درباره کتاب «کمدی منطق»
برتراند راسل؛ ابرقهرمان، فرد متفکر
عباس خاراباف
داستان مصور یا کمیکاستریپ درباره وقایع تاریخی که اتفاق افتادهاند صحبت نمیکند، بلکه یک رسانه کاملا مناسب برای انتقال ادبیات و اندیشهها است. هنگامی که «آلبرت کانتر»، کمدی کلاسیک را در سال 1941 ایجاد کرد، نسخههای داستان مصور «آیوانهو» و «دن کیشوت» را معلمان و والدین دور از دسترس نگه میداشتند؛ زیرا میپنداشتند نسل جوان ممکن است هر مطلبی از تصاویر «مزخرف» را یاد بگیرند. هرچند پس از سال 1976 اوضاع تغییر کرد و روایت داستان مصور به رمان گرافیکی تغییر نام پیدا کرد، اما توجه بیشتر به این هنر با واردشدن هنر کاریکاتور در داستانهای مصور بهوسیله فرانسویها رونق گرفت. پس از اینکه هالیوود اقدام به فیلمبرداری رمانهای گرافیکی توسط بازیگران کرد، داستانهای متحرک (انیمیشن) جدیت بیشتری پیدا کردند. موضوع جدیدترین داستان مصور، جستوجو و تحقیق درباره اصول ریاضیات است که آن را «برتراند راسل»، منطقدان، فیلسوف، جامعهشناس، ریاضیدان، اصلاحطلب و فعال صلحطلب بریتانیایی روایت میکند. این داستان 50سال پیش در سپتامبر 1939، درست زمانی که بریتانیا علیه آلمان اعلام جنگ کرده بود و «راسل» به یک دانشگاه آمریکایی برای سخنرانی در مورد «نقش منطق در امور بشر» رفته بود، آغاز شد. این کتاب به کنکاش در گذشته «راسل»، دوران کودکی او و چگونگی آغاز تحقیق او در مورد اصل قطعیت که ریاضیات و در نتیجه همه علوم به آن متکی هستند، میپردازد. عنوان سرد و بیروح این اثر فوقالعاده، «کمدی منطق»، بهنظر میرسد گویای ژانر سرزنده، با روح و راهنمای فلسفه دشوار، همانند مجموعههای تصاویری محبوب (مانند معرفی ارسطو) برخلاف روایتهای جذاب 350صفحهای در مورد چگونگی جستوجو برای اصول منطق و سردرگمکردن خواننده همانند اتفاقی که در اوایل قرن بیستم برای سومین «راسل»، «برتراند آرتور ویلیام راسل» افتاده باشد. واکنشهای اولیه نسبت به کتاب کمدی منطق بسیار مثبت بوده است بهطوری که «پوسی سیموندز»، کاریکاتوریست مشهور بریتانیایی و خالق کارتونهای مصور هوشمند (جما باوری، تامارا درو) را متهور کرده است. او میگوید: «کمدی منطق یک نسخه اصیل است که برخوردی غنی و مسحورکننده با اسطوره، ریاضی، تئاتر و غولهای فلسفه قرن بیستم دارد.» این کتاب زاییده افکار دو مرد یونانی است. «آپوستولوس دوکسیادیس»، در ایجاد پلی برای شکاف میان علم و هنر مصمم است. او یک ریاضیدان، مترجم، بازیگر، نویسنده و کارگردان فیلم است. رمان سوم او، «عمو پطروس و انگاره گلدباخ»، از آثار پرفروش بینالمللی بود. او یکبار نمایش سایه عروسک خیمهشببازی موزیکالی در مورد «جکسون پولاک» ساخت و بازیای به نام شب هفدهم را در مورد قضایایی از «کورت گودل» نوشت. همکار او در پروژه «راسل»، «کریستوس پاپادیمیتریو»، استاد علوم کامپیوتر دانشگاه برکلی کالیفرنیا است؛ «بیل گیتس» از دانشجویان سابق «پاپادیمیتریو» است. این یکپروژه غیرمعمول شخصی و نتیجه پنجسال کار توام با عشق و علاقه است. وقتی متن اصلی کامل شد، هنرمندان، «آلکوس پاپاداتوس» و «آنی دی. دانا» برای خلق شاهکار بزرگ طراحی و رنگآمیزی خود با رفتن به نقاط مختلف سراسر اروپا به مدت سههفته، گرفتن هزاران عکس و ملاقات با طرفداران «راسل» آمادگی لازم را کسب کردند. طرفداران «راسل» در این ملاقاتها تعریف میکردند که میتوانند ملاقات با «راسل» را در زمانی که در حالت آشفتگی خردگرایی بود، تصور کنند. مادر و خواهر «راسل» وقتی او دوساله بود و پدرش زمانی که او چهارساله بود، فوت کردند و او نزد مادر بزرگ اسکاتلندی پروتستان و تندخوی خود و در فضایی سرکوبکننده و مذهبی بارآورده شد. او بعدها گفت: «دوران کودکی تلخ من (که من را به فکر خودکشی نیز انداخته بود)، با نگاه اجمالی از دریچه یک جهان کاملا منطقی قابلدسترس توسط ریاضیات اقلیدسی روح تازهای گرفت. اما حتی ریاضی اقلیدسی نیز بر مفروضات سست و بدیهیات اثباتنشده تکیه دارد، پس چگونه میتواند به دانش خاصی از جهان منجر شود؟»«راسل» از طریق «جرج ادوارد مور» در کمبریج، با «لایبنیتس» و «بول» آشنا شد و تصمیم گرفت که یک منطقدان شود. او از طریق نفوذ «آلفرد وایتهد»، به اروپا سفر کرد و با «گوتلوب فرگه»، که در آن زمان به وجود یک زبان کاملا منطقی اعتقاد داشت (و مجنون مرزی بود)، «گئورک کانتور»، مخترع «نظریه مجموعهها» (که در تیمارستان بستری و دست و پایش قفل شده بود) و عدهای دیگر از ریاضیدانان فرانسوی و آلمانی در مراحل متفاوت بینظمی روانی ملاقات کرد. با بازگشت «راسل» به خانه، او و «وایتهد» با اصول ریاضیات مشترکشان سالها سروکله زدند، بیوقفه در مورد مبانی قطعیت خردگرای خود مشاجره میکردند و بهطور مداوم توسط یکی از دانشآموزان باهوش «راسل»، «ویتگنشتاین» دستپاچه میشدند. اگر کتاب به دلیل انواع نظریهها، پارادوکسها و زبان پیچیده (استدلالکننده حساب دیفرانسیل و انتگرال) موجود در آن بهنظر کمی بیروح میرسد و اگر موضوع تکرارشونده آن درباره چگونگی درهمتنیدهبودن منطق و جنون بهنظر خستهکننده میرسد، اجازه ندهید که اشتیاق شما را به ادامه خواندن خاموش کند. کمدی منطق، حماسه مناظره انسان با یک درام است و موضوع عالی آن میل تاریخی به قابلدرک ساختن جهان است و خواننده را در داخل مناظره به دام میاندازد. «دوکسیادیس» و گروه او کاری کردهاند که خواننده چگونه بودن لحظه تحولات عظیم جهان را حس کند. «کورت گودل»، ریاضیدان، در یک سخنرانی اعلام کرد: «همیشه سوالات بیجوابی وجود خواهند داشت» و ثابت کرد که علم حساب بهدلیل نقص ضرورت است، درست مانند کشیدن فرش از زیر مطالعه منطق. در پایان، «راسل» به مخاطبان میگوید: «به داستان من به دید یک داستان اخطارآمیز، یک بحث روایتی در برابر راهحلهای آماده نگاه کنید.» واقعیت و کمدی منطق به روایت نویسندگان کمدی منطق با الهام از داستان جستوجوی مبانی ریاضیات نوشته شده است که جدیترین و عمیقترین وقایع آن از اواخر قرن نوزدهم تا شروع جنگ جهانی دوم رخ داده است. با وجود اینکه بیشتر شخصیتهای این کتاب واقعی هستند، اما داستان کتاب چنین نیست و قرار نبود روایتی گامبهگام از تاریخ باشد. این کتاب، یک رمان تصویری است و قرار است به همین شکل باشد. نویسندگان این کتاب میگویند: «در بازسازی زندگی برتراند راسل، ناچار بودیم راه خود را از میان منابع بسیاری پیدا کنیم، بنابراین آنها را انتخاب، خلاصه و ساده کردهایم، تغییر دادهایم و در مواردی از نو آفریدهایم. اگرچه روایت ما از شخصیتهای اصلی در حد امکان به زندگی واقعی آنها نزدیک است، اما در چند مورد ناچار بودیم جهت حفظ انسجام و عمق داستان از بعضی واقعیتهای تاریخی فاصله بگیریم. بیشتر این موارد درباره ملاقاتهایی است که شاهدی در مورد وقوع آنها در دست نیست یا حتی، در بعضی مواقع، اصلا اتفاق نیفتادهاند. اما این ملاقاتهای خیالی مبتنی بر تاثیرات فکری متقابل این متفکران در عالم واقعیت بر یکدیگر با استفاده از نامهها یا نوشتههایشان بوده است. باید اضافه کنیم که جدا از سادهسازیهایی که لازمه چنین روایتهایی است، بههیچوجه به خود اجازه ندادیم که در ایدههای ماجراجویانه بزرگی که طرح داستان را شکل میداد، بینشها و مفاهیم محوری آنها و مهمتر از همه، چالشهای عاطفی، وجودی و فلسفی درهم تنیده با آنها دست ببریم.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.