موانع توسعه سیاسی در افغانستان
سمیرا فرخمنش
مفهوم توسعه سیاسی اصطلاح جدیدی است که تقریبا پس از جنگ جهانی دوم وارد ادبیات سیاسی کشورها شد. تا پیش از آن دولتها کموبیش با مفهوم توسعه بهویژه از نوع اقتصادی آن آشنا شده بودند، اما ورود اصطلاحی که دامنه پیشرفت سیاسی را در کشورها تعریف کند، توانست موجبات رشد دوچندان کشورها را در حوزههای دیگر نیز فراهم کند. براساس نظریات متنوعی که در حوزه توسعه سیاسی ارایه شده، بهطور کلی این مفهوم به معنای افزایش مشارکت سیاسی میان شهروندان و دولتیان، رقابت شفاف گروهها و احزاب سیاسی، شکلگیری جامعه مدنی و نقش وسیع ملت در تصمیمگیریهای کلان کشور و سلامت نهادهای قدرت و وجود آرای متضاد در یک نظام سیاسی است. بر همین اساس تمامی کشورها در سالهای اخیر توسعه سیاسی را از مهمترین اهداف پیش روی خود به حساب میآورند و در افزایش و کارآمدی شاخصهای آن باهم رقابت میکنند. اینکه اجراییکردن این شاخصها تا چه میزان عملی و تا چه اندازه ظاهری و سمبولیک است، به عزم کشورها در این حوزه باز میگردد؛ اما بههرحال نکته غیرقابل انکار این است که هیچ کشوری خود را بینیاز از توسعه سیاسی و اجرای آن نمیداند. افغانستان نیز قطعا مانند دیگر کشورها با حضور در جامعه جهانی و میل به پیشرفت در حوزههای گوناگون، توسعه سیاسی را از اهداف اصلی خود میشمارد. اما تحلیل اینکه تا چه میزان در اجرای آن موفق بوده، بستگی به موانع و بستر موجود و امکانات لازم برای این منظور دارد. اما افغانستان در حوزه توسعه سیاسی آنطور که خود میخواهد و استانداردهای موجود تعریف میکند، موفق نبوده است. توسعه سیاسی در افغانستان موانع جدی و محکمی دارد که تا زمان کمرنگشدن یا برداشتن آنها نمیتوان به تحقق این فرآیند در این کشور امیدوار بود. موانعی که عمدهترین آنها را میتوان در شکلنگرفتن یک جامعه مدنی خلاصه کرد که این علت در خود، زیرمجموعههای متعدد دیگری نیز دارد؛ همچون وجود اندیشههای طالبانی و جزمگرایانه، فقدان رقابتهای حزبی و قبیلهگرایی ریشهدار در جامعه افغان. یعنی وجود هریک از موارد ذکرشده در کل میتواند مانعی اساسی در راه تشکیل جامعه مدنی در افغانستان باشد و بهدنبال آن همین امر نیز مانع از توسعه سیاسی این کشور میشود. بررسی اجمالی هریک از این موارد نشان میدهد با وجود رغبت دولت و نخبگان ملت افغان در راه پیادهسازی توسعه سیاسی، هنوز این کشور موفق به اجرای کامل این فرآیند نشده است. تا زمانی که طالبان در افغانستان حکومت میکرد مفاهیمی همچون حقوق شهروندی یا آزادیهای فردی و حاکمیت قانون ملی در این کشور معنا نداشت. اما پس از رفتن طالبان از دایره حکومتی کشور نیز، با وجود اینکه بهدلیل تغییرات عمده در ساختار اجتماعی افغانستان، ملت با این مفاهیم آشنا شدند و نخبگان سعی در جاانداختن و تشکیل جامعه مدنی داشتند، اما باز هم افغانستان موفق به تشکیل یک جامعه قانونمند و جمعیت تاثیرگذار نشد. بهعبارتی دیگر از آنجا که تشکیل یک جامعه مدنی با دموکراسی و آزادیهای مشروع فردی و اجتماعی ارتباط مستقیم دارد، افغانستان بهدلیل ساختار اجتماعی خاص خود هنوز نتوانسته از این مرحله عبور کند و قدرت مردم را بهطور مستقیم وارد عرصه سیاستگذاریهای کشور کند. چون جامعه مدنی یک واسطه میان طبقه مردم و هرم قدرت است؛ به همین دلیل باید در خود ابزارهای گوناگونی همچون احزاب، رسانهها و سازوکارهای رفع و دفع اندیشههای ضد دموکراسیخواهانه را داشته باشد، درحالیکه بستر اجتماعی افغانستان چنین ابزاری را در اختیار ندارد. از آنجا که بافت اجتماعی این کشور، یک بافت صددرصد قومی- قبیلهای است، آشکار است که نمیتوان انتظار ایجاد یک ساختار مردمی وابسته به عقلانیت را در این کشور داشت. از طرف دیگر ماهیت قبیلهای در بطن مردم همیشه موجب تشکیل یک فرهنگ سیاسی قبیلهای نیز خواهد شد که معیارهای خود را براساس تعلقات عشیرهای طراحی خواهد کرد. در نتیجه تحولات و تصمیمات سیاسی چنین جامعهای براساس اولویتهای قومی شکل خواهد گرفت. متعاقبا در یک ساختار قبیلهای وجود احزابی که بهمعنای واقعی نقش یک دسته سیاسی را ایفا کنند، امکانپذیر نیست. چون احزاب باید وابسته با اصول حزبی باشند و نه تعلقات فردی و قبیلهای. اما در شرایطی که منافع اقوام حاکم اولویت داشته باشد، مصلحت حزبی نیز به آن سمت گرایش پیدا میکند. در نتیجه یکی از ارکان مهم تشکیل جامعه مدنی که فعالیت قدرتمند احزاب و ایجاد ارتباط میان ملت و دولت است، در چنین شرایطی در نطفه خفه خواهد شد و بهجای آن اولویتهایی که منافع اقوام در آن نهفته است، هدف نظام سیاسی قرار میگیرد. در چنین شرایطی باورهای قبیلهای بهجای اهداف فراقومی، وجود گروههای عشیرهای بهجای احزاب کارآمد، رشد باورهای سنتی و متمرکز سیاسی و سطح پایین آگاهی و سواد بهجای افزایش معلومات طبقه پایین و متوسط جامعه، موجب کندشدن و حتی توقف فرآیند توسعه سیاسی در افغانستان میشود. به همین دلایل درحالیکه بسیاری از کشورها در مسیر رشد و توسعه سیاسی در رقابت با یکدیگر به سر میبرند، این مفهوم شاید برای بخشهایی از جامعه افغان هنوز ناشناخته مانده و درک روشن و درستی از آن وجود نداشته باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.