«حبیب خسروشاهی» مدیر علمی طرح رصدخانه ملی در گفتوگو با «شرق»
بهرهبرداری کامل از رصدخانه ملی تا 5سال دیگر
گروه علم: باوجود آنکه بسیاری از رشتههای علومپایه در دانشگاههای کشور، هیاتعلمی قابلاعتنایی دارند، بهدلیل نداشتن امکانات و در راس آن آزمایشگاهها و تجهیزات علمی، کمتر توان عرض اندام در سطح مجامع علمی بینالمللی را مییابند. بهترین مثال ازایندست نیز نبود یکتلسکوپ پژوهشی حرفهای در کشور است. پس از انتشار اخبار مربوطبه ساخت یکرصدخانه ملی در حد و اندازههای رصدخانههای مطرح دنیا، بسیاری خوشحال و خرسند شدند، اما متاسفانه روند ساخت این طرح با کندی بسیار پیش میرود. باتوجه به اتمام کار ساخت آینه اصلی این تلسکوپ پس از پنجسال، با دکتر «حبیب خسروشاهی»، عضو هیاتعلمی پژوهشگاه دانشهای بنیادی و رییس پژوهشکده نجوم، نایبرییس انجمن نجوم ایران و مدیر علمی طرح رصدخانه ملی، به گفتوگو نشستیم تا به پرسشهای ما درباره ساختار و اجزای یکتلسکوپ پژوهشی پاسخ دهد و بگوید چرا ساخت چنین تلسکوپی پس از گذشت مدتها، هنوز به سرانجام نرسیده است و چشمانداز آینده آن چگونه است.
اگر امکان دارد بهعنوان اولین پرسش، بگویید ساختار کلی و کارکرد تلسکوپها به چه صورتی است؟ اولین کار یکتلسکوپ این است که همانند یک قیف نوری عمل کند، یعنی تا حد امکان، پرتوهای نورهای بیشتری را جمعآوری کرده و آنها را کانونی کند. در تلسکوپ ما، پرتوهای نور وارد تلسکوپ شده و به سطح آینه اولیه برخورد و از سطح آینه بازتاب میکند. این پرتوها پس از بازتاب، به سطح آینه دوم یا آینه ثانویه، که حدود پنجمتر از آینه اولیه بالاتر است، برخورد میکنند. این پرتوهای بازتابی که اکنون کانونی و متمرکز شدهاند، از سوراخی در آینه اولیه رد میشوند و پشت آینه اولیه بههم میرسند. پس هرچه دهانه تلسکوپ ما بزرگتر باشد، نور بیشتری هم وارد آن میشود و ما میتوانیم اجسام کوچکتر، دورتر یا کمنورتری را بینیم. در تلسکوپها علاوهبر جمعآوری نور، موضوع دیگری نیز اهمیت دارد و آن توان تفکیک تلسکوپ است. هرچه سطح آینه تلسکوپ بزرگتر باشد، توان تفکیک تلسکوپ هم بیشتر میشود. یعنی با دوبرابرشدن قطر آینه، توان تفکیک آینه هم دوبرابر میشود و درنتیجه اجسامی که فاصله کمتری از هم داشته باشند را نیز میتوان از یکدیگر تفکیک کرد. پس با افزایش قطر تلسکوپ هم میتوان اجرام دورتر و کمنورتر را دید و هم میتوان اجسام را راحتتر از هم تفکیک کرد. پس از آنکه پرتوهای نور در کانون جمع شدند، باید بتوان آنها را بهنحوی مشاهده و ثبت کرد. معمولا در تلسکوپهای کوچک، رصدگر با چشم خود جسم را مشاهده میکند یا تصویر آن با استفاده از یکدوربین ثبت میشود اما در تلسکوپهای بزرگ پژوهشی، پرتوهای نور را با استفاده از آشکارسازهایی بهنام سیسیدی، ثبت و ضبط میکنند، البته بسیاری از این تلسکوپها به ابزارهایی به نام طیفنگار مجهزند. به کمک طیفسنجها میتوانیم ویژگیهای جذبی و نشری اجرام آسمانی، ستارگان و کهکشانها را مطالعه کرده و به دینامیک آنها نیز پی ببریم. کار بخشهای مکانیکی تلسکوپ چیست؟ میدانیم که زمین به دور محور خود و به دور خورشید میگردد، در نتیجه تلسکوپهایی هم که در زمین مستقرند، همراه زمین میچرخند. از طرفی شدت نور دریافتی از اجرام موردبررسی بسیار کم است و لازم است تلسکوپ بتواند با دقتی بسیار زیاد و در زمانی طولانی روی هدف نجومی ثابت بماند تا تصویر دقیقی از این اجسام ثبت کند، پس تلسکوپ ما باید این ویژگی را هم داشته باشد که بتواند اجرام آسمانی را دنبال و پیگیری کند. پیگیری ستارهها و دیگر اجرام آسمانی، به چند روش انجام میشود. در این حالت شیوه استقرار یا نوع پایه تلسکوپ مطرح میشود؛ ازجمله شیوههای استقرار تلسکوپها میتوان به استقرار استوایی یا سمتی- ارتفاعی اشاره کرد. در شیوه استقرار سمتی- ارتفاعی، پایه تلسکوپ دوموتور مجزا دارد که میتواند تلسکوپ را در جهتهای سمتی و ارتفاعی حرکت دهد و با ترکیب این دوحرکت میتوان ستارهها یا اجرام آسمانی را دنبال یا رهگیری کرد. از طرف دیگر آینهها و دیگر تجهیزات تلسکوپ باید روی پایههای مناسبی مستقر شوند. بخش مکانیک تلسکوپ وظیفه سرپانگهداشتن این ادوات و تجهیزات ازجمله آینهها و هممحورنگهداشتن آنها را برعهده دارد. پس درمجموع میتوان کارکرد تلسکوپ را در این سهحوزه خلاصه کرد: جمعآوری نور، ثبت اطلاعات نوری و پیگیری یا دنبالکردن اجرام. در زمینه ثبت اطلاعات گفتید در کانون تلسکوپ طیفسنج یا طیفنگار نصب میشود. پرسش این است که این تلسکوپ در محدوده طولموج مریی فعال است یا نامریی؟ تلسکوپ مدنظر ما چنان طراحی شده است که میتواند طولموج 320نانومتر تا دومیکرون را پوشش دهد، پس این تلسکوپ در محدوده طولموجهای نور مریی و فروسرخ نزدیک فعال است، البته باتوجه به امکاناتی که در اختیار ما هست و باتوجه به محدودیتهایی که از نظر تامین آشکارسازها در ناحیه فروسرخ وجود دارد، تلسکوپ در فاز اول در محدوده طولموجهای مریی (320نانومتر تا یکمیکرون) فعال خواهد بود. درنتیجه طیفسنج یا طیفنگاری که در این تلسکوپ نصب شود نیز در این محدوده فعالیت خواهد کرد. برای تلسکوپها در حالت کلی سهوظیفه جمعآوری نور، ثبت نور و پیگیری اجرام آسمانی را بیان کردید. برای این تلسکوپ، تاکنون چه بخشهایی ساخته شده است و چه بخشهایی درحال ساخت است؟ آینه اصلی یا اولیه و آینه ثانویه و تیوب یا لوله تلسکوپ (که آینه اولیه و ثانویه را هممحور نگه میدارد)، از جمله مهمترین بخشها است. تلسکوپ ملی ما از نوع کنترل آینه اصلی از روش اکتیو یا فعال استفاده میکند، یعنی آینه تلسکوپ روی 60 پایه یا نگهدارنده قرار میگیرد. این نگهدارندهها وظیفه دارند که شکل کلی آینه را در بهترین حالت آن حفظ کنند. بهعبارتدیگر شکل آینه نباید در اثر عوامل گوناگون از جمله حرکت و جابهجایی (در هنگام رهگیری ستارهها) یا وزش باد تغییر کند. این 60 نگهدارنده را باید به نحوی کنترل کرد. مجموعه این آینهها و نگهدارندهها، در سلول آینه قرار میگیرند. این سلول آینه هنوز ساخته نشده و در مرحله طراحی است. معمولا همه تلسکوپها از سه بخش اپتیکی، مکانیکی و کنترل تشکیل شدهاند. خوشبختانه در بخش اپتیک، آینه اصلی ساخته شده، اما آینه ثانویه هنوز ساخته نشده است، ولی ساخت آن نسبت به آینه اصلی زمان کمتری نیاز دارد. سیستم نگهدارنده و سلول آینه به انضمام سیستم کنترل آینه باید ساخته شود. ساخت این تجهیزات حدود دو یا سهسال طول میکشد. سازه مکانیکی هم از بخشهای مهم تلسکوپ است. این سازه حول محورهای سمتی و ارتفاعی میچرخد. کل سازه تلسکوپ حدود 60تن وزن دارد، ولی در هر صورت ما برای ساخت این بخش مشکل فنی نداریم. مهندسان ما در بخش مکانیک، دوسال پیش یاتاقان هیدرواستاتیکی این تلسکوپ را طراحی و به کمک یک شرکت داخلی ساختند. پس ما بخشهای مکانیکی را میتوانیم در مدت کمی در داخل کشور بسازیم. طراحی و ساخت بخش اپتیک هم تا حدود زیادی انجام شده است و تنها آینه ثانویه باقی مانده است. طراحی بخش کنترل نیز انجام شده و امیدواریم تجهیزات مربوطه در اسرع وقت تهیه و در اختیار این بخش قرار گیرد. بخشی از تجهیزات رصدی طراحی شده، اما هنوز ساخته نشدهاند و این فرآیند زمانبر است. مهمترین قسمت یک تلسکوپ قیف نوری یا آینه است و تلسکوپسازها هم اول از همه به سراغ آن میروند. ما هم از ششسال پیش، فعالیت برای ساخت آینه 4/3متری این تلسکوپ را آغاز کردیم و خوشبختانه این آینه با بهترین کیفیت ممکن، آماده و به تهران منتقل شد. یک فرآیند پیچیده دیگر که باید انجام شود، لایهنشانی روی آینه اولیه ثانویه تلسکوپ است. در واقع باید لایهای یکنواخت به ضخامت 70نانومتر از جنس آلومینیم خالص را روی شیشهای که بسیار صاف و صیقلی است، بنشانیم. هدف من از ذکر این موارد و پیچیدگیهای فنی این است که تاکید کنم طراحی و ساخت یک تلسکوپ پژوهشی امروزی کار بسیار سخت و دشواری است و باید ملاحظات فنی بسیاری را در نظر داشت. انجام درست چنین کاری هم نیاز به صبوری دارد، یعنی باید قدمها را به آهستگی و با دقت بسیار برداشت تا کیفیت محصول نهایی تضمین شود. گفتید کار باید با صبوری انجام شود. آیا مشخص است همه این فرآیندها و مراحل کاری دشواری که به برخی از آنها اشاره کردید، چه زمانی تمام میشود؟ زمان دقیق اتمام کار به چندین عامل بستگی دارد، مدیریت ساخت ابزارهای علمی پیچیدهای مانند تلسکوپ کاری بسیار پیچیده است که نمونههای نادری از آن قبلا در کشور انجام شده است. سایر بخشهای مقدماتی نیز در اجرای بهموقع طرح موثرند. ما در یکی، دو سال گذشته با مشکلات مالی جدی مواجه بودیم که اگر این مشکلات برطرف شود، باید انتظار داشت که بهرهبرداری کامل از تلسکوپ در یک دوره زمانی پنج تا ششساله ممکن شود. یادمان نرود که ایران موقعیت رصدی ویژهای دارد، اما کشورهای همجوار ما نیز از این امتیاز غافل نیستند و تاخیر در تامین مالی طرح میتواند صدمات علمی بیشتری به ما تحمیل کند. تاکنون اقداماتی برای شروع فعالیتهای علمی در محل نصب تلسکوپ آغاز شده است ولی همانگونه که اشاره کردم برای آنکه این کار به اتمام برسد، لازم است که همه کارها بدون فوت وقت انجام شود. در نظر داشته باشید که کارهای مربوط به طراحی و ساخت آینه اصلی هم که به دست ما رسید، از ششسال پیش آغاز شده بود. پس روی این نکته تاکید میکنم که فرآیند طراحی و ساخت یک تلسکوپ پژوهشی فینفسه، کاری زمانبر است که اگر موارد پیشبینینشده و عوامل ناشناخته هم به آن اضافه شود، کار از اینکه هست هم طولانیتر میشود. از پارامترها و عوامل ناشناخته میتوان به تامین مالی و مباحث مربوط به مدیریت فنی اشاره کرد؛ اگر طرح میخواست صرفا براساس منابع مالیای که در ردیف بودجه آن پیشبینیشده بود، فعالیت کند تقریبا هیچیک از فعالیتهای انجامشده عملی نمیشد. حمایت معاونت علمی فناوری ریاستجمهوری و پژوهشگاه دانشهای بنیادی در این خصوص قابل تقدیر است. البته باید به این موضوع هم تاکید کنم که کندی در اجرای پروژههای علمی بزرگ خاص کشور ما نیست و هر کشور دیگری که تلسکوپ ساخته، مانند ما از این دست مسایل و مشکلات داشته است، حتی آن کشورهایی که به قدر کافی پول داشتهاند. اما مسایل در کشور ما مضاعف است! گفتید سیستم اپتیک تلسکوپ، اکتیو یا فعال است. سیستم اکتیو یا فعال به چه معنی است و چه مزیتی دارد؟ تلسکوپی که با توان تفکیک نیمثانیه قوسی کار میکند میتواند دو سکه کوچک کنار هم را از فاصله هشتکیلومتری از هم تفکیک کند. درست است که اجرام آسمانی بسیار بزرگتر از سکه هستند، اما فواصل آنها نیز بسیار زیاد است یعنی میلیاردها میلیارد کیلومتر! درنتیجه هر اختلالی در حرکت تلسکوپ و جو بالای سر آن، آثار مخرب زیادی دارد و توان تلسکوپ را کاهش میدهد. وقتی پرتوهای نور از جو زمین رد میشوند، به دلیل وجود اختلاف دما و تلاطم جو زمین، پرتوها شکسته میشوند و در نتیجه اعوجاج دارند. از سوی دیگر وزش باد و وزن سازه نیز بر هممحور بودن آینهها موثرند. سیستم اپتیکی فعال آینه، میتواند بخشی از این اختلالها را تصحیح کند، به بیان دیگر به 60 نگهدارنده آینه دستورهایی میدهد که این اعوجاج را به حداقل میرساند. البته اگر بخواهیم این اعوجاج را به حداقل برسانیم و آثار تلاطم جو را نیز کاهش دهیم، باید از سیستم اپتیک تطبیقی استفاده کنیم که دشواریهای فنی خاص خودش را دارد و ما در فاز اول چنین برنامهای نداریم. استفاده از چنین سیستمی مستلزم آن است که آینه ثانویه هم ویژگیهای فنی خاصی داشته باشد. پس عمده کاری که سیستم اپتیک فعال انجام میدهد، این است اشکالاتی را که در خود تلسکوپ، به دلیل باد یا وزن آینهها به وجود میآید و مثلا آینه اولیه و ثانویه را از حالت هممحوری خارج میکند، تصحیح میکند. این کار توسط حسگرهای جبهه موج انجام میشود. گفتید حسگرها و طیفسنجها هم وظیفه مهمی در تلسکوپها دارند. کار این بخشها چیست و آیا ساخت آنها آغاز شده است؟ هر تلسکوپی باید علاوه بر اینها که نام بردیم، آشکارساز و دوربین تصویری یا سیسیدیها و طیفنگارهایی داشته باشد. ما پیشبینی کردیم سه تا چهارابزار رصدی را همزمان پشت تلسکوپ داشته باشیم. هر کدام از این ابزارهای رصدی، کار جداگانهای مانند تصویربرداری، طیفسنجی یا قطبشسنجی انجام میدهند. در این حالت، دیگر نیازی نیست که ما مرتب ابزار رصدی را از تلسکوپ جدا کرده و ابزار رصدی دیگری را به آن متصل کنیم. یکی از ابزارهای رصدی که برای این تلسکوپ پیشبینی شده، طیفنگار چندجسمی رباتیک است. به بیان دیگر این طیفنگار بهطور همزمان، از چندجرم آسمانی موجود در میدان دید تلسکوپ (که حدود 20دقیقه قوسی است)، طیف میگیرد. البته طراحی این بخش هنوز شروع نشده و امیدواریم در آینده نزدیک با رفع محدودیتها، بتوانیم کار طراحی و ساخت این ابزار را هم شروع کنیم. سازه اصلی رصدخانه چه زمانی آماده میشود؟ یکی از بخشهای بسیار مهم رصدخانه (که اتفاقا هم بیشتر از همه به چشم میآید و دیده میشود)، محفظه یا گنبد تلسکوپ است. طراحی و ساخت این بخش هم بسیار مهم است. بخش پایینی محفظه تلسکوپ یک سازه بتنی است. قطر گنبد نیز حدود 15متر و ارتفاع آن بیش از 20متر است. این مجموعه باید طوری ساخته شود که لرزشها هیچگونه تاثیری بر کار تلسکوپ نداشته باشد. یکی از ویژگیهای این تلسکوپ این است به جای آنکه فقط بخش بالایی یا گنبد آن، هنگام رهگیری اجرام همراه با تلسکوپ بچرخد، کل محفظه همراه تلسکوپ میچرخد یعنی محفظه از نوع همگردان است. پس لازم است یک سازه با وزن حدود 200تن بتواند روی ریل بچرخد. علاوه بر اینها در کنار ساختمان اصلی تلسکوپ، باید ساختمان پشتیبانی هم وجود داشته باشد که کنترل تلسکوپ و دستگاههای آن در این ساختمان انجام میشود. معمولا در تلسکوپهای امروزی، کنترل تلسکوپ از درون محفظه انجام نمیشود، زیرا حضور انسان یا تجهیزات کنترلی، گرما تولید میکند. یکی از مهمترین مشکلات هر رصدخانهای هم کنترل دمایی آن است. حتی یک درجه اختلاف دما در بخشهای مختلف میتواند در کار تلسکوپ و رصد اخلال ایجاد کند، به همین دلیل همه این موارد به ساختمان جنبی یا پشتیبانی منتقل میشود. این بخش جانبی دربرگیرنده سیستم لایه نشانی نیز خواهد بود. یکی از مهمترین موضوعات در مورد تلسکوپ، بهرهبرداری از آن است. آیا ما هماکنون کارشناسان زبدهای داریم که بتوانند از یک تلسکوپ پژوهشی بهرهبرداری کنند؟ بله، این هم نکته بسیار مهمی است و من باید روی این موضوع تاکید کنم که ما کارهای عملی مربوط به انجام رصد را از چندسال پیش و با استفاده از تلسکوپهایی در اندازه تلسکوپ مورد نظر خود شروع کردهایم. متاسفانه ما پیش از این در کشور منجمان خبرهای که بتوانند با ابزارهای رصدی امروزی کار کنند، نداشتیم. ما در طرح رصدخانه ملی از پنجسال پیش کار با یک تلسکوپ دوونیممتری را آغاز کردیم تا بتوانیم متخصصان این حوزه را آماده کنیم. خوشبختانه این بخش از کار هم بسیار پربازده بوده است. برای مثال ما در یک طرح سهساله، حباب محلی رصد کردیم و نقشهای از مواد آلی موجود در آن ارایه کردیم که بازتاب خوبی هم در مجامع علمی داشته است. میخواهم روی این نکته تاکید کنم ما منتظر نماندیم تا تلسکوپ آماده شود و سپس کارهای رصدی را آغاز کنیم، بلکه از همین الان داریم روی یک تلسکوپ مشابه تلسکوپ ملی خودمان فعالیت میکنیم تا زمانی که تلسکوپ ما آماده شد، نیروی انسانی کارآمد برای بهرهبرداری از آن را در اختیار داشته باشیم. هدف اصلی ما گسترش علم نجوم در تمام ابعاد آن است و امیدوارم نسل بعدی منجمان، محدودیتهای زیرساختی امروزه را نداشته باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.