرمایه نقش حیاتی ایفا میکند و این امکان را به سرمایهداران میدهد که بتوانند سرمایه خود را به راحتی جابهجا کنند. بورس بهطورکلی نمایشگر وضعیت اقتصادی کشورهاست و بورس تابعی از اقتصاد است. اما در ایران با دستکاریهایی که گاها از سوی دولتها انجام میشود، خاصیت نمایشگربودن بورس نیز از بین میرود، برای مثال در سال91 درحالیکه رشد اقتصادی منفی بود شاخص بورس صعودی بود. متأسفانه از شاخص بورس به عنوان شاخصی که میتواند وضعیت را بهتر نشان دهد استفاده میشود و مثبتبودن شاخص به عنوان نوعی تبلیغ برای دولتها به حساب میآید، اما اگر بهطورکلی مداخلات در بازار متوقف شود، بورس میتواند به نمایشگر مناسبی برای نشاندادن وضعیت اقتصادی کشور بدل شود. با این تفاسیر بورس نمیتواند نقش دسته اولی را در اقتصاد ایفا کند. در حالی که شما پیش از این به کارکرد بازار سرمایه در خارجکردن اقتصاد ایران از رکود تأکید داشتهاید! بورس در رشد اقتصادی، به جز زمانی که تأمین سرمایه میکند، نقشی ندارد. اما این گزاره که بورس در اقتصاد نقشی ندارد، غلط است. همانطور که پیشتر اشاره کردم، بورس تسهیلگر جریان سرمایه است. اگر بازار سرمایه بتواند کار خود را بهدرستی انجام دهد، یعنی در میان سرمایهگذاران اعتماد ایجاد کند و شفافیت اطلاعاتی لازم را محقق کند؛ میتواند بسیاری از افراد و منابع آنها را جذب کند. در نهایت این منابع در مسیر صحیح هدایت خواهد شد و منجر به تولید میشود. در واقع بورس میتواند منابع لازم بنگاههای مولد را فراهم کند. با این تفسیر بورسها میتوانند برای خروج از رکود نقش داشته باشند. سالهاست مسیر ورود سرمایه خارجی به اقتصاد ایران مسدود شده است و با موانع متفاوتی روبهرو است. بهنظر شما بازار سرمایه در ایران تا چه حد میتواند راه ورود سرمایه خارجی به بازارهای ایران را تسهیل کند و آیا این پتانسیل در ساختارهای بازار سرمایه وجود دارد؟ زمانی که درخصوص جذب سرمایه خارجی بحث میکنیم، میتوانیم آن را به دو گروه تقسیم کنیم. یکگروه ایرانیانی هستند که به خارج از کشور مهاجرت کردهاند و درحالحاضر امکانات مالی خوبی دارند. این گروه میتوانند سرمایه خود را به بخشهایی از اقتصاد ایران وارد کنند. کمااینکه در چندسال گذشته بخشی از این سرمایه به بازار مسکن و بورس وارد شد؛ در واقع این گروه بخشی از سرمایه خود را در داخل تبدیل و سرمایهگذاری میکنند. به هر ترتیب این نیز نوعی جذب سرمایه تلقی میشود. گروه دیگر سرمایهگذاران خارجی هستند که در خارج از کشور حضور دارند. برای جذب این سرمایهگذاران این الزام وجود دارد که وضعیت بینالمللی اقتصاد کشور بهبود یابد. بهعنوان مثال بسیاری از شرکتهای پتروشیمی و پالایشگاهی این امکان را دارند که سرمایه خارجی را جذب کنند. برای این امر باید بسترهای قانونی و حقوقی آن فراهم شود درعینحال در بعضی از موارد سختگیریهایی از سوی ساختارهای بوروکرات ایجاد میشود، که به مانعی برای این سرمایهگذاری بدل شده است. فارغ از تحریمها مسئلهای که برای جذب سرمایهگذاری خارجی اهمیت ویژهای دارد، تکنرخیشدن ارز است. موضوعی که در سالهای اخیر با آن مواجه بودهایم و مشکلات زیادی را به وجود آورده است. تفاوت نرخ ارز و غیرواقعیبودن موجب شکلگیری رانتهای گستردهای در اقتصاد ایران شده است. بهطورکلی ورود سرمایه خارجی منوط به آزاد و بازشدن اقتصاد کشور است. در واقع نمیتوان ورود سرمایه خارجی را بهصورت مستقل و فارغ از فضای اقتصادی کشور بررسی کرد. این سیاستهای اقتصادی دولت است که میتواند مسیر سرمایهگذاری خارجی را تسهیل کند. همانطور که اقتصاد کشور ترکیه با حرکت بهسمت عرضه و تقاضا توانسته است حجم عظیمی از سرمایه خارجی را جذب کند. اما مقررات سختگیرانه و دخالتهای دولت در بازار به مانعی برای این فرآیند بدل خواهد شد. علاوهبر سیاستهای اقتصادی، بهنظر میرسد ضعفهای ساختاری زیادی در اقتصاد کشور وجود دارد که به مانعی برای جذب سرمایهگذاری خارجی بدل شده است. بهعنوان مثال یکی از موانع پیوستن بورس و اوراق بهادار تهران به بورسهای بینالمللی، ساختار آن است که چسبندگی بالایی به دولت دارد. آیا برای جذب سرمایه خارجی، اصلاح ساختاری، یک ضرورت نیست؟ بله، اصلاح ساختاری یک ضرورت است. نهتنها بورس بلکه کل اقتصاد ما چسبندگی شدیدی به دولت دارد. بهعنوان مثال دولت در تعیین قیمتهای ورودیها و خروجیهای صنایع، قیمت خدمات و بهطورکلی تعیین قیمت در بسیاری از بخشها، مداخله دارد. تعیین قیمت توسط دولت مهمترین مانع برای جذب سرمایهگذاری داخلی و خارجی است. ریسک دخالت دولت در تعیین قیمتها بسیار بالاست و درعینحالی که موجب رانت میشود، ریسک سرمایهداری را بهشدت بالا میبرد. دخالتهای دولت در بورس نیز مانند دخالت در تعیین قیمتها بسیار بالاست. بنابراین این نگرانی همواره وجود دارد و ضرورت اصلاح این ساختار را نشان میدهد. برای جذب سرمایهگذاری باید مداخلات دولت در اقتصاد و موانع مقرراتی برداشته شود. بازشدن فضای اقتصادی، سرمایه خارجی را به سمت صنایع میکشاند؛ صنایعی که بیشتر آنها در بورس حضور دارند. بهطورکلی سرمایهگذارن و شرکتهای بورسی چه تأثیری را بر صنایع بورسی خواهند گذاشت؟ سرمایهگذاری خارجی در ایران میتواند بسیار تأثیرگذار باشد. این تأثیر تنها بهدلیل واردشدن سرمایه نیست. اقتصاد ایران بیش از سرمایه به بازار نیاز دارد. شرکتهای ایرانی با محدودیتهایی در بازار روبهرو هستند و درواقع نمیتوانند تولید خود را گسترش دهند چراکه مخاطب آنها تنها بازارهای داخلی است. بهعنوان مثال زمانی که تنها ایران بازار شرکتهای خودرویی است، با رسیدن تولیدات این شرکتها به یکمیلیوندستگاه مجبور خواهیم بود با بالابردن تعرفهها جلوی واردات خودرو را بگیریم و در نهایت انحصار ایجاد کنیم اما ورود سرمایهگذاران خارجی میتواند بازاری بینالمللی را برای شرکتهای ایرانی فراهم کند. درواقع سرمایهگذار و شرکتهای خارجی علاوهبر واردکردن سرمایه، تخصص، دانش و بازاری را بههمراه خود وارد میکند. به غیر از سرمایه دو موضوع اهمیت اساسی خواهد داشت؛ یکی تکنولوژی و نوآوری و دیگری بازار است. ورود شرکتهای خارجی، بازارهای لازم را بههمراه خود میآورد و درواقع تقاضا را برای شرکتها افزایش میدهد. با افزایش تقاضا و دسترسی به بازارهای متنوع، فرصت گسترش شرکتهای تولیدی از لحاظ تولید دانش و تکنولوژی ایجاد خواهد شد. درواقع میتوان گفت بیش از آنکه نقش سرمایهگذار خارجی واردکردن پول و سرمایه باشد واردکردن بازارهای آن صنعت است. متأسفانه بهدلیل منابع نفتیای که در اختیار دولت است، کمتر به تأثیر سرمایه خارجی و بخش خصوصی داخلی توجه شده و به ضرورت آن توجهی نشده و در بسیاری از موارد خود دولت وظیفه سرمایهگذاری را برعهده گرفته است. این موضوع باعث شده کارایی اقتصاد و به تعبیری دولت پایین باشد و بستر یک بازار بینالمللی نمیتواند فراهم شود. اقتصاد ایران در دوران پس از تحریم علاوهبر اصلاح ساختاری، نیازمند یک تعیین نگرش بهمنظور ورود سرمایهگذاران و شرکتهای بزرگ خارجی است. در این شرایط است که میتوان انتظار داشت برای محصولات ایرانی، بازارهای بینالمللی فراهم شود و اقتصاد ایران در جهت رشدی پایدار به پیش رود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.