درباره «گنادی پادالکا»
روستازادهای که توانست 5بار به فضا سفر کند
سیروس برزو . کارشناس و مروج حوزه هوافضا
«گنادی پادالکا» که در نخستین روزهای فروردین، با ناو سایوز به همراه دونفر دیگر راهی مدار زمین شد، زندگی پرفرازونشیبی داشته و شاید هیچکس در زمان کودکی وی فکر نمیکرد این بچه لاغر و استخوانی، فرزند یک راننده تراکتور در مزرعه اشتراکی، روزی یکی از قهرمانان فضانوردی شود، اما اراده قوی و پشتکار او در همه زمینههایی که به او مربوط میشد، نشان داد انسان اگر اراده پیشرفت داشته باشد، خداوند همه امکانات پیشرفت را در اختیارش خواهد گذاشت.
آخرین روزهای تابستان 1998، 350کیلومتر بالاتر از سطح زمین، در مجتمع مداری 125تُنی میر که اینک بزرگترین و درخشانترین جسم قرارگرفته در مدار زمین به حساب میآید، تنها دونفر زندگی میکنند؛ دونفر که نام هر دویشان «گنادی» است؛ «گنادی آودیف» و «گنادی پادالکا». امروز هم کارهای پژوهشی سنگینی داشتند و طبق برنامه، آماده میشوند به رسم روسها، میز چای عصرانه را آماده کنند. اما در این میز نه از سماور سنتی و زیبای روسی خبر است و نه از قوری. جای کلوچههای خوشمزه تنوری نیز روی میز عصرانه خالی است. جدای از سختی کار و مشکلات لحظهای که باید انتظارش را داشت، دلتنگیهای غربت زندگی در فضا را تنها کسانی درک میکنند که سالها دور از وطن و در دیارهای دورافتاده زندگی کرده باشند. اما به هرحال باید تحمل کرد. «گنادی پادالکا» از رفیق همراهش سوال کرد: «چای یا قهوه؟» «چای.» از قفسه، دوپاکت نایلونی چای را برداشت و سر میز آورد. مربا در بستهبندی مخصوص و کلوچههای مکعبی هم در پاکتهای نایلونی با کش به سینی عصرانه بسته شده بودند تا بهدلیل بیوزنی حاکم بر ایستگاه، در فضا رها نشوند. سر پاکت نایلونی را باز کرد و لوله نایلونی تاشده را از آن بیرون آورد. «آودیف» به کمکش آمد. نایلون را گرفت و با آبفشان کوچک کنار دستش، از راه لوله نایلونی بالای کیسه، آب داغ را درون آن ریخت. آب داغ که به چای کیسهای درون نایلون رسید، رگههایی از رنگ چای به درون آب دوید. «آودیف» پاکت نایلونی را چندبار تکان داد. بعد رو کرد به رفیقش: «همکار عزیر چای آماده است، بفرمایید!» «پادالکا» با لبخند پاکت را گرفت و لوله خروجی را به دهان گذاشت و مِک زد. بعد «آودیف» چای دوم را برای خودش آماده کرد. آنها برای آنکه بتوانند چایشان را با آرامش بخورند، کمربند صندلی را بسته بودند. نهفقط آنها، بلکه همهچیز باید بسته باشد تا در اثر بیوزنی در فضا شناور نشود. عصرانه آنها هنوز تمام نشده بود که آژیر خطر ایستگاه به صدا درآمد. «آودیف» خود را به صفحه کنترل رساند. به لامپ قرمز در حال چشمکزدن نگاهی انداخت و بعد رو کرد به همکارش و گفت: «مشکل مربوط به اسپکتر است. باید سری به آنجا بزنیم... .» حرفش هنوز تمام نشده بود که از مرکز هدایت پرواز تماس گرفتند: «بچهها نگران نشوید. باتریهای خورشیدی اسپکتر به طرف خورشید نمیچرخد. خطر درجه اول نیست. ما بررسی میکنیم و به شما اطلاع میدهیم. به کار عادی خود ادامه دهید.» دوفضانورد آرام گرفتند. دوساعت بعد، مرکز هدایت پرواز به آنها اطلاع داد احتمالا کابلهای مربوط به باتری خورشیدی بهدلیل نامعلومی صدمه دیدهاند و باید تعویض شوند. کارشناسان مرکز مشغول بررسی جوانب کار هستند و فضانوردان باید خود را برای یکراهپیمایی پنج، ششساعته آماده کنند. «پادالکا» و «آودیف» از بعدازظهر 15سپتامبر برای انجام عملیات خارج از ایستگاه آماده شدند. طبق برنامه، از چندساعت قبل، لباسهای اورلان را که برای راهپیمایی باید میپوشیدند، بررسی و همچنین از اتاقک مخصوص راهپیمایی فضایی بازدید کردند. همهچیز مرتب و آماده بود. هر دوکیهاننورد لباسها را پوشیدند. این کار زمان زیادی نمیبرد، لباسهای اورلان روسی برخلاف لباس آمریکایی خیلی راحت و سریع قابلاستفاده است. نیاز به فرد کمکی هم ندارد. قرار بود یک فضانورد روس در سفر به ماه، از نمونه اولیه آن استفاده کند. در آن سفر (که هیچگاه صورت نگرفت)، ناو مهنشین روسی تنها یکنفر را به ماه میبرد، به همین دلیل لباس طوری طراحی شده بود که برای پوشیدنش، به کمک فرد دیگری نیاز نباشد. فضانوردان در ساعت 20:30 روز 15سپتامبر باید راهپیماییشان را برای بررسی و رفع عیب کابلهای اسپکتر آغاز میکردند. «پادالکا» دستگاههای داخل اتاقک راهپیمایی را بررسی کرد. «همهچیز روبراه است. میتوانی دریچه را باز کنی.» «آودیف» اهرم دریچه را چرخاند. لحظهای بعد دریچه مدور اتاقک راهپیمایی باز شد و نور از بیرون به داخل تابید. فضانوردان پوشش ضدآفتابی کلاهخود فضاییشان را پایین زدند. «آودیف» در حالیکه با کابل ضخیمی به درون اتاقک متصل بود، آرامآرام از دریچه به بیرون شناور شد. چندلحظه بعد «پادالکا» هم به بیرون رفت. کابلهای باتری خورشیدی از جای خود خارج شده بودند و در فضا میچرخیدند. «آودیف» با علامت از «پادالکا» سوال کرد چه کنیم و «پادالکا» نگاهی به کابلها انداخت و با صدای بلند خندید... . «آودیف» با تعجب به او نگاه کرد و مجددا با دست علامت داد چه کنیم؟ «پادالکا» به جای جواب، سر کابل را گرفت و در جای خودش قرار داد، دومین کابل هم وصل شد. در این موقع «الکساندر الکساندرف» همکار آنها و مهندس برجسته سامانههای فضایی از مرکز کنترل، پرسید: «بچهها چهکار میکنید؟ آنجا چه خبر است. تقریبا 20دقیقه است که شما مشغولید. وقت کم نیاورید، برای عملیات شما برنامه سهساعته پیشبینی شده... .» «کدام عملیات؟» «رفع عیب از باتریها.» «ما داریم برمیگردیم، «پادالکا» مشکل را برطرف کرد!» «چی؟ برطرف کرد؟ یعنی چی؟» «یعنی مشکل باتریها حل شد. کابلها از محل خودشان بیرون آمده بودند، «گنادی» آنها را در جای خودشان محکم کرد و حالا ما داریم برمیگردیم.» «از اینکه برنامهریزی سهساعته ما را کوتاه کردید، ممنونم. تبریک میگویم، شاهکار زدید.» کل عملیات 30دقیقه طول کشید. فضانوردان به ایستگاه برگشتند. تقریبا یکساعت بعد، بازهم دوکیهاننورد کنار میز غذاخوری نشسته بودند و چای مینوشیدند. «آودیف» از «پادالکا» پرسید: «چرا قهقهه زدی؟ دلیل خندهات چی بود؟» «ناگهان یاد دوران کودکیام افتادم... .» «آودیف» با تعجب لبخندی زد و پرسید: «دوران کودکیات؟ چرا؟» «پدرم راهپیمایی امروز را پیشبینی کرده بود... .»
عصر روز 19مارس1965 که پدرش پس از کار روزانه به خانه برگشت، «گنادی» مثل هرروز بعد از سلامواحوالپرسی مختصر، از همان کنار در ورودی، سوالات بیانتهایش را شروع کرد. پدرش، راننده و مکانیک تراکتور بود اما همه مردم او را به عنوان فردی اهل مطالعه و کتابخوان میشناختند. «ایوان پادالکا» تمام اوقات فراغتش را یا کتاب میخواند یا با تعمیر وسایل مکانیکی دیگران، به آنها کمک میکرد. برای «گنادی» خوشبختی بزرگی بهشمار میرفت که پدرش میتواند به همه سوالهایش جواب قانعکنندهای بدهد. آن روز به محض آنکه در را به روی پدر گشود و احوالپرسی کرد، پرسید: «پدر، خروج به فضای باز یعنی چه؟» «خبرها را از رادیو گوش کردهای و میخواهی بدانی که «الکسی آرخیپویچ» چهکار کرده؟ او به فضای آزاد بیرون از سفینه قدم گذاشته. آنجا نه زمین است و نه باران میبارد و نه چکمهها در زمان راهرفتن گلی میشوند و نه لازم است موقع بازگشت به درون سفینه، چکمهها را بشویید. اما اینجا وضعیت فرق میکند، پس بگذار چکمههایم را بشویم و تمیز کنم، بعد موضوع را برایت شرح میدهم.» سپس به طرف شیر آب حیاط رفت و آن را باز کرد. «گنادی» کوچولو هم سعی داشت به پدر کمک کند تا زودتر به درون خانه بروند و او جواب سوالش را بگیرد. «والنتینا»، مادرش در اتاق با چهره خندان به استقبال آنها آمد. مادرش صندوقدار یک فروشگاه بود و معمولا نیمساعت زودتر از پدر به خانه میآمد تا بساط چای عصرانه را آماده کند. روی میز آشپزخانه کوچک آنها سماور قلقل و در کنار آن بساط مخصوص چایخوری عصرانه، شکر، مربای توتفرنگی، کلوچه، پنیر، نان قالبی بارادینسکی (نان سیاه تزئین و خوشطعم شده با زیره)، فنجانهای چای با نظم و زیبایی یک تابلو نقاشی خودنمایی میکرد. مادرش زن بسیار باسلیقه و خوشذوقی بود. در کنار او خواهر سهسالهاش «اولگا» و در سمت دیگر مادر و پدرش نشستند. در حالیکه مادر داشت چای میریخت، «گنادی» دوباره سوالش را مطرح کرد: «پدر خروج به فضای باز یعنی چه؟» «دیروز «الکسی لئونف» در حالیکه با سفینه واسخد-2 پرواز میکرد، از آن بیرون آمد و در فضا شناور شد و بعد از 10دقیقه، به سفینهاش برگشت. این کار برای نخستینبار در تاریخ انجام شده است. نه فضانوردان ما و نه فضانوردان آمریکایی، تاکنون چنین کاری نکرده بودند... .» «ولی پدر، شما میگفتی سفینهها در فضا 600برابر تراکتور تو سرعت دارند. با این سرعت او چطور به سفینهاش برگشت. در این 10دقیقه، سفینه خیلی از او دور شده است.» «آفرین پسرم، سوال جالبی کردی. او در زمان راهپیمایی در فضا با یک کابل به سفینه وصل بود و همراه با آن در فضا حرکت میکرد.» «خب در مدت این 10دقیقه او در فضا چهکار میکرد؟» «کار خاصی نکرد. هدف از این کار بهدستآوردن تجربه بود تا دانشمندان و مهندسان بفهمند چطور در فضا میشود راهپیمایی کرد.» «اصلا این راهپیمایی در فضا چه استفادهای دارد؟» «در آینده سفینههای خیلی بزرگی، شاید 10 یا 20برابر واسخد به فضا پرتاب شوند که فضانوردان باید مدتی طولانی در آن زندگی کنند. اگر این سفینهها مشکل فنی پیدا کنند، باید آنها را تعمیر کرد.» «مثلا مثل سیمهای تراکتور عموسرگئی که تو تعمیرش کردی؟» «آفرین، البته به آنها کابل میگویند، نه سیم. کابلهای باتریهای تراکتور از محل خودش درآمده بود و من آنها را سر جایشان محکم کردم. فضانوردان آینده اگر سفینهشان در فضا اشکالی پیدا کند، باید از سفینه بیرون بیایند و آن را تعمیر کنند. البته من دیگر آنجا نخواهم بود، بلکه اینبار نوبت توست که تا آنموقع فضانورد میشوی و باید تعمیرش کنی... .» همه خندیدند و مشغول خوردن عصرانه شدند.
«گنادی» هیچوقت فکر نمیکرد این صحبت پدرش جامه حقیقت بپوشد. «گنادی پادالکا» بعد از تمامکردن دبیرستان به آموزشگاه خلبانی نظامی کامارف رفت و دوره چهارساله آن را با درجه عالی به پایان رساند. تخصصش فرماندهی تاکتیکی بمبافکنهای جت بود. بلافاصله در نیروی هوایی شوروی مشغول بهکار شد. مهارت و روحیه قوی او در عملیات پروازی بهزودی جایگاه نظامیاش را بالا برد. پنجسال بعد برای عضویت در گروه کیهاننوردان دعوت شد. آوریل1989 نقطهعطفی در تاریخ زندگی او بهشمار میرود... . یکی از نخستین روزهای آوریل، وی را به دفتر فرماندهی هنگ دعوت کردند. طبق قرار، راس ساعت در دفتر حاضر بود. فرمانده برای «پادالکا» احترام زیادی قائل میشد. او از خلبانان برجسته هنگ بهشمار میرفت. ««گنادی پادالکا»! برای شما ماموریت ویژهای در نظر گرفته شده است. شما فردا باید به مسکو بروید. در برگ ماموریتتان نوشته شده که به کجا باید مراجعه کنید.» «پادالکا» با دادن احترام نظامی اجازه خروج خواست. فرمانده دستش را با محبت فشرد و با لبخند گفت: «دفتر منشی را امضا کن و ورقه ماموریت را بگیر. از این به بعد خیلیها برای امضا به تو مراجعه میکنند!» «پادالکا» در حالیکه از دفتر فرمانده خارج میشد با خودش فکر کرد معنی این جمله فرمانده چه بود. زمانی معنای این جمله را بهخوبی فهمید که در ستاد نیروی هوایی به او اطلاع دادند برای پیوستن به جرگه کیهاننوردان نامزد شده است و باید خود را برای معاینات اولیه به «شهرک ستارهای» معرفی کند. همهچیز خیلی سریع و بهخوبی پیش رفت و تنها 10روز بعد از روز تاریخی پرواز «گاگارین» به او اطلاع دادند باید برای گذراندن دوره ویژه آموزش به مسکو منتقل شود. آموزش «پادالکا» به عنوان «نامزد فضانوردی» از ژوئن1989 آغاز شد. وی در پایان دوره دوساله توانست با نمرات عالی، به سمت فضانورد آزمایشی، کار و تمرینهای ویژه را در شهر ستارگان ادامه دهد. وی دوره دوساله دانشگاه فضانوردی «گاگارین» را با درجه ممتاز تمام کرد. اینک باید منتظر انتخاب برای سفر به فضا میشد. چندبار به عنوان فضانورد جانشین، با گروههایی که باید راهی ایستگاه مداری میر میشدند، آموزش دید، اما همچنان آموزش میدید و از پرواز خبری نشد. شوروی فروپاشید و کشور در وضعیتی خاص قرار گرفت. معلوم نبود برنامههای فضایی چه سرنوشتی پیدا کنند. از پرتاب ایستگاه فضایی «میر-2» دیگر حرفی به میان نمیآمد. ظاهرا اصلا قرار نبود پرتاب شود. هیچچیز امیدوارکننده بهنظر نمیرسید، اما «پادالکا» ناامید نشد و همچنان آموزش و تمرین را ادامه میداد. پنجسال از عمرش را در شهرک ستارهای گذرانده بود. آیا میتوانست به فضا سفر کند یا او هم مثل «آنیکیف»، «فیلاتف»، «کارتاشف» و دههانفر دیگر، بعد از چندسال که در آرزوی سفر به فضا، تمرین و آموزشهای سخت را از سر گذراندند، استعفا میکرد و دنبال کار دیگر میرفت؟ «گنادی» با خود عهد کرده بود تا آخر بایستد. اما این آخر کجاست؟ بالاخره صبرش به ثمر رسید. او برای پرواز فضایی انتخاب شد، به همراه دوکیهاننوردی که هرکدام ویژگیهای خاصی داشتند: «گنادی آودیف»، کیهاننوردی که در دوماموریت فضایی، یکسال در مدار زمین بهسر برده بود و نهتنها فرد باتجربهای به حساب میآمد، بلکه مجتمع مداری میر را مثل کف دستش میشناخت و «یوری باتورین» از مسئولان عالیرتبه حکومتی و مشاور علمی «بوریس یلتسین» رئیسجمهور روسیه. او آدم عجیبوغریبی بود. مهندسی دینامیک پرواز را در سال1973 از انستیتو مهندسی فیزیک مسکو گرفته بود و غیر از آن، دکترای حقوق و روزنامهنگاری هم داشت. قرار بود با آنها به مجتمع مداری «میر» سفر کند و یکهفته بعد با کیهاننوردان قبلی «میر»، به زمین برگردد، اما برنامه علمی پیچیدهای که خود او نوشته، در یکهفته تمام نمیشد و به همیندلیل طول پروازش به 12روز افزایش یافت. قرار بود کیهاننوردان در ژوئن به فضا پرتاب شوند، اما ناگهان همهچیز بههم خورد. به دلیل عدم پرداخت هزینههای برق بایکونور، دولت قزاقستان پس از چندبار اخطار، برق پایگاه فضایی را قطع کرد!! مذاکرات بالاخره بعد از چندروز نتیجه داد و برق مجددا وصل شد، اما برنامه پرتاب تا ماه آگوست به تعویق افتاد. سرانجام «پادالکا» بعد از قریب 9سال انتظار، سوار بر عرشه ناو کیهانی سایوز «تی. ام-28» در 13آگوست1988 راهی مجتمع مداری «میر» شد. سفر به «میر» و کار در این مجتمع هم بهراحتی میسر نشد. روز 15آگوست در حالیکه ناو کیهانی آنها با مجتمع مداری تنها 50متر فاصله داشت، سامانه ردیابی و الحاق سفینه از کار افتاد. «پادالکا» بلافاصله خودش هدایت ناو را به دست گرفت و آن را بهطور غیرخودکار به ایستگاه متصل کرد. «آفرین «گنادی»... نمرهات 20، بسیار عالی بود، سفینه را به بهترین شکل ممکن به کوانت وصل کردی.» این صدای «ولادیمیر سالاویف» بود که از مرکز هدایت پرواز، «پادالکا» را برای هدایت دقیق سفینه تشویق میکرد.
«باتورین» 25آگوست1998 به همراه «طلعت موسابایف» و «یوری بودارین» کیهاننوردان قبلی ایستگاه به زمین بازگشتند و کار «پادالکا» و «آودیف» جدیتر از گذشته ادامه پیدا کرد. ماجرای درآمدن کابلهای باتری خوشیدی مدول اسپکتر تنها بخش کوچکی از کار آنها در «میر» بود. دوفضانورد با انرژی زیادی کار میکردند. مشکلات فنی حادثه تصادف پروگرس با اسپکتر در دوره کاری فضانوردان قبلی، تقریبا بهطور کامل برطرف شد و از میهمانان آمریکایی هم خبری نبود به همین دلیل، دو«گنادی» توانستند کارها را خوب و باسرعت پیش ببرند. چنان با علاقه و جدیت کار میکردند که مسئولان مرکز هدایت پرواز به شوخی میگفتند بگذارید ما کمی استراحت کنیم. هنوز برنامه را به شما ندادهایم، میگویید تمام شد، برنامه بعدی چیست!! بعد آنها به کار اصلی پرداختند که نصب چنددستگاه در بدنه بیرونی مجتمع مداری «میر» بود. ششساعت کار طاقتفرسا در ارتفاع 300کیلومتری زمین در حالیکه ایستگاه فضایی با سرعتی معادل 30هزارکیلومتر در ساعت به حرکت خود ادامه میدهد، کاری است که انجامش دل شیر میخواهد. اما این شجاعت بیشتر از آن نیست که انسان خونسردیاش را در زمانی حفظ کند که به او بگویند ایستگاه فضایی محل زندگیات، در مسیر باران غبار و شهاب قرار دارد و برخورد هرکدام از آنها با ایستگاه فضایی، ممکن است فاجعهای به بار بیاورد. «پادالکا» و «آودیف» در چنین وضعیتی قرار گرفتند. اواسط نوامبر به آنها خبر دادند ایستگاه بهزودی در مسیر باران شهاب قرار میگیرد. قرار شد شب 17 تا 18دسامبر، زاویه حرکت مجتمع مداری «میر» طوری تنظیم شود که ناو سایوز کاملا پشت بدنه باشد و فضانوردان به درون سایوز بروند تا اگر حادثهای برای «میر» افتاد، بتوانند ناو خود را از آن جدا کنند و به زمین برگردند. زاویه باتریهای خورشیدی را هم به طور اریب نسبت به مسیر شهابها انتخاب کردند تا کمترین صدمه را ببینند. زمان موعود فرارسید و کیهاننوردان در ناو سایوز در حالت آمادهباش قرار گرفتند. چندساعت گذشت و خبری نشد. «پادالکا» فقط گزارش برخورد یک شهاب را به جو زمین مخابره کرد. بعد مشخص شد زمان عبور این غبار و شهاب 16ساعت قبل بوده است، یعنی وقتی که دوفضانورد در بخش پریرودا (قسمت زمینشناسی میر) آسوده خوابیده بودهاند. محاسبه ستارهشناسان در مورد زمان عبور اشتباه بود! دسامبر به پایان رسید و «پادالکا» و «آودیف» ورود سال نو مسیحی را با سهدرخت کاج مصنوعی در «میر» جشن گرفتند. این نخستینباری بود که «پادالکا» مراسم سال نو را بیرون خانه و در ارتفاع 300کیلومتری بالای آن برگزار میکرد. کارها سبکتر شده بودند و فضانوردان انتظار گروه بعدی را میکشیدند تا «میر» را به آنها تحویل دهند و به خانه بازگردند. «پادالکا» بهخوبی درک میکرد گرچه تحمل دوری از خانواده برای او سخت است؛ اما برای همسرش «ایرینا» که سالهاست همیشه در کنار هم بودهاند و دخترانش «یولیا» و «یکاترینا» که اصلا عادت به دوری از پدر را ندارند، سختتر است، بهخصوص «یکاترینا»ی 12ساله که او را «کاتیا» صدا میزند و عادت دارد هرشب قبل از خواب، چنددقیقهای در کنار پدر بنشیند تا او موهایش را نوازش کند. متاسفانه امسال او نمیتوانست در جشن تولد «کاتیا» شرکت کند، چون قرار بود 28 فوریه 1999به زمین بازگردند. در 20فوریه1999ناو کیهانی سایوز «تی. ام-29» با سهسرنشین از بایکونور به فضا پرتاب شد. کیهاننوردان این ناو عبارت بودند از «ویکتور آفاناسیف» از روسیه، «ژانپیر انیره» از فرانسه و «ایوان بلا» از اسلواکی. این سفینه در 22فوریه به «میر» پیوست. با ورود میهمانان، شور و شعف خاصی در «میر» حاکم شد. آنها نزدیک به یکهفته با هم کار و فعالیت کردند و سرانجام در 28فوریه «پادالکا» از همسفرش «آودیف» که قرار بود مدتی طولانیتری در «میر» بماند، «آفاناسیف» و «انیره» فضانوردان تازهوارد، خداحافظی کرد و به همراه «بلا» به درون ناو سایوز «تی. ام-28» رفتند. سفینه آنها در ساعت 22:55 روز 27فوریه 1999 از ایستگاه فضایی جدا شد و بعد از چندمانور ویژه در مسیر فرود قرار گرفت. در ساعت 01:22 روز 28فوریه با جداشدن قسمتهای مداری و موتوری سایوز، موتورهای موشکی بخش فرودی، ناو را وارد جو زمین کرد. ساعت 02:14 سفینه فضایی سایوز «تی. ام-28» در 48کیلومتری شمال آرخالق در قزاقستان فرود آمد. به اینترتیب «پادالکا» نخستین سفرش را به پایان رساند. یکهفته بعد او توانست هدیه تولد «کاتیا» را در شهرک فضانوردان به او بدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.