بلوز استانبول: چند پرتره از ترکیه امروز و دیروز
سیاوش رزمند
ما ایرانیان خاطرهای جمعی داریم که پدر بزرگها یا اقوام دیگرمان در سالهای ابتدایی و میانی دهه 70میلادی، هنگامی که از اروپا (همان آلمان) از طریق مسیر زمینی ترکیه به ایران باز میگشتند چگونه تصویری از فقر برهنه روستاهای ترک و مردمی خشمگین و رنجبرده را بر خاطره حک میکردند. از دههای سخن میگوییم که «ارسین و داداشلار» هنوز در اوج خود بودند و همراه با «سلدا باگجان» موج نوین «راک سایکدلیک» ترک را پیش میراندند، سینمای عامهپسند خیابان «یشیل جم» آخرین سالهایش را میگذراند و هنوز نفسی کمرمق میکشید. از زمانی سخن میگوییم که «شریف گورن» و «زکی اکتن» سینمای درخشانشان را آغاز کرده بودند و «یلماز گونی» در زندانهای بیشمارش نقش میزد و پشت سلول، فیلم میساخت- هنوز چند سالی مانده بود تا به «جاده»اش برسد- از ترکیهای سخن میگوییم که هنوز رقص شکم کافهها و میخانههایش بود که خارجیان را به خود میخواند، چپ راه به اوج خود میبرد و راست افراطی و آلب ارسلان تورکش گرگهای خاکستری را به جان دگراندیشان میانداختند. فقر گلوی ترکیه را گرفته بود و ژنرالهای ترک از پشت پنجره پادگانهایشان تمثال آتاتورک را نظاره میکردند.
1978 بود که «الیور استون» از روایت زندگینامهای «بیلی هایز» فیلمنامهای برای «آلن پارکر» نوشت که تصویرش آینهای از ترکیه به دوران وحشت پیش روی جهانیان بود. از اصطلاح رایج زندان که به فرار همقطارهایشان «قطار سریعالسیر نیمهشب» میگفتند ترکیهای بیرون میزد که حتی قبل از پتک آهنین کودتای «کنعان اورن» نظامیان خطدهنده سیاست ترکیه بودند: 1960، 1971، 1980 و بعدها 1993 و 1997حکایت از عمل مستقیم نظامیان در بهخطکردن توازن و سیستماتیککردن وحشت در جمهوری ترکیه کرده بودند. چراغ سبز ایالات متحده به ترکیه که درجهدارانش پس از سرکشی در مقابل نیکسون، درسشان را گرفته بودند و درعینحال با حیرت و شگفتی به انقلاب بزرگی که همسایه شرقیشان را در مینوردید مینگریستند، این کارت سفید را داده بود که تانکها را به خیابانها بیاورند. «قلب تاریکی: حتی اگر فریاد بزنی هم، صدای ترا نمیشنوم- من دیگر در استانبو ل نیستم»[1] گروه «راه انقلابی» (دوریمچی یول) و دیگرگروههای چپگرا در اوج محبوبیت و قدرت سیاسی خود در میان اتحادیههای کارگری، دانشجویان و اقلیتها بودند که در برابر نیروهای سیاسی شبهمسلح «گرگهای خاکستری» (بوزکورتلار) قرار گرفتند و جامعه قطبیشده ترکیه را به روزهای تاریکش هدایت کردند تا دروازههای جهنم گشوده شود: کشتار ماه می1977 در میدان «تقسیم»، کشتار میدان «بایزید» استانبول در مارس، کشتار «باهچه لیولر» شهر آنکارا در اکتبر و کشتار دسامبر در «ماراش» که تنها در سال 1978 و طی یک سال اتفاق افتاد، شتاب حوادث را نشان میداد. تصویر معترضانی که در میدان تقسیم از وحشت تیراندازی از هتل اینترکنتیننتال روی زمین خوابیده بودند را میتوان یکی از آخرین تصاویر ترکیه و علیالخصوص شهر استانبول دانست؛ پیش از شب ظفربخت ژنرال اورن و خونتای فاشیستیاش آنگونه که آلن پارکر در «قطار سریعالسیر نیمهشب» برهنه ترسیم کرده بود. در سپتامبر 1980 بود که ترکیه به ضرب پوتین و تفنگ ارتش با اعراب سازمان امنیت ملی (میت) و گانگسترهای خیابانی دست راستی یکدست شد و هر صدایی در نطفه ساکت. کاری را که ارتشداران شاه ایران از انجامش عاجز شدند ترکها به بهترین و رعبآورترین نحو در خیابان پیاده کردند. کودتای ژنرال کنعان اورن حتی با معیار کودتاهای پیشین ترکیه نیز خشونتبار بود و شهروندان ترکیه را مستقیما هدف حکومت وحشت قرار داده بود. دهه 80 یعنی 650هزار بازداشت برای ترکیه که با بیش از یکمیلیوننفر در فهرست سیاه و 230هزار دادگاه و 14هزارنفر سلب شهروندی ادامه یافت و به قتل صدها نفر انجامید. نیروهای پن- ترک وابسته به سرویس امنیتی ترکیه در این میان سراغ ژانپلدوم رفتند و ضرب شستی هم از مبارزان ارمنی «آسالا» (ارتش مخفی ارمنی برای آزادی ارمنستان) گرفتند و «هاگوپ هاگوپیان» اسطورهای را بیجان کردند. «یلماز گونی» در پایان «راه»اش به فرانسه رسید که سرطان امانش را برید. «شورایعالی امنیتملی» نیز نامی شد که تا سالها وحشت را تداعی اذهان مردم ترکیه میکرد. سیمای گذشته ترکیه دراینبین بهسادگی در حیات و نقش یکنفر بهروشنی خودنمایی میکند. پنجمین کودک و آخرین فرزند پدری کرد و مادری ترک که در مالاتیا زاده شد و سختی روزگار، پدر کارگرش را به پادویی نمایشگاههای اتومبیل کشاند و خشم در پسری که میانسالی پدر را ندید؛ - و عجیب نیست شباهت این داستان با داستانهایی که «یلماز گونی» از زندان برای شبهای پسر خردسالش نوشته بود- خود او هم که در جوانیاش به رانندگی تاکسیهای درهموبرهم استانبول برای یافتن چند لیره روی آورده بود سالها بود که در سقوطی آزاد فرو میرفت. اما تاریخ او از 1985 نوشته شد هنگامیکه آلبوم موسیقیای با نام «گریه نکن محبوبم» منتشر کرد و در خفقان آن روزها دستبهدست گشت و اعتراض او نام «دموکرات خسته» را در سرتاسر ترکیه و دیگر کشورها چرخاند تا «احمد کایا» آینهای شود از هویت ترکی که به بند کشیده شد، از سخن بازماند و در آخر از خانهاش رانده شد تا در گورستان پرلاشز پاریس آرام گیرد با دسته گل سرخ روزانهای بر سینهاش که در سال 2000 آرام گرفت. دغدغههای امنیتی: برای تنهایی به جز سیاهی چه رنگی را میتوانم برگزینم[2]. «هرانت دینک»، «احمد تانر کیشلالی»، «اوزدمیر صابانچی»، «بحریهاوچوک»، «اونات کوتلار»، «نرمین هانای» و «کرم یلمازر» تنها نام نیستند؛ بلکه انسانهایی هستند با پیشینههایی متفاوت از نویسنده و سرمایهگذار و فعال سیاسی و رهگذری عادی که هریک جانشان را در قتلی سیاسی، تسویهحسابهای مالی و حملات سازماندهی شده القاعده از دست دادهاند. مروری بر این نامها و بسیاری دیگر، پلی میسازد برای گذر از دیروز ترکیه و تاریخی که بسیار از آن سخن رفته است. ترکیه «عدالت و توسعه» اما جهان دیگری است. لیبرالهای محافظهکار و دیندار بالاخره با ارتشیان تعیین تکلیف کردند و آنها را به پادگانهایشان بازگرداندند. گردش خشونت چندین ساله دولت مرکزی و کردها کمی از سرعت افتاد؛ هرچند کاملا متوقف نشد و هرچند گرگهای خاکستری هنوز وجود دارند اما برای «دولت باهچه لی» بیشتر در باکو هورا میکشند تا در استانبول و از دامنه حرکتشان به طرز چشمگیری کاسته شده است. دولت ترکیه اخیرا چهرهاش را بهنسبت بیشتر امنیتی کرده است اما با این وجود همچنان از محبوبیت برخوردار است. امنیت عمومی به نسبت دهههای 70، 80 و 90 از وضعیت بسیار بهتری برخوردار است؛ اگر بمبگذاریهای 2005 (کوش آداسی)، 2007 (آنکارا)، 2008 (دیاربکر)، 2010 (هاکاری) و از این دست را نمونه بگیریم. اما باید نسبت به این امنیت، اندکی نگران نشویم؛ امروز این کردها یا چپگرایان نیستند که خطری امنیتی برای دولت ایجاد میکنند- همانگونه که ناسیونالیستهای افراطی و نظامیان نیستند- بلکه حوادث اخیر پاریس پیش از هر جا زنگ خطر را برای ترکیه به صدا درآورد. در اوج جنگ داخلی سوریه و قبل از آشنایی کامل جهان با پدیده داعش و خیزششان در برپایی بربریتی بیمارگونه در عراق و سوریه، ترکیه حامی اصلی گروههای رنگارنگی بود که خود را از اروپا، قفقاز، آسیای مرکزی و دیگرسرزمینها به ترکیه میرساندند و بعضا با اسکورت شبانه «دایره ضد اطلاعات ژاندارمری» گروهگروه از مرز میگذشتند. با سربرآوردن هیولای «داعش» و «جبهه النصره» که اکنون از شبکهای گسترده در خاک ترکیه برخوردار هستند و حتی فروشگاههای عرضه محصولات فرهنگی و تجاری خود را به سبک فروشگاههای زنجیرهای طرفداران تیمهای فوتبال «بشیکتاش»، «فنرباغچه» و «گالاتاسرای» دارند و در میدان «فاتح» استانبول رسما پرچم بر گرفته و تبلیغ جهاد میکنند و اخیرا هم پشت تصویر «بن لادن» نماز گذاردند، باید امنیت ترکیه را در مرحله خطر دید. ترکیه مقصدی توریستی از تمام جهان است و شهر استانبول کلانشهری با جمعیت 15میلیوننفری روزانه پذیرای مسافرانی بیشمار از گوشههای مختلف جهان است. راحتی نسبی برای سفر به ترکیه برای شهروندان کشورهای مختلف- بهخصوص شهروندان اروپایی- که در میانشان بهسادگی بنیادگرایان افراطی دل در گروی داعش و القاعده میتوانند وارد کشور شوند، امری حقیقی برای ترکیه است. دلایلی ازایندست را شاید بتوان در نگاه نخست برای تعلل ترکیه در پیوستن به ائتلاف بینالمللی توجیهپذیر دانست. درکناراین، باید هراس تاریخی ترکیه را نبود اطمینان فیمابین اقلیت ترک و دولت مرکزی دانست که بههیچعنوان پذیرای اقلیمی خودمختار، اینبار در کردستان سوریه نخواهد بود. درست است که ترکیه آرزوی در برکشیدن مجدد بیرق عثمانی را دارد و اردوغان هم ابایی از صفکردن سربازهایی از دورانهای مختلف امپراتوری اسلامپناه عثمانی در استقبال از محمود عباسای ندارد که فلسطین نیز خود روزگاری ولایتی بود از پهنه حکمرانی فرزندان عثمان. اما اینکه ترکیه «عدالت و توسعه» چه هزینهای را برای این آرزو میدهد روشن نیست؛ ولی مشخص است که اردوغان و الیت نزدیک به او واقعیتهای جهانی و منطقهای را میدانند و چندان منافع ملی، مالی و ژئوپلیتیک ترکیه، اسیر ماجراجوییهای منطقهای نخواهد شد. شاید هم روزگاری در آینده اگر به این روزها بازگردیم گره از حوادث سوریه و عراق گشوده شود؛ به اینگونه که چگونه اوباش سیاهپوش داعش هموارکننده جاده ترکیه در راه خیزش نوین امپراتوری دیگری از قلب آناتولی تا کرانه سوریه و دیگر مملوکات عثمانی بودهاند. مرشد در برابر شاگرد: «در آغاز شفقت بود و بیآن، همه چیز را هرجومرج است»[3] رجب طیباردوغان طرفداران او را جاسوسان موساد میداند و خواستار استرداداش به ترکیه شده است. در یک سال گذشته رسانهها و نیروهای متمایل به او، هدف تصفیه و دستگیری گسترده بودهاند. خود او اما آرام در اقامتگاه دژمانندش به موعظههای روزانهاش و اشاعه آنچه «اسلام آناتولی» مینامد ادامه میدهد. در بیش از 140 کشور، مدارس وابسته به جنبشی که او پی گذارده، به آموزش میپردازند چراکه او آموزش را رکن اصلی حیات انسان مومن میداند و ساخت مدرسه را اولیتر از ساخت مسجد «فتحالله گولن» که در کمترین تخمین حداقل تا 10 میلیون طرفدار در داخل ترکیه دارد و جنبش «خدمت» (هزمت) او تمام آسیای میانه را درنوردیده است. امروز این روحانی صوفیمسلک اهل ارزروم که خود را معتقد و متعهد به دموکراسی و تساهل دینی میداند و در راس هرمی از سازمانهای خیریه، مرکز آموزشی و مالی است تبدیل به دشمن شماره یک دولت ترکیه و شخص اردوغان است. تقابل این دو بیش از آنکه مخمصهای امنیتی باشد، اختلافی ایدئولوژیک است که نشاتگرفته از روایتی مدارامحور ولی شدیدا محافظهکار- با همدلی نسبت به طریقتها- در مقابل دیدگاهی عملگرا و بسیار کنشگراست که خود مولود اسلام مدرن است. رودررویی دو جریان فکری اسلامی در ترکیه که یکی دست بالاتر را در قدرت سیاسی دارد و دیگری کادرهایش در موقعیتهای سیاسی، امنیتی و قضایی رخنه کردهاند موجب شده تا هر حرکتی در ترکیه ناخواسته به ورطه مساله امنیت عمومی کشیده شود؛ برای مثال منع طرفداران فوتبال از شعارهای سیاسی و دستگیری برخی از آنها خشم فوتبالدوستانی را برانگیخته است که تیمهایشان بخشی از هویت ملی آنها به حساب میآیند. کردها نیز در میان تضادها قرار گرفتهاند. کوبانی یکتنه داعش را درهم کوبید تا هرچند ویران ولی همچنان زیبا و آزاد باشد آنگونه که کودکان کرد به آواز میخوانند و رقص شادمانی کردهای ترکیه تمامی ایالتهای کردنشین شرقی را در برگرفت و دولت هم، چندان از چنین تجمعاتی جلوگیری نکرد. احتمال افزایش حملات تروریستی و تلافیجویانه در آینده نزدیک علیه ترکیه وجود دارد و هستههای طرفدار افراطگرایان که در سراسر ترکیه پخش شدهاند میتوانند بهراحتی انرژی وحشت پراکنی خود را آزاد کنند. اینکه حجم عملیاتهایی اینگونه تا چه مقدار خواهد بود را نمیتوان حدس زد. دولت ترکیه اطمینان میدهد که نیروهای امنیتیاش هر حرکت تروریستی هواداران داعش و دیگرگروههای سلفی را کنترل میکنند و ابتکار عمل با دولت است اما حفرههای امنیتی و اختلافاتی که در نیروی پلیس و قضات و سایر نهادها میان حزب «عدالت و توسعه» و جنبش «خدمت» وجود دارد در کنار انتقادات روزافزون قشرهای غیرمذهبی، سکولار و بهخصوص کردها- و با توجه به دخالت ترکیه در سوریه در جوامع علوی- امکان سر بازشدن حرکاتی تندروانه از هر سویی وجود دارد. اما تا آن هنگام همچنان میتوان نظاره کرد که توریستها به ترکیه سرازیر میشوند و سربازان مسلح ژاندارمری، امنیت اماکن تاریخی و توریستی کشور و البته راههای شرقی مناطق کردنشین را بر عهده دارند؛ در دل کوههایی که همچنان جمله آتاتورک را بر سینه حک کردهاند: «سعادتمند کسی است که نام ترک بر اوست.» ترکیهای که زنده ماند: «روز که برمیآید من تماما آفتاب میشوم- روز که برمیآید من همه آبی دریا خواهم شد»[4] به ابتدا بازگردیم؛ آنجایی که از ترکیهای متفاوت، گویی از جهانی دیگر؛ سخن گفتهایم. «محمد» و «عمر» فیلم «جاده» نقشی دردمند بودند از سفری ادیپوار به آنچه ژوزف کنراد «قلب تاریکی» میخواندش، کشمکش انسان با مفهوم وحشت، زندان، سنت و آزادی که خود به دوران حکومت سرهنگهای حافظ، لاییسیته قفسی به پهنای ترکیه بود. روی دیگر سکه را بیاییم در فیلمهای بیشمار «کمال سونال» بیابیم که با طنز نیشدارش که طعنه بر هجو میزند اقشار پایین ترکیه و جوامع بهشدتسنتی و روستایی آن روزگار ترکیه را برهنه به تصویر میکشد. تروریسم در ترکیه دو چهره دارد؛ یکی با حکومت و دیگری بر حکومت، دهه 70میلادی اگر وحشت در زدوخوردهای خیابانی چپ و راست بود در دهه 80 حکومت نظامی خود به تنهایی وحشت را دیکته خیابانها میکرد. امروز تروریسم در ترکیه، جهانشمولتر از گذشته است؛ بدین معنا که همانطور که مسکو، پاریس، لندن و نیویورک در معرض خطر هستند استانبول نیز مستثنا نیست و سرنوشت کلانشهری میان اروپا و آسیا به تمام جهان غرب گره خورده است. اورهان پاموک در کتاب «استانبول: خاطرات و شهر» از حزن نوستالژیکی میگوید که همچون هوایی برای تنفس در میان همه شهروندان استانبول تقسیم شده است. این اندوه جمعی، هرچه که هست و از هر کجا که آمده باشد خود گویای تاریخ شهری است که تاریخ معاصر کشور را حداقل در برگرفته است. استانبول مصیبتزده پیشین امروز شهری شکوفا و ثروتمند است ولی هنوز با زخمهایش کنار نیامده است، این تناقض برای مثال در آنکارا کمتر به چشم میخورد که از شهرستانی کوچک به پایتختی جمهوری نوبنیان گزیده شد. استانبول اما نگین امپراتوری عثمانی بود که در دوران جمهوری، شهری درهموبرهم از مجادلات سیاسی و مردمی سرگردان خیابانها شد، با نظامیانی که آزادی را میپاییدند. در فیلم «قطار سریعالسیر نیمهشب» رندی کواید و جان هارت آوازی را میخواندند- که دیوید کاستل در اصل ساخته بود- با چنین مضمونی که: «من اندوهی دارم محبوبم از آن بلوزهای قدیمی استانبول سی سالی که در ترکیه گیر افتادهام چیز زیادی برای از دست دادن دیگر ندارم آنها مرا در مرز گرفتند با دو کلید در کفشهایم برایم سی سال زندان بریدند تا بلوز استانبول را یاد بگیرم» حقیقت این است که نوای استانبول، موسیقی بلوزی است که زبان و آهنگش تغییر میکند اما لحن غمبارش را سالهاست که همچنان بر دوش میکشد و در میان بلوط و صدففروشان نیمهشب و زنان فروشنده بلیت بختآزمایی میگذرد تا بر سر نوازنده دورهگرد بنشیند که آوازی قدیمی از مرسین میخواند. اگر ترسی هست، که هست، در کنار آن امید به آیندهای بهتر برای ترکیه وجود دارد با راهی طولانی که سرتاسر آناتولی را درمینوردد و از حاشیه دریاها میگذرد که بخشی از هویت ترکی را دریاهایش تعریف میکند و در انتها این ترکها هستند که همچنان با خود میگویند: «ما آنقدر دوام آوردهایم که تا فردا هم زنده بمانیم و طلوع آفتاب را ببینیم.» 1- بخشی از ترانه «درد غربت» اثر احمد کایا 2- بخشی از شعر «سوگواری کودک مادری رنجبرده» اثر: گولتن آکین 3- از گفتههای «فتحالله گولن» 4- بخشی از ترانه «روز برمیآید» اثر زولفو لیوانلی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.