نقش رسانهها در بهداشت روانی جامعه
شبکههای اجتماعی را فراموش نکنیم
محمدباقر صابریزفرقندی . دانشیار روانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی ایران ،دبیر علمی پنجمین همایش سلامت روان و رسانه
1 رسالت همگانی، به معنی احساس مسوولیت و عمل به وظیفه دستگاههای رسمی، نهادهای ملی، مذهبی و مردمنهاد در راستای ارتقای سلامت جامعه است. برای حفظ و ارتقای سلامت روان در جامعه، رسانهها میتوانند بهعنوان ابزاری بسیار کارآمد در این حیطه، نقشی بیبدیل داشته باشند؛ بیبدیل، از این جهت که رسانهها ابزاری مفید، موثر و با برد و ضریب تاثیرگذاری بسیار وسیع برای افزایش آگاهی و گسترش سطح سواد بهداشتی مردم هستند. بنابراین در صورت غفلت از جایگاه و مسوولیت خود، ممکن است در تخریب سلامت روان جامعه نیز مقصر باشند. از منظر رسالت همگانی نیز رسانهها میتوانند در بازشناسی و پیگیری میزان توجه و تحقق رسالت بخشهای دیگر در حوزه سلامت روان به کمک جامعه و دستاندرکاران بشتابند. 2 بدون تامین سلامت روان، حفظ و ارتقای ابعاد دیگر سلامتی نیز بهدرستی محقق نمیشود. بنابراین غفلت از سرمایهگذاری وسیع و پایدار برای حفظ و ارتقای سلامت روان، ممکن است به هدردادن منابع کشور در بخشهای دیگر منجر شود. 3 بسیاری از کارشناسان بهدرستی معتقدند نظام سلامت در هر کشوری، مسوولیت مستقیم بخش کوچکی از سلامت و خاصه سلامت روان را بر عهده دارد. البته این دیدگاه نافی نظر دیگر کارشناسان نیز نیست که نظام سلامت کشور لازم است در همین حیطه محدود نیز بهمراتب جدیتر و مسوولانهتر از شرایط موجود فعالیت کند. با این حال نظام سلامت بهعنوان متولی اصلی سلامت کشور، باید حفظ و ارتقای سلامت روان جامعه را از مطالبات اصلی خود از سایر بخشهای جامعه قرار دهد. 4 بدون شک یکی از مهمترین ابزارهایی که میشود از امکانات آن برای افزایش آگاهیهای عمومی و درنهایت تغییر رفتار مردم استفاده کرد، رسانهها هستند. در کشور ما در کنار رسانههای رسمی مثل صداوسیما، روزنامهها و سایتها و شبکههای اجتماعی، ابزار رسانهای بسیار پرنفوذ و گستردهتری وجود دارد که تحقیقا تاثیر آن بر تغییر نگرش و اصلاح رفتار مردم در مقایسه با سایر رسانهها، غیرقابلانکار است. یکی از این امکانات که شاید کمتر موردتوجه کارشناسان بهداشتی و خصوصا فعالان حوزه سلامت روان قرار گرفته است، استفاده از منبر و وعظ در مساجد و هیاتهای مذهبی است. میشود از این امکان بالقوه و بالفعل در کشور برای اصلاح سبک زندگی، ارتقای شاخصهای سلامت روانی و اجتماعی جامعه بهره برد. تحقق این امر در گرو همکاری، هماندیشی و کار علمی مشترک صاحبنظران و اندیشمندان حوزه سلامت روان و حوزههای علمی و دینی است. از نظر کارشناسی، پررنگترشدن ارایه مباحث اخلاقی، بایدها و نبایدهای زندگی سالم، آگاهیدادن به مردم به ضرورت و الزام شرعی برای مراقبت از سلامت خود اعم از جسمی، روانی و اجتماعی، میتواند در تحقق اهداف مورد نظر کمککننده باشد. البته شاید نیازی به تاکید و یادآوری نباشد که هرآنچه از زبان یک مبلغ دینی و بر فراز منبر و خطابه شنیده میشود، باید منبعث از منابع معتبر دینی باشد. از طرفی انتقال آن نیز به شیوههای نوین و علمی به آحاد جامعه صورت گیرد؛ موضوعاتی که به نظر میرسد در حال حاضر کمتر موردتوجه و عمل در این بستر است. 5 بدیهی است از جمله رسالتهای حوزههای دینی میتواند تربیت طلبهها و وعاظی باشد که بتوانند پیامهای زندگیبخش معصومین را بهدرستی از منابع اسلامی استخراج کنند و از طرفی بر شیوههای نوین انتقال پیام به مردم تسلط داشته باشند. هدف وعظ و خطابه در کنار افزایش آگاهی مردم، باید تغییر و اصلاح نگرش و درنهایت اصلاح رفتار باشد. جلوگیری از گسترش خرافات، برخی افراطیگریها و تعصبات کور به نام دین، جلوگیری از سردرگمی مردم و پیروی ناخواسته آنها از برخی مطالب غیرعلمی و بعضا مخرب رسانههای اجتماعی، در زمره اهداف ارتقای سلامت روانی، اجتماعی و معنوی است که انتظار میرود کارشناسان حوزه و دانشگاه بیشازپیش بر این مقولات تمرکز کنند. 6 صداوسیما در برنامههای مختلف پزشکی خود، با دعوت از کارشناسان و پوشش نشستها و ایامی که مربوط به سلامت روان است، خصوصا برای کاهش انگ از بیماریهای روانی، قدمهای بزرگی برداشته است. امروزه در اکثر نقاط کشور و برای بسیاری از افراد جامعه، مراجعه به روانپزشک یا روانشناس یک انگ اجتماعی محسوب نمیشود و نقش رسانهها خصوصا صداوسیما در این راستا غیرقابلانکار است، هرچند انتقاداتی به برخی از برنامهها در سایر بخشهای تولیدی صداوسیما وجود دارد. قابل انکار نیست که باوجود برخی انتقادات کارشناسی، روند روبهبهبودی را نیز در تقریبا همه بخشهای دیگر شاهد هستیم. این امر نشان میدهد کارشناسان محترم در صداوسیما و تقریبا همه رسانهها، در قبال سلامت جامعه و خصوصا سلامت روان خود را مسوول میدانند. بنده معتقد هستم همه برنامهسازان رسانهای اعم از برنامههای سرگرمی یا برنامههای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی باید قبل از ساختن برنامه، این پرسش را مطرح کنند که تاثیر احتمالی این برنامه بر آرامش روانی جامعه و از آن مهمتر، آحاد مردم چیست. کسانی که از مشاوران فعال حوزه سلامت روان، استفاده بهینه کنند، تحقیقا پاسخ مناسبی برای پرسش خود خواهند یافت. بهعنوان مثال در مورد نشاندادن وقایع فجیع از رسانه ملی و برنامههای پربیننده، خصوصا در مورد جنگها یا بمباران محلهای مسکونی، لازم است احتیاط بیشتری داشته باشیم. با توجه به سابقه جنگ و تجربه بمباران در ایران، برخی از مردم در برابر تماشای اینگونه تصاویر آسیبپذیر هستند. به همین میزان، کودکان پس از تماشای اینگونه فجایع در خطر آسیب روانی خواهند بود. 7 سهم وزارت بهداشت در سلامت کمتر از 20درصد است، ولی این وزارتخانه باید در ایفای سهم خود بسیار بیشتر از وضع موجود کوشش کند. ساختار فعلی سلامت روان در وزارت بهداشت، نمیتواند پاسخگوی انجام همه تکالیف حداقلی وزارت بهداشت در حوزه سلامت روان و اعتیاد باشد. بهعنوان مثال در حال حاضر در کنار کمبود قابلتوجه تختهای روانپزشکی، متخصصان روانپزشکی و روانشناس بالینی که کف نیازهای سلامت روان در جامعه هستند، توزیع این امکانات نیز به غایت ناعادلانه است. متاسفانه بیشتر این امکانات در چندشهر بزرگ متمرکز است و بسیاری از استانها از اینگونه خدمات اولیه محروم هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.