عمونوروز؛ از اسطوره تا پشت چراغقرمز
آرش جلالی
در اینروزهای قبل از عید، پشت چراغقرمزها و ترافیکها شاهد متکدیانی هستیم که فقط این چندروز قبل از عید سروکلهشان با این ریخت و قیافه پیدا میشود؛ متکدیانی با لباس قرمز و صورت سیاهکرده که معمولا دو یا سهنفر هستند و یکی تنبک میزند و بقیه میرقصند و چشمانتظار دستانی هستند که از پنجرههای اتومبیلها به آنها پولی بدهند. این متکدیان با نامهای «حاجیفیروز»، «عمونوروز»، «حاجی پیروز» و... شناخته میشوند. حاجیفیروزهای این چندسال اخیر دیگر شعری نمیخوانند. ولی چیزی که تا چندسال پیش بهخصوص در تهران مرسوم بود، شعرهای این میرنوروزی بود که با دایره و تنبک میزد و میرقصید و میخواندشان. حاجیفیروز هیچگاه طلب چیزی نمیکرد. هیچگاه در خانهای را نمیزد. او پیامآور نوروز و شادی بود و شیرینی و نقل و نبات شاباش میگرفت و شعرهایی ضربی میخواند که برای اغلب ما آشناست: حاجیفیروزه/ سالی یهروزه/ همه میدونن/ منم میدونم/ عید نوروزه. اگر از خود این متکدیان که در میان آنها کودکان بسیاری دیده میشود، بپرسید که فلسفه این صورت سیاه و لباس قرمز و دایره و تنبک چیست، چیزی دستگیرتان نمیشود. در نواحی گوناگون، حاجیفیروز را با نامهای متفاوتی میشناسند: در خراسان و بخشهایی از افغانستان «بیبینوروزک»، در خمین و اراک «ننهنوروز»، در کرانههای خلیجفارس «مامانوروز»، در گیلان «پیربابا» و «عروسگلی»، در آذربایجان «ننهمریم»، در تاجیکستان و بخارا و دیگر وادیهای ماوراءالنهر «مامامروسه» و نامهای مشهور دیگری همچون بابا نوروز و عمونوروز. میبینیم که در بیشتر نواحی، این شخصیت نوروزی جنسیت زنانه دارد. برخی با توجه به اسطورهها، صورت سیاه حاجیفیروز را به این دلیل میدانند که از جهان مردگان برگشته است و لباس قرمزش را نماد خورشید تابان بهاری و شروع فصل گرما دانستهاند. این شخصیت بهاری را به اسطورههایی نسبت دادهاند که خود این اسطورهها هم چندان با هم بیارتباط نیستند. یکی از این اسطورهها اینطور شروع میشود که «ایشتر»، الهه عشق، زیبایی و باروری به جستوجوی معشوق خود «تموز» به جهان زیرین میرود. تا زمانی که ایشتر زیر زمین است، هیچ گیاهی نمیروید و این موضوع نوعی نمایش ماههای زمستان است. چون ایشتر در جهان زیرین بهسر میبرد، تولیدمثل در زمین متوقف میشود. قحطی همه را تهدید میکند. «پاپسوکال»، خدای کشاورزی، نزد «سین»، خدای ماه میرود که اگر ایشتر مدت زمان بیشتری در زیرزمین بماند، کل آفرینش از بین میرود. بنابراین برادر ایشتر، «اِآ»، که خدای آب است، با ترفندی «ارشکیگل»، خدای جهان زیرین را میفریبد تا ایشتر بتواند آنجا را ترک کند. هنگامی که ایشتر به جهان روی زمین بازمیگردد، زندگی بار دیگر شکوفا میشود. این الهه در اسطورههای مختلف، نامهای متفاوتی از جمله «ننه» یا «ننهخاتون» داشته است. معادل سومری آن «نانای» و معادل بابلی و ایرانی آن «ایشتر» و «آناهیتا» است. برخی عمونوروز را همان ایشتر میدانند و برخی دیگر او را تموز، معشوق ایشتر، میدانند که طبق معاملهای که با خدایان میکند، قرار میشود او نیمی از سال را زیر زمین باشد تا ایشتر بتواند روی زمین بیاید که باروری جایش را به قحطی ندهد و برخی عمونوروز را فقط پیامآور ایشتر میدانند و بس. در اغلب اسطورههای ملتهای جهان، اسطورهای در مورد سفر به جهان زیرین به علتهای متفاوتی وجود دارد ولی در میان این اسطورهها شاید تنها اسطوره «اوزیریس» و «ایزیس» که اسطورهای مصری است، شباهت زیادی با اسطوره ایشتر داشته باشد و همانند ایشتر وقتی اوزیریس به جهان زیرین میرود کشتوزرع کم میشود و بیابانزایی افزایش مییابد. دکترمهرداد بهار، اسطورهشناس، حاجیفیروز را بازمانده ایزد شهیدشونده میداند و مراسم سوگ سیاوش را نموداری از همین آیین. چهره سیاه او را نماد بازگشت از جهان مردگان و لباس سرخ او را نماد خون سرخ سیاوش و حیات مجدد ایزد شهیدشونده میداند و شادی او شادی زایش دوباره آنهاست که با خود رویش و برکت میآورد. دکتربهار، سیاوش را با ایزد نباتی بومی مربوط میداند. زیرا پس از مرگ سیاوش، از خونش گیاهی میروید. دکتربهار با ریشهشناسی نام سیاوش، معنای این نام را مرد سیاه یا سیاهچرده میداند که اشاره به رنگ سیاهی است که در این مراسم بهکار میبردند یا همان صورت سیاهشده حاجیفیروز است. با همه اینها، تاریخچه ظهور حاجیفیروز بهدرستی معلوم نیست اما در تمام متونی که به آیینهای نوروزی در هرکجای ایران اشاره کردهاند، از حاجیفیروز و عمونوروز ذکری به میان آمده است. در تمام مناطقی که زمانی تحت سلطه ایران بودهاند، عمونوروز چهره آشنایی است. شیوه اجرای نمایشها در نواحی گوناگون، زمان مراسم و حتی ترانههایی که خوانده میشوند گاه با یکدیگر تفاوت دارند و این تفاوت ناشی از ویژگیهای خاص هر ناحیه است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.