|

محکمات و متشابهات مذاکرات هسته‌ای

جاوید قربان‌اوغلی . مدیر کل پیشین وزارت خارجه

دکتر ظریف در اولین ساعات صبحگاه روز سوم آذر 1392 و پس از چند روز مذاکرات نفس‌گیر با 1+5 در صفحه فیس‌بوک خود پیام مسرت‌بخشی را برای مردم کشور گذاشت. ظریف در این پیام گفت: «دوستان سلام، ساعت چهاربامداد یکشنبه به‌وقت ژنو (شش‌ونیم به‌وقت ایران عزیز) است. به‌یاری خدا، مقاومت و صبر و متانت شما ملت بزرگ به نتیجه رسید و مذاکرات با موفقیت پایان یافت. غنی‌سازی به‌رسمیت شناخته شد. فعالیت‌ها ادامه خواهد یافت و تحریم‌ها در سراشیبی قرار گرفت. امروز بیش از هرزمان، همدلی و همبستگی ملی ضروریست.» این پیام، اولین دستاورد حماسه بزرگ ملت در ٢٤خرداد ٩٢ بود که با هجوم به صندوق‌های رای، به کسی رای دادند که در مبارزات انتخاباتی با صراحت اعلام کرده بود «می‌خواهیم چرخ سانتریفیوژها و زندگی مردم باهم بچرخد.» این پیام بیانگر تغییر در راهبرد و رویکرد سیاست خارجی دولت یازدهم بود که گره‌های بزرگی را در روابط و مناسبات خارجی با نظام جهانی و کشورهای تاثیرگذار گشود. رویکرد «تعامل» دولت روحانی و دیپلماسی هوشمندانه و ‌حرفه‌ای آن توانست اعتماد بیشتر کشورهای جهان را برای برقراری روابطی متوازن و براساس احترام متقابل با ایران، به ارمغان آورد. خروجی این رویکرد در روابط خارجی، ریل‌گذاری جدید پرونده هسته‌ای با آغاز دور جدید مذاکره با ١+٥ و این‌بار با رویکرد برد- برد بود که در فاصله کمتر از صدروز «توافق ژنو» را در سوم آذر 1392 رقم زد. این توافق اولیه، امید به حل‌وفصل این پرونده با قدمت بیش از یک دهه را که با سیاست‌های ماجراجویانه دولت نهم و تصویب قطعنامه‌های پی‌درپی شورای امنیت و تحمیل تحریم‌های ظالمانه وارد مرحله جدیدی شده بود، افزایش داد. تاثیرات این رویکرد در داخل و توافق ژنو، بازگشت آرامش و ثبات نسبی به جامعه و مولفه‌های اقتصادی، مهار تورم افسارگسیخته ماه‌های آخر دولت دهم -که معیشت مردم را به‌شدت در معرض مخاطره قرار داده بود- و افزایش امید مردم به آینده بود. اما دیپلماسی دولت و توانمندی حرفه‌ای تیم مذاکره‌کننده در استمرار روندی که «توافق ژنو» گام اول آن بود، با موانعی روبه‌رو شد که بخشی با وجود توافق اصولی بر حل‌وفصل پرونده هسته‌ای از طریق دیپلماتیک و بر اساس استراتژی برد- برد که طرفین با قبول آن دور جدید مذاکره را از زمان روی‌کارآمدن دولت جدید در ایران آغاز کرده بودند، ناشی از طبیعت موضوع مناقشه و تفسیر‌ها و تاویل‌ها بود. همچنین برخی دیگر ناشی از اختلاف دیدگاه‌ها در اردوگاه داخلی دو طرف مذاکره و فشارهای بازیگران تاثیر‌گذار بر پرونده هسته‌ای بود. به‌جرات می‌توان ادعا کرد تقریبا تمام ظرفیت دیپلماتیک کشور در سال گذشته مصروف مذاکرات هسته‌ای برای حصول توافق نهایی شد که حاصل آن، دو مرحله تمدید مهلت مذاکرات در تیر و آذر93 بود و باوجود همه تلاش‌های دو طرف مذاکره کننده، تعیین تکلیف این پرونده به سال بعد (1394) موکول شد. پاسخ به این سوال که در فاصله زمانی یکساله (آذر 92 - آذر 93) چه عامل یا عواملی مانع دستیابی طرفین به توافق جامع پیش‌بینی‌شده در توافق ژنو شد، به‌دلیل توافق طرفین بر محرمانه‌ماندن محتوای مذاکرات، دشوار است و هرچه در این‌باره گفته شود بیشتر گمانه‌زنی مبتنی بر اخبار و اطلاعات جسته‌گریخته از خلال اظهارات، مصاحبه‌ها و پاسخ به سوالات «مجلس و کنگره» در ایران و آمریکاست. باوجود این می‌توان عمده اختلافات را در موارد ذیل احصا کرد: 1- نیل به یک راه‌حل درازمدت و مورد توافق که تضمین کند برنامه هسته‌ای ایران منحصرا صلح‌آمیز خواهد بود (داده طرف ایرانی) 2- به‌رسمیت شناخته‌شدن حق بهره‌برداری ایران از فناوری هسته‌ای و رفع کامل تحریم‌های شورای امنیت سازمان‌ملل‌متحد و نیز تحریم‌های چندجانبه ملی مرتبط با برنامه هسته‌ای ایران. «فرانک والتر اشتاین مایر» وزیر خارجه آلمان در مصاحبه مطبوعاتی مشترک با دکتر ظریف به صراحت اهداف غرب در مذکرات هسته‌ای را این‌گونه بیان کرد: «هدف ما در مذاکرات این است که مسیر دستیابی به سلاح اتمی به صورت ثابت‌شده، روشن و به طور دایم مسدود شود.» موضوعی که مکرر از زبان باراک اوباما و دیگر سران کشورهای طرف مذاکره با ایران به انحای گوناگون ولی با مفهومی یگانه بیان شد. تردید نباید کرد که این موضع واحدومتحد اردوگاه غرب به رهبری آمریکا در مواجهه با چالش هسته‌ای ایران است؛ با وجود این، نوع بیان آن در مقاطع مختلف، تاکتیکی برای پاسخ به مخالفان توافق در داخل و متحدان آمریکا در خارج بود. البته این موضوع به‌صورتی مودبانه، مرضی‌الطرفین و با ادبیاتی دیپلماتیک در برنامه اقدام مشترک ژنو (Joint Plan of Action) مورد تایید طرفین (ایران و 1+5) قرار گرفته و مبنای اصلی مذاکرات از زمان توافق ژنو در سوم‌آذر (24 نوامبر) 93 شد. دکتر ظریف نیز در نامه 17آذر به همتایان خود در کشورهای جهان به زبانی دیگر که منعکس‌کننده برداشت ایران از روح توافق ژنو بود این موضوع را بیان کرد و در نامه خود نوشت: «در برنامه اقدام مشترک ما یک هدف را برای این مذاکرات در نظر گرفتیم که عبارت بود از نیل به یک راه‌حل جامع درازمدت و مورد توافق که تضمین کند برنامه هسته‌ای ایران منحصرا صلح‌آمیز خواهد بود و منجربه رفع کامل تحریم‌های شورای امنیت سازمان‌ملل‌متحد و نیز تحریم‌های چندجانبه و ملی مرتبط با برنامه هسته‌ای ایران بشود.» ترجمان این موضوع در مذاکرات جاری از دیدگاه آمریکا (و طبعا 1+5) تعداد سانتریفیوژها، میزان ذخیره‌سازی اورانیوم غنی‌شده، تعیین تکلیف ذخایر کنونی اورانیوم غنی‌شده و توافق بر سازوکاری است که امکان بازگشت ایران به شرایط کنونی را به میزانی افزایش دهد که امکان عکس‌العملی از سوی غرب وجود داشته باشد. در رویکرد ایران اما، تایید حق غنی‌سازی به‌صورتی شفاف و رفع کامل تحریم‌ها در زمان امضای توافق جامع بود. مقام‌معظم‌رهبری در جریان همین دور از مذاکرات از نیاز کشور به 190هزار «سو» (SWU) سخن گفت. ایشان در 16تیر 93 (هفتم‌جولای 2014) با اشاره به مساله ظرفیت غنى‌سازى و بسیار مهم بودن آن تاکید کردند: «یک مساله‌ حساس کنونى، مساله هسته‌اى است که بیانات امروز رییس‌جمهور محترم کاملا خوب و درست بود. طرف مقابل به مرگ گرفته که به تب راضى بشوید. هدف آنها این است که جمهورى‌اسلامى را در باب ظرفیت غنى‌سازى مثلا- که یکى از مسایل است - به 10هزار سو راضى کنند، منتها از 500سو و هزار سو شروع کرده‌اند، که حدود 10هزار سو مثلا محصول حدود 10هزار سانتریفیوژ - همین قدیمى‌هایی که از قبل داشتیم و داریم - است. هدف آنها این است. مسوولان ما می‌گویند ما به 190هزارسو احتیاج داریم. ممکن است این نیاز مال امسال و دو سال دیگر و پنج سال دیگر نباشد، اما این نیاز قطعى کشور است.» تاکید رهبر انقلاب بر این موضوع آن هم در کوران مذاکرات، نمایانگر آن بود که از منظر ایران این موضوع از «محکمات» پرونده هسته‌ای و مذاکرات حول آن است و به‌طور طبیعی تا زمان حصول توافق بر سر این «محکم» مذاکرات نمی‌توان با توافق بر سر «متشابهات» به توافق جامع مورد اشاره در برنامه اقدام مشترک ژنو نائل آمد. موضوع دیگری که در مذاکرات هسته‌ای از جنس محکمات است، چگونگی توافق بر «لغو تحریم‌ها»ست. از بین اخبار منتشره در خلال مذاکرات، چنین برمی‌آمد که طرف 1+5 و به‌طور مشخص آمریکا چانه‌زنی خود با تیم ایران را بر «تعلیق» بخشی از تحریم‌ها در وهله اول و «لغو» همه تحریم‌های مرتبط با فعالیت‌های هسته‌ای ایران، در بازه زمانی مورد توافق در مرحله بعد قرار داده است. گفته می‌شود 1+5 تعلیق بخشی از تحریم‌ها را پذیرفته و تحریم‌های منبعث از مصوبات کنگره آمریکا و شورای‌امنیت سازمان‌ملل را به مرحله بعد موکول کرده بود؛ موضوعی که ایران آن را مردود دانسته و «لغو کامل همه تحریم‌ها» را مطرح می‌کرد. این موضوع کرارا از زبان رییس‌جمهور و همچنین رییس تیم مذاکره‌کننده به‌صراحت بیان شد. با وجود همه امید‌ها برای دستیابی به توافق جامع در جریان مذاکرات وین (تیرماه 93) این اختلافات یا به‌زبان‌دیگر عدم حصول توافق شفاف و پایدار درخصوص دو موضوع فوق‌الذکر، موجب شد طرفین در وهله اول بر تمدید مذاکرات به مدت شش ماه که در برنامه اقدام مشترک ژنو پیش‌بینی شده بود و مرحله دوم برای تمدید هفت‌ماهه در جریان مذکرات وین 10، توافق کنند. هر چند افق مذاکرات وین 10 از دستیابی طرفین بر «توافق سیاسی» حکایت می‌کرد و از یاد نبرده‌ایم که دو طرف هرگونه تمدید را قویا رد کردند، دکتر ظریف از نهایی‌شدن متن «توافق سیاسی» سخن گفت و حتی شایعه اعلام جشن پیروزی در داخل مطرح بود. اگرچه هنوز هم نمی‌توان از قطعیت توافق در دوره تمدید اخیر سخن گفت ولی دو رویداد مهم از سوی بازیگران اصلی مذاکرات (ایران و آمریکا) این بار خوشبینی به «امکان» دستیابی به توافق را افزایش داده است. اول: موضع‌گیری‌های قاطع باراک اوباما در حمایت از توافق با تهران به‌صورتی کاملا پررنگ بیان می‌شود. سخنرانی او در کنگره و اعلام قاطع وی که «هر مصوبه کنگره درباره تحریم‌های جدید» را وتو خواهد کرد نمایانگر عزم جدی رییس‌جمهور آمریکا به دستیابی توافق با ایران است. در همین راستا مخالفت صریح و نامتعارف وی با سخنرانی بنیامین نتانیاهو در کنگره و اعلام علنی اینکه در صورت سفر وی به واشنگتن او و وزیر خارجه‌اش با نخست‌وزیر اسراییل ملاقات نخواهند کرد، نمایانگر اوج اختلافات دو متحد استراتژیک در موضوع مذاکرات هسته‌ای و آینده آن است. دوم: درسوی‌دیگر باز هم مقام‌معظم‌رهبری در 19 بهمن 1393 طی سخنانی صریح و مهم، موافقت خود را «با توافقی که بتواند انجام شود» اعلام کردند. ایشان پیش از این هم موافقت خود را با «مذاکره» با تاکید بر «عدم خوشبینی» به نتایج آن بیان کرده بودند. ایشان همچنین تاکید کردند «مذاکره‌کنندگان ما تلاش می‌کنند که حربه تحریم را از دست دشمن بگیرند، اگر توانستند چه بهتر، اگر نتوانستند همه بدانند راه‌های فراوانی در کشور هست که این حربه را کند می‌کند» برخی تفسیرها از مواضع اوباما در برخورد با اسراییل و سخنان اخیر رهبری درباره «توافقی که بتواند انجام شود» این امیدواری را پدید آورده که در پرتو «اراده سیاسی ایران و آمریکا» بر دستیابی به‌توافق، این‌بار مذاکرات از افقی روشن‌تر و پشتوانه‌ای محکم‌تر برخوردار است. بر هیچ‌کس پوشیده نیست که از یک‌سو پرونده هسته‌ای ایران ماهیتی «سیاسی» دارد و هر رهیافت برون‌رفت از این مساله نیز نیازمند «توافق سیاسی» است، ازسوی‌دیگر امروز بیش‌از هرزمان دیگر مشخص شده است که ایران و آمریکا بازیگران اصلی در این پرونده هستند. اگر این دو گزاره مقرون‌به صحت باشد، حل مساله در گرو توافق بین دو بازیگر است. اما با وجود توقف مذاکرات هسته‌ای در ایستگاه‌های وین6 و وین10 قبل از توافق جامع و عدم قطعیت حصول توافق در آینده در پرتو فعالیت‌ها و لابی‌های مخالفان توافق، نمی‌توان از این نکته غافل شد که سال 1393به عنوان نقطه‌عطفی در روابط ایران و آمریکا ثبت و در تاریخ روابط، ماندگار شد. امروز مذاکرات متعدد و طولانی ظریف با همتای آمریکایی خود و همچنین معاونان وی با ویلیام برنز و وندی شرمن که یک‌سال قبل‌از روی‌کارآمدن‌ دولت یازدهم حتی تصور آن نیز ناممکن می‌نمود، به رویه عادی تبدیل شده است، پیاده‌روی ظریف و کری سمبل واقعی شکستن تابویی بود که بیش از سه‌دهه بر روابط تهران و واشنگتن خیمه زده بود. از این دیدگاه اگر سال 1393سال شکسته‌شدن تابوی مذاکره با آمریکا نامیده شود، ادعایی گزاف نخواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.