الزامات استراتژی منطقهای ایران
فریدون مجلسی-تحلیلگر روابط بینالملل
نحوه حضور ایران در عراق و حوزه نفود کشورمان در منطقه، اینروزها یکی از مباحث جدی برخی همسایگان و حتی در سطح جهان است. در بررسی عوامل ژئوپلیتیک مؤثر در کیفیت روابط خارجی هر کشور، معمولا همسایگی مهمترین عامل است. همسایگان به حکم طبیعت و جغرافیا قرون و اعصاری را در کنار یکدیگر گذراندهاند. یکدیگر را بهتر از دیگران میشناسند. فرهنگهایشان بر یکدیگر تأثیر گذاشته است. شیوه زندگی، غذا، موسیقی و حتی آداب و رسوم مشابهتری دارند. در طول زمان با یکدیگر تبادل و تجارت کردهاند و به اقتضای سلائق و دیدگاههای فرماندهان و شاهان با یکدیگر جنگیدهاند. در میان بیگانگان شاید فرانسه و آلمان از لحاظ عمق روابط تاریخی در صلح و جنگ و در فرهنگ و تجارت مثالزدنی باشند. ایران و عراق نیز در میان همسایگان چنان وضعی دارند. روابط ایران با همسایگانی چون ترکیه، ارمنستان، جمهوری آذربایجان و افغانستان نیز عمق تاریخی و فرهنگی بسیاری دارد که تعامل هرچه بیشتری را در شرایط متعارف عقلانی ایجاب میکند. اما ایران و عراق وضع متفاوتی دارند با روابطی که ریشههای تاریخی آن به عصر ماد و هخامنشی بازمیگردد. نقش «هدیه شتران عربی» دلیل دیرینبودن آن ارتباط را بر سنگهای پلکان کاخ تخت جمشید حک کرده و داستان برپایی کاخ «خُوَرنق» در دربار «حیره» برای شاهزاده ساسانی، رنگی افسانهای یافته است. روزگاری ایرانیان اعم از ماد و پارس و پارت با آسوری و عرب در میانرودان و انشان و کردستان و پارس آمیخته با هم و در کنار هم زندگی میکردند و پادشاهی اعراب زرتشتی حیره یا پادشاهی مناذره در جنوب عراق کنونی و بصره، نزدیکترین متحد امپراتوری ساسانی به شمار میرفت. پس از ورود اسلام نیز زمانی نگذشت که با انتقال مرکز حکومت به شمال حیره باستانی آن همزیستی دیرین در محیطی آمیخته با فرهنگ و هنر و علم و ادب توسعه یافت. برگزاری مراسم نوروزی عرب و غیرعرب در صحنهای امامان در عراق نمایشی از آن آمیختگی فرهنگی است. فقط استیلای نظامی و فرهنگی جزماندیشانه نودینان مغولی بود که آن همزیستی را به شیوه بدوی آنان به خون آلوده کرد و تعصبات و ذهنیاتی خردستیزانه به همراه آورد که هنوز شعلههای سوزان آن از گوشهوکناری سر برمیآورد و سرهایی را میبرد و خونهای بسیار میریزد. در بیشتر ایامی که تدریجا سلطه ترکان در غرب ایران به صورت دولت عثمانی ظاهر شد و در تقابلی رقیبانه با ایران قرار گرفت، با وجود جنگها و خصومتها، روابط تجاری، فرهنگی و حتی گردشگرانه و زیارتی میان دو کشور برقرار بود، خصوصا میان ایران و عراق عرب که انگیزشی دینی و اعتقادی نیز بر رونق آنمیافزود.
پس از فروپاشی عثمانی و استقلال عراق، خاندان شریف مکه از دودمان هاشمی که قدرت خود را به ابن سعود وهابی باخته و منزلت خود را در عربستان از دست داده بود، در عوض تاجوتخت سرزمین امپراتوریگونه و کثیرالمله عراق را از انگلستان دریافت کرد. دولت هاشمی به جای آنکه با مصلحتاندیشی و اقتضای حکومتی امپراتوری و کثیرالمله از رنگهای جانبدارانه و تعصبات و تبعیضات قومی بپرهیزد، پایگاه اجتماعی خود را بر پایه حمایت اقلیت عرب سنی استوار و سنتی را برقرار کرد که به استبداد اقلیتی و قبیلهای صدام و حلقه تکریتیان انجامید و سرنوشتی شوم را برای عراق همراه با آسیب و زیان بسیار برای ایران رقم زد. اکنون که آن دوران تیره سپری شده است، برخی از همسایگان عراق، خصوصا حکومت قبیلهای وهابی-که از برافتادن استبداد برادران صدامی خود در عراق در رنج است- نمیتوانند پاگرفتن حکومتی مستقل همراه با همزیستی دموکراتیک کرد و عرب را بر مبنای آرای اکثریت و مطابق هنجارهای رایج قرن بیستویکم تحمل کنند. کودتایی که با یورش نیروهای مشترک داعش و بعث در موصل و تکریت رخ داد، ویرانی و جنایات سنگین و عبرتانگیزی به بار آورد که در تاریخ عراق به یاد خواهد ماند، تا هرگز به تکرار استبداد تبعیضآمیز و نژادپرستانه صدامی تن ندهد. میراث فرهنگی و تاریخی مشترک و این حقایق تاریخی موجب میشود و ایجاب میکند که میان ایران و عراق روابطی ویژه مبتنیبر احترام متقابل و عدم مداخله سیاسی در امور یکدیگر با تشویق هرچه بیشتر همکاریهای اقتصادی و فرهنگی و ارتباطی و زیارتی برقرار باشد. خویشاوندی قومی ایران با مردم اقلیم کردستان و تشابه فرهنگی و اعتقادی با اکثریت شیعه عراق باید عوامل تشدیدکننده ارتباطات تلقی شود و باید با احترام به حقوق مشروعِ قانونی و سیاسی و اجتماعی اقلیت سنی و سایر پیروان مذاهب دو کشور همراه باشد تا همه مردم دو کشور و منطقه بتوانند از منافع و برکات آن بهرهمند شوند. بدیهی است تحقق چنین آرزویی باید با توسعه همکاری در پرتو عدم مداخله سیاسی دوکشور در امور یکدیگر همراه باشد که موجب تحریک و آزردگی احساسات معقول وطنپرستانه در میان مردم دو کشور نشود. تاکید بر این مسئله مهم در سخنان مسئولان دو کشور مشهود است و از سوی دیگر میان ایران و عراق با ترکیه و سوریه نیز وجود دارد. این رویکرد میتواند محور تفکر سیاسی، عقلانی، منطقی و صلحآمیزی شود که کشورهای این منطقه و این خاستگاه باستانی مدنیت را با بهرهمندی از بیشترین و برترین منابع طبیعی و انسانی، برای تعامل و همکاری و تجارت و تبادلات فرهنگی هرچه بیشتر گردهم آورد. از سوی دیگر، این رویکرد مانع آزمندیها و بلندپروازیهای کسانی که رویاهای برخاسته از افکار واپسگرانه را در اذهان خود میپرورانند، شده و اجازه تخریب و دخالت در این منطقه را به آنها نخواهد داد. صلح پایدار در سایه همافزایی اقتصادی و فرهنگی و همکاری امکانپذیر خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.